Кіріспе

Иоганн Байер жасаған 1603 жылғы жұлдыз атласы – «Uranometria». Ол 1603 жылы Аугсбург қаласында Кристоф Манг (Christophorus Mangus) тарапынан «Uranometria: omnium asterismorum continens schemata, nova methodo delineata, aereis laminis expressa» (латын тілінде: «Уранметрия, барлық шоқжұлдыздардың карталарын қамтитын, жаңа әдіспен суреттелген және мыс тақталарға түсірілген») деген толық атаумен жарияланды. «Уранметрия» сөзі тікелей «аспанды өлшеу» деп аударылады. Бұл – бүкіл аспан шарларын қамтитын алғашқы атлас болды.

Диаграммалар

Уранметрияда Александр Мейр (1562–1617) жасаған мыс табақтарға қашалған 51 жұлдыздық карта бар. Алғашқы 48 карта Птолемейдің 48 шоқжұлдызының әрқайсысын көрсетеді. 49-шы картада оңтүстік аспандағы 12 жаңа шоқжұлдыз ұсынылады, бұл шоқжұлдыз Птолемейге белгісіз болған. Соңғы екі карта «Synopsis coeli superioris borea» және «Synopsis coeli inferioris austrina» деп аталатын, яғни шамамен «Солтүстік аспан жарты шарының шолуы» және «Оңтүстік аспан жарты шарының шолуы» болатын планисфералар. Әрбір тақтада әр жұлдыздың орнын градустың үлесімен анықтауға мүмкіндік беретін тор бар. Байер Уранметрияны жасау үшін қолданған координаттар Тихо Брагенің кеңейтілген 1005 жұлдыздық каталогынан алынған. Брагенің кеңейтілген тізімі 1598 жылдан бері қолжазба түрінде таратылып, Петрус Планциус, Гондиус және Виллем Блаудың аспан глобустарында графикалық түрде қолжетімді болды. Алғаш рет ол 1627 жылы Иоганн Кеплердің «Рудольф кестелері» еңбегінде кесте түрінде жарияланды. Уранметрия грек және латын әріптерімен жұлдыздарды белгілеу конвенциясын енгізді, бұл әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан Байер белгілемелері деп аталады. Браге каталогын пайдалану Птолемейдің салыстырмалы түрде шектеулі жұлдыз тізіміне қарағанда айтарлықтай жақсы дәлдікке мүмкіндік берді. Уранметрияда тізімделген жұлдыздардың саны 1200-ден асып, Браге каталогының ғана ақпарат көзі болмағанын көрсетеді. Байер 49-шы тақтадағы оңтүстік жұлдыздардың орналасуы мен шоқжұлдыз атауларын голланд навигаторы Питер Дирксзон Кейзердің каталогынан алды, ол Америго Веспуччи мен Андреа Корсалидің бұрынғы бақылауларын, сондай-ақ Педро де Мединаның есебін түзетті. Уранметрияда бұрынғы кез келген жұлдыздық атласқа қарағанда әлдеқайда көп жұлдыз бар, бірақ нақты саны даулы, өйткені картадағы барлық жұлдыздар белгіленбеген. Әр шоқжұлдыздың жұлдыздары шоқжұлдыздың бейнесіне жабысып көрсетілген. Дәстүр бойынша адам фигуралары Жерге қарап тұрғандай бейнеленді, сондықтан бұрынғы аспан карталары көрермен аспан сферасына сырттан қарап тұрғандай бағытталған, фигураларды арт жағынан көрсеткен. Көптеген адам фигуралары үшін Мейр артта тұрған фигураны бейнелеу дәстүрін сақтады, бірақ Байердің проекциясы Жерден жоғары қарап тұрған жұлдыздарды көрсетті. Осылайша, бағдар Птолемейдің сипаттамасымен салыстырғанда айнадағыдай көрінеді, бұл кейбір жұлдыз атауларының сөзбе-сөз мағынасында шатасуға әкеледі: «оң иық» сияқты атаулар Уранметрияның кейбір суреттеріне сәйкес келмейді.

Жұлдыздар каталогы

"Уранметрияның" алғашқы басылымында әрбір суреттің арт жағына жұлдыздар тізімі басылған. Бұл суретті қарастырып, тізімге жүгінуді қиындатты. Одан да жаманы, тізімдегі әріптер қағаздан көрініп, суреттің түрін бұзды. "Уранметрияның" кейінгі барлық басылымдарында тізімдер болмады, олар "Explicatio characterum aeneis Uranometrias" деп аталатын жеке каталогта жарияланды. Бұл жеке каталогта көптеген басу қателері болды, және олар келесі басылымдарда одан да нашарлады.

Атау бетінің оюы

"Уранметрияның" гравировкаланған бет парағының төменгі жағында, орталықтағы иілген кітаптың көлеңкесінде "Александр Мейр жасады" деген мағына беретін AMF монограммасы және MDCIII күні жазылған. Оның ортасында толық атаумен архитектуралық мотив бейнеленген. Екі жақтағы тұғырларда Атлас және Геркулес мүсіндері тұр. Тұғырлардағы жазуларда "Atlanti uetustiss astronom magistro" ("Атлас – астрономияның ең көне ұстазы") және "Herculi uetustiss astronom discipulo" ("Геркулес – астрономияның ең көне шәкірті") деп жазылған. Бет парағының жоғарғы бөлігінде бірнеше қосымша суреттер ойылып салынған. Сол жақтағы жоғарғы бөлікте күннің символы Аполлон бейнеленген. Ортасында жұлдыздардан жасалған тәж киген және екі арыстанды жетектеп алып жүрген Жер анасы Кибела тұр. Жоғарғы оң жақта Айдың символы Диана, жұлдыздардан тігілген плащпен бейнеленген. Аполлонның астында "ΟΥΔΕΙΣ ΕΙΣΙΤΩ" (Oudis isíto) және Диананың астында "ΑΓΕΟΜΕΤΡΗΤΟΣ" (ageométritos) деп жазылған. "Ουδεις αγεωμέτρητος εισίτω" (Oudis ageométritos isíto), яғни "Геометрия білмейтін ешкім кірмесін" деген сөз Платон академиясының кіреберісінде жазылған деп есептеледі. Атау туының астында Егізқұран (Каприкорн) бейнесі, ал оның астында Аугсбург қаласының көрінісі салынған.