Израиль премьер-министрінің орынбасарлары: лауазымдары мен функциялары

Кіріспе

Израиль премьер-министрінің орынбасарлары төрт санатқа бөлінеді: міндетін атқарушы премьер-министр, премьер-министрдің орынбасары, вице-премьер-министр және балама премьер-министр. Вице-премьер-министр – құрметті және конституциялық емес лауазым, бірақ оның иесіне министрлер кабинетінде орын алуға құқық береді. Премьер-министрдің орынбасары, тағайындалған міндетін атқарушы премьер-министр және балама премьер-министр – конституциялық лауазымдар. Премьер-министр уақытша қабілетсіз болған жағдайда, міндетін атқарушы премьер-министрлер мен балама премьер-министр премьер-министрдің міндеттерін өз мойнына алады, ал премьер-министрдің орынбасары – құрметті лауазым болып табылады.

Премьер-Министрдің орынбасары

Премьер-Министрдің орынбасары (Сеган Рош ХаМемшела) лауазымы – Израиль Үкіметіндегі министрдің «Үкімет» негізгі заңына сәйкес ие болатын құрметті атағы. Заңда былай делінген: «Министр Премьер-Министрдің орынбасары бола алады» (бірақ одан артық емес). Осылайша, Премьер-Министр тағайындай алатын орынбасарлардың санына шектеу жоқ (ал Премьер-Министрдің міндетін атқарушыдан айырмашылығы, мұндай қызметті бір ғана адам атқара алады). Бұл лауазым 1963 жылы Леви Ешколдың бірінші Үкіметінде Абба Эбан тағайындалған кезде құрылды. 1977 жылы Менахим Бегин екі орынбасары бар бірінші Премьер-Министр болды. Бұл атақ 1992 жылдан 1996 жылға дейін 13-ші Кнессет кезінде жойылды, бірақ 1996 жылы Беньямин Нетаньяху төрт орынбасар тағайындаған кезде қайта жаңғыртылды. Эхуд Олмерттің кабинетінде үш орынбасар болды: біреуі – оның партиясынан, ал қалған екі үлкен партияның басшылары (Еңбек және ШАС) оның коалициясынан. Беньямин Нетаньяху басқарған бұрынғы кабинетінде де төрт орынбасар болды: біреуі – Нетаньяхудың Ликуд партиясынан, ал қалғандары – коалициялық серіктестер Шас, Тәуелсіздік және Исраэль Бейтейнұдан. Нафтали Беннет басқарған 36-шы кабинетінде Бени Ганц пен Гидеон Саар болды. Дэвид Леви үш рет Премьер-Министрдің орынбасары болды: 1977 жылдан 1992 жылға дейін, содан кейін 1996 жылдан 1998 жылға дейін және 1999–2000 жылдар аралығында. Әр мерзімде Ликуд, Гешер және «Бір Израиль» партияларымен жұмыс істеді.

Қаулы

Негізгі заң: Үкімет (2001): немесе басқа елдерге сапар шегеді. Мұндай лауазымға бір ғана тағайындалған министр тағайындалуы мүмкін. Дегенмен, бұл министрлік лауазымның иесі басқа министрлік лауазымды да атқаруы мүмкін, мысалы, соңғы тағайындалған Премьер-министрдің міндетін атқарушы Ципи Ливни Сыртқы істер министрі болды. Кереғарлығы, ағылшын тілінде бұл термин кейде «Премьер-министрдің орынбасары» деп аталады, бірақ жеке және ерекше Вице-премьер лауазымы бар. Алайда, екі лауазымның иврит тіліндегі атаулары әрқашан ерекшеленді, ал тағайындалған Премьер-министрдің міндетін атқарушының ресми статусы Вице-премьердің қосымша заңдық, құрметті атағынан бұрынғырақ. Премьер-министр шетелде болса, тағайындалған министр үкіметті кабинет отырысына шақырады; егер мұндай тағайындалған министр болмаса, үкімет дауыс беру арқылы біреуін тағайындайды. Егер Премьер-министр тағайындалған Премьер-министрдің міндетін атқарушыны алмастырғысы келсе (әдетте коалициялық келісімдер мен саяси қажеттіліктерге сәйкес үкімет құрылған кезде тағайындалған министрлердің біріне беріледі), онда үкімет пен Кнессеттің мақұлдау дауысы қажет. Алайда, Премьер-министр өз кабинетіндегі кез келген министрді қызметтен босатуға құқылы болғандықтан, тағайындалған Премьер-министрдің міндетін атқарушыны да қызметтен босата алады. Премьер-министрдің міндетін атқарушы Премьер-министрдің кеңсесінде уақытша қызмет етеді (қызметке кірмейді), ал егер тағайындалған министр бұрын бөлінген болса, автоматты түрде, Премьер-министр қызметте жүргенде. Дегенмен, кез келген Премьер-министрдің міндетін атқарушы 100 күн қатарынан қызмет еткеннен кейін автоматты түрде (уақытша Премьер-министр ретінде) қызметке кірмейді, өйткені «100 күн қатарынан» заңмен белгіленген лимит, емес, берілген өкілеттік, сондай-ақ Премьер-министрдің уақытша қабілетсіздігінің лимиті және Премьер-министрдің міндетін атқарушының оның кеңсесінде әрекет ету лимиті. Премьер-министрдің тұрақты қабілетсіздігі (жарияланған жағдайда немесе «100 күн қатарынан» лимиті аяқталған жағдайда) немесе қылмыс жасағаны үшін айыпталған жағдайда, сондай-ақ оның қайтыс болуы жағдайында заңда бөлек қарастырылады. Бұл жағдайларда, «қызметтен кеткен» деп есептелетін үкімет уақытша үкіметке айналады, ал Премьер-министрдің болмауы жағдайында, жаңа үкімет құрылғанға дейін, оның мүшелерінің біреуі (Премьер-министрдің міндетін атқарушы немесе басқасы), Кнессет мүшесі және (2001 жылғы заң бойынша) Премьер-министр партиясының мүшесі болуы керек, уақытша Премьер-министр лауазымына тағайындалады. Эхуд Олмерт Премьер-министр Шаронның орнын 100 күн қатарынан Премьер-министрдің міндетін атқарушы ретінде атқарғаннан кейін, автоматты түрде уақытша Премьер-министр болып тағайындалмады. Үкімет оны тағайындауға дауыс берді, сонымен қатар ол Премьер-министр партиясының мүшесі болды, бұл оны осы лауазымға тағайындауға мүмкіндік берді. Іс жүзінде, бұл лауазымды қолдану 1984 жылы 11-ші Кнессет кезінде басталды, ал бірінші лауазымды иеленуші Ицхак Шамир 1984 жылдың 13 қыркүйегінде қызметке кірді. Еңбек және Ликуд арасындағы коалициялық келісімде Шимон Перес Кнессет мерзімінің алғашқы екі жылында (төрт жылдың ішінде) Премьер-министр болады, ал Ицхак Шамир тағайындалған Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қызмет етеді, содан кейін келесі екі жылға орын алмасады. Басты саяси партиялар, оңшыл Ликуд партиясы, сол кезде Ицхак Шамир басқарған, және Лейбористер партиясы, сол кезде Шимон Перес басқарған, жалпы сайлау кезінде парламентте үкіметтік көпшілікті құру үшін жеткілікті орынға ие бола алмады, бұл коалициялық келісімге мүмкіндік берді. Келісім 12-ші Кнессетте жалғасты, бірақ 1990 жылы күшін жойды. Тағайындалған Премьер-министрдің міндетін атқарушы лауазымы шектеулі болды және жоғары лауазымға ұмтылған ірі партияның төрағасы үшін тартымды емес еді. Бұл лауазым 2003 жылы Ариэль Шарон Эхуд Олмертті тағайындағаннан кейін қайта жанданды. Премьер-министрдің міндетін атқарушы ретінде Олмерт 2006 жылдың басында сайлау маусымында Шарон инсульт алғаннан кейін үкіметті басқаруға шақырылды, сайлау өткеннен кейін және Шарон мен Олмерттің партиясы жаңа үкімет құруға тағайындалғаннан кейін Премьер-министрдің міндетін атқарушы қызметін жалғастырды. Сайлаудан кейін бірнеше күн өткен соң Шарон қабілетсіздіктің 100 күніне жетті (оның тұрақты қабілетсіздігін заңды түрде анықтады), содан кейін сайлау алдындағы уақытша үкімет Олмертті уақытша Премьер-министр етіп тағайындауға дауыс берді, ол 2006 жылдың 4 мамырында сайлаудан кейін жаңа үкіметін құру алдында толыққанды уақытша Премьер-министр болып тағайындалды. Содан кейін Ципи Ливни Олмерттің үкіметінде осы лауазымға тағайындалды.

Basic Law: the Government (2001): or visits other countries. There can be only one designated minister appointed to such position. However, the holder of this ministry position can hold other ministerial position, as the most recent designated Acting Prime Minister, Tzipi Livni, was also Minister of Foreign Affairs. Confusingly, the term is sometimes referred to as 'Vice Prime Minister' in English, though a separate and different Vice Prime Minister role already exists. However, the Hebrew titles of the two posts were always distinct, and the official role of Designated Acting Prime Minister is older than the extra legal, honorary title of Vice Prime Minister. If the Prime Minister is abroad, the designated minister summons the government to cabinet meetings; if there is no such designated minister, in such event, the government will vote for one. If the Prime Minister wants to replace the designated Acting Prime Minister (usually given to one of the Ministers designated during the forming of the government according to coalition agreements and political needs at the time), he then needs the approval vote of the government and the Knesset. However, the Prime Minister may fire the designated Acting Prime Minister, as he is authorized to fire any minister in his Cabinet. An Acting Prime Minister will be standing in for the incumbent (not assume office), acting in the Prime Minister's office, temporarily, and if a designated minister was allocated in advance, automatically, all while the incumbent is in office. However, any Acting Prime Minister will not assume office, automatically (as Interim Prime Minister), after 100 consecutive days, when the Prime Minister, legally, is deemed to be permanently incapacitated, since the "100 consecutive days" was set by law as a limit, not a delegated authority, inasmuch limit for the incumbent to be temporarily incapacitated in office and a limit for the Acting Prime Minister to act in the Incumbent's office. The aftermath of any event, where the incumbent becomes permanently incapacitated (either declared as such or the "100 consecutive days" limit expired or else), as well as in the event of the incumbent's death or the incumbent was convicted of an offence, are addressed by the law separately. In these cases, the Government that is "deemed to have resigned" to become an interim government, and with the absence of a Prime Minister in office, requires a cabinet vote on one of its members (either the Acting Prime Minister or else) who must be a Knesset member and (from the 2001 law) a member of the Prime Minister's Party as well, to assume office as an Interim Prime Minister, until a new government is placed in power (the 1968 law did not impose time limit on a "temporarily incapacitation" period of the Incumbent Prime Minister, but rather pending the return of the incumbent to resume his duties, and separately addressed only the event of death of the incumbent, while failing to address Permanent incapacitation or criminal conviction of the Incumbent Prime Minister). Ehud Olmert, after standing in for Prime Minister Sharon for 100 consecutive days, as acting Prime Minister, did not automatically assume office as an Interim Prime Minister. The Government voted to appoint him, and in addition, he was also a member of Prime Minister's Party, which enabled them to appoint him to the role

Practically, the use of this position started only 1984 during the 11th Knesset, with the first person to hold the position, Yitzhak Shamir, taking office on 13 September 1984. A Coalition deal between the Labour Alignment and Likud stipulated that Shimon Peres would be Prime Minister for the first two years of the Knesset term (out of four years), with Yitzhak Shamir serving as the designated Acting Prime Minister, and then swap places with Shamir for the next two. The major political parties, right wing Likud party, then headed by Yitzhak Shamir, and Labour, then headed by Shimon Peres, did not gain enough seats in parliament, during the general election, to form a governing majority coalition, which enabled this coalition agreement to take place. The deal was continued into the 12th Knesset, but collapsed in 1990. The role of the designated Acting Prime Minister was limited and unattractive for any chairman of major party aspiring to get the top job. The position was resurrected in 2003, with Ariel Sharon appointing Ehud Olmert to the post. As designated Acting Prime Minister, Olmert was called to take over the running of the government, following Sharon's stroke in the midst of elections season of early 2006, and continued his role as Acting Prime Minister, after the election were held, and after Sharon & Olmert's Party were designated to form the new government. Days after the election, Sharon reached the 100 consecutive days of Incapacitation (making him legally permanently incapacitated), and then the pre elections Interim government voted on Olmert to be the Interim Prime Minister, and he fully assumed office as an Interim Prime Minister, just days before forming his own new government, in the aftermath of the election, on 4 May 2006, to become the official Prime Minister. Tzipi Livni then was appointed to the post, in Olmert's Government.

Премьер-Министрдің орынбасары

Вице-премьер (, Мишне Рош ХаМемшела) лауазымы, кейде вице-премьер деп те аталады, Израиль үкіметінің министрінің құрметті атағы болып табылады. Бұл лауазым Израиль заңнамасында қарастырылмаған және заңдық күші жоқ. Ол бастапқыда Израильдің негізін қалаушы әкелерінің бірі – Шимон Перес үшін арнайы құрылған. 2003 жылғы сайлаудағы жеңілістен кейін Амрам Мицна Еңбек партиясы төрағасы лауазымынан кеткен соң, Перес партия мүшелері арасында лидерлікке сайлау өткізілгенге дейін партияның уақытша төрағасы болып тағайындалды. 2005 жылдың басында Ариэль Шаронның оңшыл коалициясы келісімнен шығу жоспарына байланысты келіспеушіліктерге байланысты қиындыққа тап болғанда, Перес партиясын Шаронның коалициясына қосып, жоспарды қолдау мақсатында әрекет етті. Коалициялық келіссөздер барысында Перес премьер-министр міндетін атқаруды сұрады, бірақ Эхуд Ольмерт бұл лауазымды иеленгендіктен, өтініш қабылданбады. Содан кейін Еңбек партиясы үкіметтің «Үкімет туралы» Негізгі заңын екі премьер-министрдің бір уақытта қызмет етуіне мүмкіндік беру үшін өзгертуді талап етті, бірақ бұл ұсыныс қолдау таппады. Еңбек партиясының өкілі Хаим Рамонның ұсынысымен Переске вице-премьердің құрметті атағы берілді. Бұл келісімге сәйкес, Перестің Шарон үкіметіндегі өкілеттіктері айқындалды, бірақ бұл атақ заңдық мәні жоқ еді, себебі заң Перес пен вице-премьер лауазымын Израиль үкіметінің кез келген министрінің тағы бір атағы ретінде қарастырды. 2005 жылдың қараша айында Еңбек партиясы үкіметтен кеткен кезде Перес бұл лауазымнан бас тартты, бірақ 2006 жылдың мамырында «Кадима» партиясына өтіп, 2006 жылғы сайлауда партияның жеңіске жеткенінен кейін лауазымды қайта иеленді. Алайда, ол 2007 жылдың маусымында президент сайлауында жеңіске жеткен күні лауазымынан кетті. Хаим Рамон 2007 жылдың шілдесінде үкіметтегі қайта құру кезінде тағайындалды және 2009 жылдың наурызында Ольмерт үкіметінің құлауына дейін қызмет етті. Сильван Шалом мен Моше Яалон екеуі де Нетаньяху үкіметінде вице-премьер болып тағайындалды. 2022 жылы Арье Дери вице-премьер болып тағайындалды және 2023 жылы қызметтен босатылды.

The post of Vice Prime Minister (, Mishneh Rosh HaMemshela) is also sometimes referred to as Vice Premier, is an honorary title carried by an incumbent Minister of the Israeli Government, that does not exist under any Israeli law, and has no statutory meaning, which was originally created especially for one of Israeli founding fathers, Shimon Peres. After Amram Mitzna resigned as head of the Labour Party following the party's defeat in the 2003 elections, Peres was once again appointed as temporary chairman of the party, until a primary for leadership among member of party will be held. When, in early 2005, Ariel Sharon's right wing coalition was in trouble due to disagreements over the disengagement plan, Peres led his party into Sharon's coalition for the purpose of supporting the plan. During the coalition negotiations, Peres demanded to be appointed Acting Prime Minister, but was turned down, since the position was already occupied by Ehud Olmert. Labour then demanded that the government change the Basic Law: the Government, in order to enable two acting Prime Ministers at the same time, but received no support for such action. A compromise was reached by Labour's Haim Ramon, in which Peres received the honorary title of Vice Prime Minister, which included provisions within the agreement, defining his jurisdiction within Sharon's government, but had no legal meaning, as the law regarded Peres and the Vice Prime Minister position as no other than just another title for an incumbent minister within the Israeli government. Although Peres lost the position when Labour left the government in November 2005, he regained it in May 2006 following his defection to Kadima party and the party's victory in the 2006 elections. However, he resigned from the post on the day he won the election for President in June 2007. Haim Ramon was appointed to the post in a cabinet reshuffle in July 2007, serving until the end of the Olmert government in March 2009. Silvan Shalom and Moshe Ya'alon were both appointed Vice Prime Minister in the Netanyahu government. In 2022, Aryeh Deri was appointed Vice Prime Minister. He served until his dismissal in 2023.