Кіріспе

Мохонго классындағы канонерлік қайық

USS Ashuelot – АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі темір корпусты, екі басты, қаптал тізбекті қайық болған. Ол Нью-Гэмпширдегі өзеннің атымен аталған. Ashuelot құрылысына келісімшарт 1863 жылдың маусым немесе шілде айында Дональд МакКейге берілді. Оның шассисі 1864 жылы Массачусетс штатының Шығыс Бостонындағы кеме жасау шеберханасында салынды; ал кеме 1865 жылдың 22 шілдесінде суға түсірілді. Ол сол жылдың 30 қарашасында Бостон әскери-теңіз кемежайына жеткізілді; бірақ Америка Азамат соғысы жақында аяқталғандықтан, Әскери-теңіз күштерінің оның қызметіне деген қажеттілігі азайды. Нәтижесінде, Конфедерацияның жағалау суларында және өзендерінде операциялар жүргізуге арналған Ashuelot 1866 жылдың 4 сәуірінде командир Джон С. Фебигердің басшылығымен ғана қолданысқа енгізілді.

Қыздық сапары, 18661867

Осы шақта жаңа канонерлік қайық Аугустамен бірге екі ұшты монитор Миантономоны Еуропаға сүйемелдеуге таңдалды. 11 күні Ашуэлот машиналарын сынап, теңіздегі қасиеттерін бағалау үшін Нью-Йоркте болашақ серіктерімен қосылуға шықты. Үш кеме 6 мамырда сол порттан шығып, Канада суларына бағыт алды. Бірақ екі күннен кейін, Аугустаның командирі Александр Мюррей – кішкентай топтың басшысы – Ашуэлотты Бостонға, Массачусетс штатына, Әскери-теңіз министрлігінің көмекші хатшысы Густав Васа Фокстың келуін күтуге жіберді. Фокс президент Эндрю Джонсонның жеке өкілі ретінде Санкт-Петербургке Конгрестің бірлескен қаулысын жеткізуге тиіс болды. Ашуэлот ерекше жолаушысын алып, қайтадан жолға шығып, Жаңа Шотландия жағалауына қарай кедергі келтіретін мұз тауларынан өтті және 3 маусымда Галифакста флотилияға қосылды. Сол жерде Фокс – сол кезге дейін Атлантиканы кесіп өтпеген мониторлардың теңізге лайықты екенін көрсетуді ниеттенген – Миантономохқа сапарлады. Олар екі күннен кейін теңізге шығып, 16 күні Куинстаунға (Ирландия) жетті. Осы портта Ашуэлот – бұрыннан-ақ Қиыр Шығыста қызмет етуге белгіленген – серіктерінен бөлініп, Жақсы Үміт мүйісі, Үнді мұхиты және Малакка бұғазы арқылы Батыс Тынық мұхитына бет алды. Соңында ол 1867 жылдың 15 қаңтарында Гонконгтағы Азия эскадрильясына қосылды және өмірінің соңына дейін Шығыс суларында қызмет етті.

18671870 жыл

Екі жақты кемелердің алғашқы естен кетпес миссиясы сол жылдың сәуір айының басында Амойда басталды. Сол жылы Корольдік теңіз күштерінің капитаны АҚШ эскадрильясының командирі контр-адмирал Генри Х. Беллге «жергілікті тұрғындар» Ровер кемесінен аман қалғандарды өлтірді деп хабарлады, ал бұл американдық сауда кемесі Тайвань (Формоза) оңтүстік жағалауының жанындағы тастарға шағылысқан еді. Белл Фейбигерге Фучжоудан Ашуэлотпен сол аралға барып тергеу жүргізуді бұйырды. Формозадан қайтып келгеннен кейін, трагедияны растайтын дәлелдермен, Белл кінәлі тайпаларға қарсы жазалау экспедициясын бастады (Формоза экспедициясын қараңыз), бірақ Ашуэлотты материк жағалауында қалдырып, Қытайдың әртүрлі келісім шарты жасалған порларындағы американдық мүдделерді қорғауға тапсырды. Кеме 1868 жылдың көктеміне дейін осы міндетін атқара берді. Сол кезде Жапонияда шогунат жойылғаннан кейін және император Мэйдзи жоғары саяси билікті өз қолына алғаннан кейін азаматтық наразылықтар болды, бұл Ашуэлотты арал мемлекетіне бауыр салды. Ол 6 сәуірде Нагасакиге жетіп, американдық әскери кемелермен бірге бейтараптығын сақтап, қауіп төнген американдық азаматтар мен шетелдіктерге пана берді. Сонымен қатар, екі тараптың да жапондық шенеуніктеріне, өздерін қауіпті жағдайда сезінгендерге баспана ұсынды. Алайда, көктемнің соңында Солтүстік Қытайдағы тәртіпсіздік Ашуэлотты Азия материгіне қайта оралуға мәжбүр етті. Ол 17 маусымда теңізге шығып, алты күннен кейін Тяньцзиньге жетті – сол кезде Қытай көтерілісшілерінің қатерінде болған қала. Ол тамыз айының соңына дейін Солтүстік Қытайдың жағалауында жұмыс істеді, содан кейін Жапонияға бет бұрды. Азия жағалаулары мен жақын аралдардағы порттар арасында қозғалып, аймақтағы американдық қатысуын және күшін нығайтты, жиі қиын жағдайларды іздеп, американдықтар мен басқа да қауіпке ұшырағандар үшін қауіпсіз баспана ретінде болуға тырысты – отандық және шетелдік азаматтардың барлығы үшін.

1870-1871 жылдар

Жылдар өте келе, эскадрилья Ашуэлоттың салыстырмалы түрде аз суға бату қабілеті мен оның екі ұшты конфигурациясынан туындаған жоғары маневрлік мүмкіндіктерін пайдаланып, оны өзен операцияларында жиірек қолдана бастады. Осылайша, 1870 жылғы маусымда 22 еуропалықтың, оның ішінде 10 қаһардың қаны төгілгеннен кейін, ол Шанхайдан шығып, солтүстікке қарай Хай өзенінің сағасына бет алды, ол жерге 26 шілдеде жетті. Содан кейін ол сол өзен арқылы Тианжинге, оқыс оқиға болған жерге көтерілді және келесі жылдың көктеміне дейін ежелгі қалада қалды. Өзендегі мұз ерігеннен кейін, 1871 жылғы 23 сәуірде ол қайтадан жолға шықты. Осы кезден бастап Ашуэлот және оның Азия эскадрильясының туыс кемелері қыстарын жиі солтүстік портының мұздай суларында өткізді. Оның келесі міндеті – Контр-адмирал Джон Роджерс басқаратын Кореяға экспедицияға қатысу болды, мақсаты – «General Sherman» кемесінің экипажының қазасына жауап іздеу. Аталған американдық сауда кемесі сауда сапары барысында Тедонг өзеніндегі құмға шағылып, өртенген болатын. Алайда, сараптама комиссиясы Ашуэлоттың корпусы мұзға тоңған айларда айтарлықтай зақым алғанын және оның қозғалтқышы мен қазандықтарын қайтадан жұмыс істеу үшін күрделі жөндеу қажет екенін анықтады. Осы себепті, ол 1871 жылғы көктемде Кореяны ашу операцияларына қатысудан бас тартуға мәжбүр болды. Шанхайдағы кеме жөндеу жұмыстары күзде аяқталды, ал Қытайдың оңтүстік-шығысындағы жағдайдың ушығуы туралы хабар Фуцзянь провинциясына жіберілді. Ол 21 қазанда Фучжоуға келді және 1871 жылғы 29 желтоқсанға дейін сол жерде болып, Шанхайға қайта бет бұрды.

18721874 жыл

Бірақ наурыздың басында Амойдағы американдық консулды және оның қызметкерлерін Тайваньға жеткізу үшін «Ашуэлот» 1872 жылдың мамыр айының соңында Шанхай мен Гонконг арасындағы Қытай жағалауында жүзіп, Жапонияға бет алды. Ол 1 маусымда Нагасакиге жетіп, екі ай бойы Жапон суларында болды, содан кейін солтүстік Қытайға қарай жол тартты. Кеме 3 қыркүйекте Янтайға келді, екі аптадан соң Тяньцзиньге жетіп, 1873 жылдың жазына дейін аймақтағы американдық мүдделерді қорғау бойынша жаңа миссияны бастады. «Сако» бұрыштай бу кемесімен ауыстырылғаннан кейін, кеме 5 шілдеде Нагасакиге қайта бағытталды және 1874 жылдың көктеміне дейін Жапон суларында жұмыс істеді. Эдмунд Мэтьюс басқаруымен, кеме Қытайға қарай жүзіп, 20 сәуірде Шанхайға жетті. 3 мамырда «Сайд-Уиллер» «Янтик» канонерлік кемесінен десант тобымен және басқа шетелдік әскери кемелерден келген жасақтармен бірге тәртіпсіздікті басуға және қаладағы халықаралық елді мекенді қорғауға күш жіберді.

1874 жылы Янцзы өзенін зерттеу

Бес күннен кейін «Ашуэлот» Ли Сье Чан каналын зерттеу үшін жолға шықты және осы міндетті орындағаннан кейін 16 мамырда Чжэньцзянға жетті. Осы аймақтың даотайына барудан кейін Мэтьюс өзеннің ағысымен жоғары қарай бағыт алып, 21-і күні Нанкинге жетті. Ол жерде вице-король Формозаға жасалған жапондық экспедиция туралы естіп қатты алаңдап, Америка Құрама Штаттарының бұл шабуылға қатыспайтынына көз жеткізді. Кеме капитаны сапар барысындағы әр аялдамасында – Цзюцзян, Вучанг, Ханкоу, Фу Коу және Гуйчжоуфу – жергілікті шенеуніктермен құрметпен амандасты. «Ашуэлот» Донгтинг көлін кезіп өткеннен кейін, жылдам ағыс, өткір бұрылыстар және арнаның тарылуы кеменің жылдамдығын айтарлықтай төмендетіп, саяхаттың қиындығы мен қаупін арттыратынын анықтады. Осының салдарынан, кеме Ичанға жеткеннен кейін Мэтьюс және офицерлер мен қонақтардан тұратын шағын топ кемеден түсіп, Янцзы өзенінің бойымен сегіз күндік саяхат жасады. Осы саяхаттың мақсаты – кемені одан да жоғары көтерудің орындылығын бағалау болды. Құрлықтағы саяхат оларды Гуйчжоуфуға жеткізді. Екі күндік сапардан кейін американдықтар «Ашуэлотқа» қайта оралу үшін Ичанға дейін өзенмен төмен қарай жүзетін қайыққа отырды. Мэтьюс қайтар жолдағы шатқалы мен тауарналарды көргеннен кейін, тек ерекше конструкцияланған және өте қуатты дөңгелекті бу кемесі – оның дөңгелектері жеке-жеке двигательдермен қоздырылатын – Янцзы өзенінің жоғарғы бөлігінде қауіпсіз жүзе алатынына көз жеткізді. Сондықтан, кемеге оралғаннан кейін ішкі саяхатын жалғастырудың орнына, Мэтьюс кемені теңізге бұрып, 21 шілдеде Шанхайға жетті. Дегенмен, «Ашуэлоттың» Шанхайдан Ичанға жасаған зерттеу сапары Қытайдың ішіндеге шамамен мың шақырымдық су жолын ашты. Бұл жол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін «Янцзы патрулі» деп танылатын американдық әскери кемелерінің көптеген саяхаттарына негіз болды.

1874-1875 жылдар

Қаңтарлы қайық 1874 жылдың 3 тамызында Жапонияға жол тартып, 5 тамызда Нагасакиге жетті. Ол атақты американдық астроном, профессор Джеймс Крейг Уотсон басқаратын ғалымдар тобын күтіп тұрды, олар 8 желтоқсанда болатын Венераның транзитін бақылау үшін Шығысқа жіберілген еді. Астрофизикалық зерттеулердің бұл белгілі басшыларын кемеге алғаннан кейін, ол 3 қыркүйекте жолға шықты және бес күннен соң Хай өзеніне кірді. 9 күні астрономдар Тяньцзиньге демалып, транзит үшін бақылау пунктына – Пекинге жол тартты. Жолаушыларын түсіргеннен кейін "Ашуэлот" 1874 жылдың 10 желтоқсанына дейін Қытай суларында жұмыс істеді, содан кейін Нагасакиге бағыт алды. 13 желтоқсанда жетіп, 1875 жылдың 19 маусымына дейін Жапон суларында жұмысын жалғастырды. Тамыздың ортасында шкуна типті бу кеме Шаньто маңындағы Балықшылар аралына бағыт алды, онда 1868 жылдың 18 желтоқсанында Брейкер-Пойнт жанында өртеніп, батып кеткен "Жапония" лайнерінен аман қалған құндылықтарды іздеуге тырысқан құтқарушылар тобын күзетті. Аймақта қарақшылардың белсенділігі күшті болғандықтан, олар судан шығарылған құнды заттарды ұрлап кетуі мүмкін деген қауіп болды.

1876-1879 жылдар

Келесі көктемде канонерлік қайық Сиамға барып, Бангкоктегі американдық консулдың өзбеткей әрекеттері Сиам көрмесінің Филадельфияға уақтылы жеткізілуіне кедергі келтірді деген шағымдарды тергеді. Бұл көрме жас тай монархы Рама IV-тің бұйрығымен АҚШ-тың жүз жылдық көрмесінде көрсету үшін дайындалған болатын. Ол 1876 жылдың 23 сәуірінде Бангкокқа жетті, ал Мэттьюс екі аптадан астам уақыт дипломатиялық сыпайылықтармен айналысып, жағдай туралы американдықтар мен сиамдықтардан сұрақтар қойды. «Ашуэлот» 9 мамырда Кочинчинаға жол тартты және төрт күннен кейін Сайгонға жетті. Мэттьюс сол жерде жоғары лауазымды американдық дипломаттың дипломатиялық шешімдерден аулақ болғанын хабарлады. Содан кейін ол Бангкокқа оралып, көрмені кемеге тиеп, Сайгон арқылы Гонконгқа жеткізді, онда ол сауда кемесіне жүктелді, ол оны АҚШ-қа алып барды. Келесі жылдары канонерлік қайық Сиамға қайта оралып, Қытай мен Жапонияның келісім шарты жасалған портына да барды. Жапонияның Тынық мұхитының батысындағы Формоза және Рюкию аралдары сияқты, қытай императорына ұзақ жылдар бойы салық төлеп келген аралдардың ісіне араласуы арқасында екі ел арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. Екі ел арасындағы келіссөздер 1877 жылдың жазында шиеленіскен кезде «Ашуэлот» 13 тамызда Чефуға бағыт алды. Ол күзге дейін сол жерде болды, соғыс немесе ішкі тәртіпсіздіктер туған жағдайда аймақтағы американдық азаматтарға көмек көрсетуге дайын тұрды. 7 қазанда Нагасакиден жолға шығып, 10-ы күні Тяньцзиньге жетті. Жағдай біршама жайлы болғаннан кейін, канонерлік қайық 1877 жылдың 21 қарашасында оңтүстікке қарай бет алды және алты күннен кейін жөндеу жұмыстары үшін Шанхайға келді. 1878 жылдың көктемінде ол Нагасакиге оралып, жапон суларында жұмыс істеді, содан кейін 1 қарашада қосымша жөндеулер үшін Қытайдың оңтүстігіне қайтып, 1878 жылдың желтоқсанында Филиппинге және 1879 жылдың қаңтарында Сиамға барды.

1879-1880 жылдар

Сол жылдың көктемі Ашуэлотқа тағы бір қызықты тапсырма әкелді. 30 сәуірде «Иравади» пароходы генерал Улисс С. Грант пен оның серіктерімен Гонконг портына кірді. Екі жыл бұрын Ақ үйден кеткен бұрынғы президент әлемді аралап, Қытай мен Жапонияны аралауды жоспарлаған болатын, содан кейін үйіне қайтуы тиіс еді. Ашуэлот кемені безендіріп, түкпіл-түкпілін дайындап, өзінің бұрынғы Бас қолбасшысының құрметіне арнады. Біраз уақыттан кейін Грант Қытай суларында жүргенде оны тасымалдаумен жүктелген канонерлік қайыққа қысқаша сапар жасады. Ол 5 мамырда қайта оралды, ал кеме оны Кантон мен Макаоға жеткізді. 10-сы күні Гонконгқа оралды, және ол британдық колонияда соңғы екі күнін өткізді. Генерал мен оның серіктері 12-сі күні кемеге қайта оралды, ал кеме 17-сі күні жеткен Шанхайға жол тартты, сонда Шанту мен Амой қалаларына тоқтады. Алты күндік сапардан кейін Грант Ашуэлотқа қайта мінді; және кеме оны Хай өзенінің сағасына, содан кейін сол саға арқылы Тяньцзиньге жеткізді, онда ол кемені тастап, кішкентай қайықтармен Пекинге барып, Қытай империясын регент ретінде басқаратын Гонг ханзадасымен келіссөздер жүргізді, өйткені жеті жасар император ересек болып өсіп келе жатқан еді. Кездесулер барысында ханзада Грантқа Риукью аралдары үшін Жапониямен болған дау бойынша Қытайдың ұстанымын түсіндірді және генералдың Жапонияға жоспарланған сапарында осы мәселеде көмектесуін сұрады. Пекиннен шыққаннан кейін Грант Тяньцзиньге оралды, онда Ашуэлотқа көтеріліп, өзен сағасына беттеді. Сол жерде Грантты Жапонияға жеткізуге дайын соғыс кемесі күтіп тұрды. 15 маусымда Ашуэлот жолға шығып, Яньтай арқылы Нагасакиге бағытталды. Ол күзге дейін Жапония суларында болды, содан кейін Қытайға қайтып келді. Сол кезде кемеге жылдардың салқыны тиген еді – сондықтан эскадрильяда оны «желтеміршінің үміті» деп атап кеткен. Дегенмен, оны алмастыратын кеме болмағандықтан, ол Азия эскадрильясында қалдырылды және одан әрі қызмет ету үшін жөнделді. Ол 1879 жылдың 10 қазанында Шанхайға келді және 1880 жылдың көктеміне дейін кең ауқымды жөндеу жұмыстарынан өтті.

18801883 жыл

Ашуэлот сол жылдың 20 маусымында Шанхайдан шығып, 23-і күні Нагасакиге жетті. Келесі екі жарым жыл бойы ол Қытайдың жағалауында, Янцзы өзені бойында және Жапонияның келісім шарты жасалған порттарында қызмет етті. 1883 жылы 17 ақпанда канонерлік қайық Амойдан шығып, Шантуға бағыт алды. Келесі күні таңертең, ауыр тұман ішінде келе жатқанда, "Ашуэлот" Шығыс Ламок аралының жанындағы тасқа шағылып, ауыр зақымдар алды, сондықтан кемені тастап кетуге мәжбүр болды. Кемемен бірге 11 адам қаза тапты.