Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық жылқы тұқымы
British breed of horse
Эксмор пони – британдық жылқы немесе шағын жылқы тұқымы. Бұл Британ аралдарына тән тау және сортал пони тұқымдарының бірі, сондықтан ол Еуропалық понилердің кеңірек кельт тобына жатады. Ол Англияның оңтүстік-батысындағы Солтүстік-шығыс Девон және Батыс Сомерсет аймағындағы Эксмур сорталы жерінде пайда болған және осы аймақтың атымен аталады. Бұл пони сорталдың климаттық жағдайларына және нашар жайылымдарына жақсы бейімделген. Кейбіреулері әлі де жабайы жағдайда өмір сүреді, бірақ көпшілігі жеке меншікте. Эксмурдегі понилер туралы жазбалар 1086 жылғы «Домсдей кітабынан» басталады. Ғасырлар бойы «Патшалық орман» (ағаштардың аумағы емес, аң ауруға арналған жер) болғаннан кейін, Эксмурдың көп бөлігі 1818 жылы сатылды. Отыз пони, бастапқы ескі тип деп танылған, көршілес сорталға көшірілді; олар қазіргі тұқымның негізін құрады. 1921 жылы Эксмор пони қоғамы тұқымдық қоғам құрылды; алғашқы тұқымдық кітап 1963 жылы жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл тұқым құрып кетуге жақын болды, себебі кейбіреулері тамақ үшін ұрланды. Соғыстан кейін мал өсірушілердің шағын тобы қалған малдың санын сақтау үшін жұмыс істеді; 1950 жылдары шағын партиялар континенттік Еуропаға және Канадаға экспортталды. 1981 жылы өсіп-өндірілген популяцияның осалдығы жарияланды және саны біршама қалпына келді. ХХІ ғасырда бұл өте сирек кездесетін тұқым, 2021 жылы Ұлыбританияда барлығы 95 бас, ал дүние жүзінде шамамен 330 бас бар екені хабарланды. Сирек кездесетін тұқымдарды сақтау қорының мәлімдемесі бойынша, оның сақтау статусы «жоғары дәрежелі» деп тіркелген, бұл қорының ең жоғары деңгейдегі алаңдаушылығын көрсетеді.
The Exmoor Pony is a British breed of pony or small horse. It is one of the mountain and moorland pony breeds native to the British Isles, and so falls within the larger Celtic group of European ponies. It originates on, and is named for, the Exmoor area of moorland in north eastern Devon and western Somerset, in south west England, and is well adapted to the climate conditions and poor grazing of the moor. Some still live there in a near feral state, but most are in private ownership. Written records of ponies on Exmoor start with the Domesday Book in 1086. After centuries of being a “Royal Forest” (not an area of trees but a hunting ground), most of Exmoor was sold in 1818. Thirty ponies, identified as the original old type, were moved to neighbouring moorland; these were the foundation stock of the present day breed. A breed society, the Exmoor Pony Society, was formed in 1921; the first stud book was published in 1963. The ponies came close to extinction during the Second World War, when some were stolen for food. After the war a small group of breeders worked to preserve the remaining stock; during the 1950s small numbers were exported, to continental Europe and to Canada. In 1981 the vulnerability of the breeding population received publicity, and numbers recovered somewhat. In the twenty first century it is a gravely endangered breed, with a total of 95 head reported in the United Kingdom for 2021, and an estimated population world wide of 330. Its conservation status is listed by the Rare Breeds Survival Trust as 'priority', the highest level of concern of the trust.
Тарих
Понилер алғаш рет 1086 жылы Домсдей кітабында Эксмор аймағында тіркелген, бірақ Корольдік Эксмор орманында еркін жүрген понилердің саны есепке алынбады, себебі олар корольге тиесілі болғандықтан салық салынудан босатылған. Ғасырлар бойы бірнеше күзетшілер Корольдік орманды басқарды, оның ішінде понилерді қоса, мал жаю үшін төлем қабылдады. Күзетшінің ауысуы жиі жеке меншігіндегі понилерді сатумен бірге жүрді, мысалы, 1748 жылы Хилл мен Дарч күзетшілігінің аяқталуында. Кейбіреулері кіріс күзетшілерге сатылған болуы мүмкін, бірақ бұл жазбада көрсетілмеген. 1767 жылы күзетші сэр Томас Акленд орман ішінде понилерді жайылымға шығарды. 1805 және 1809 жылдарғы сату тізімдерінде қара, сұр, құлын, торы, "көріктей" және ала түсті понилер тіркелген, ал 19 ғасырдың суреттері тұқымның әртүрлі ақ белгілерін көрсетеді. Зерттеулердің нәтижелері әртүрлі: бірінде, Эксмур понилерінің жергілікті түрі құлын, қоңыр және торы түстермен ғана шектелмеген, ал басқа түстер романтикалық бейнеге сәйкес келетін ерекше сыртқы түрін жасау үшін әдейі өсірілген деп саналады; екіншілері, күзетшілер ғана биелерді шаруалыққа тартуға құқылы болғандықтан, әртүрлі түсті биелер жергілікті типпен қатар өмір сүрген болуы мүмкін деп есептейді. 1818 жылы Корольдік орман мен оған іргелес жерлер Джон Найтқа сатылды. Кетіп бара жатқан күзетші сэр Томас Акленд отыз "ескі типті" пониді Уинсфорд төбесіне жақын Ашвей-Сайдқа алып кетті, ал қалғандары жергілікті шаруаларға сатылды. Тізімдерде Акленд екі асылдандыру стратегиясын қолданғаны көрсетілген: Ашвей-Сайдтағы жабық, таза тұқымды үйір және Уинсфорд-Хиллдегі жеке шағылыстыру тәжірибелері. Атап айту керек, бүгінгі тіркелген Эксмур понилерінің көп бөлігі Акленд үйірінен тараған. 19 ғасырдың соңынан бастап Эксмур понилері ерекше ұнтақ тұмсығы үшін таңдап өсірілді. 1921 жылы құрылған Эксмур пони қоғамының ережелері құлын, қоңыр және қара түсті понилермен қатар сұр және қара түстілерді де қабылдады, бірақ түс стандарттары мұқият анықталған тұқым стандартына сәйкес келмейтін жануарларды жою үшін тез қатаңдатылды. Эксмур понилерінің тіркеулері (сондай-ақ Эксмурдан шыққан кез келген понилер) 1913 жылдан бастап Polo & Riding Pony Stud Books (Ұлттық пони қоғамының тұқымдық кітаптары) кітаптарында тіркелді. Эксмур пони қоғамы 1963 жылы тіркелген Эксмур понилері үшін арнайы тұқымдық кітапты жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыс тұқымның санының күрт төмендеуіне әкелді. Бұл негізінен соғыс кезіндегі ет нарығы үшін понилерді ұрлаумен байланысты; Эксмур оқу полигоны болғандықтан, бірнеше понилер сарбаздардың нысанаға алу жаттығуларында қолданылған деген болжам бар. Кейін мал бағуды қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. 1950 жылдары Эксмур понилері алғаш рет Канадаға және Еуропаға экспортталды, онда шағын популяциялар әлі де сақталады. 1980 жылдардың ортасынан бастап Ұлыбританияның әртүрлі аймақтарында Эксмур понилерінің шағын еркін тіршілік ететін үйірлері құрылды: бұл үйірлер Ұлттық Траст, Табиғи Англия және Каунти Жабайы табиғат трасттары сияқты ұйымдарға тиесілі табиғи қорықтардағы өсімдіктерді басқару үшін пайдаланылады. 21 ғасырдың басынан бері Эксмур понилері Ұлыбританияда және басқа да Еуропа елдерінде "қайта жарату" жобаларында сұранысқа ие. 2000 жылы британдық Moorland Mousie Trust Эксмур понисін сақтауға көмектесу үшін құрылды. Эксмур құйрықтарына сұраныс шектеулі болғандықтан, ұйым осы понилерді ұстауға, оқытуға және дайындауға қаражат жинау үшін жұмыс істейді. 2006 жылы Траст Эксмордағы Эксмур пони орталығын ашты. 2009 жылға дейін әрбір таза тұқымды тіркелген Эксмур жеке сәйкестендіру үшін ыстық таңбаланды. Кейін микрочиппен емдеудің тиімді баламасы болғандықтан, боздықтағы малшылар таңбалауды тоқтатты. Бірнеше жылдан кейін, қызу таңбалау бүкіл Ұлыбританияда жартылай жабайы понилер үшін басқа жұмыс істейтін балама болмағандықтан, заңсыз деп жарияланды. Қазіргі уақытта Ұлыбританияның сирек кездесетін тұқымдарды сақтап қалу қорының тізімінде Эксмур тұқымы ең көп қауіп төндіретін "Басымдық" санатына енген, бұл тұқымдық жануарлардың саны мен туыстық байланыс деңгейіне байланысты. Әлемдегі жалпы саны шамамен 4000-қа жуық (көп бөлігі Ұлыбританияда), Эксмур пони қоғамы асыл тұқымды жануарлардың саны шамамен 600-ге жуық деп есептейді. Солтүстік Америкадағы Мал шаруашылығын қорғау ұйымы да Эксмур понилерінің санын "қатерлі" деңгейде деп санайды.
Ponies were first recorded in the Exmoor area in the Domesday Book in 1086, but no count of the ponies roaming the Royal Forest of Exmoor is included as, being owned by the King, they were not to be taxed. Over the centuries, a series of Wardens managed the Royal Forest, charging fees for the grazing of livestock including ponies. The change of Warden was often accompanied by the sale of ponies they personally owned, as for example in 1748 at the end of the Hill and Darch wardenship. Whether some were sold to incoming Wardens is not recorded. In 1767 Warden Sir Thomas Acland was grazing ponies on the Forest. Sales records from 1805 and 1809 list the colours black, grey, bay, dun, 'chestnut', and piebald for ponies and 19th century drawings show a variety of white markings in the breed. Studies disagree as to the significance of this: some argue it shows that the native type of Exmoor pony was not limited to bay, brown and dun with mealy, and that other coat colours were deliberately bred out to create a specific look that fitted a romantic driven native breed narrative; others consider that because only the Warden could run stallions, cross bred mares of different colours could co exist with the indigenous type. In 1818 the Royal Forest and some adjoining land was sold to John Knight. Sir Thomas Acland, the outgoing warden, took thirty of “the old type” to Ashway Side close to Winsford Hill, while others were sold to local farmers. Records show that Acland then adopted two breeding strategies, a closed, purebred herd on Ashway Side and some separate crossing experiments on Winsford Hill. In contrast, John Knight, starting in 1826, crossed all the ponies he had purchased with Arabians, Thoroughbreds, and other breeds to increase their size. Significantly, today’s registered Exmoor pony population is descended from the Acland herd. From the late nineteenth century, Exmoors were selectively bred for the characteristic mealy muzzle. In 1921, the fledgling Exmoor Pony Society’s rules accepted grey and black ponies in addition to bay, brown and dun, though the colour standards were soon tightened to exclude animals that did not conform to the carefully defined breed standard. Exmoor pony registrations (as well as any ponies from Exmoor) were recorded in the Polo & Riding Pony Stud Books (the National Pony Society Stud Books from 1913). The Exmoor Pony Society published its first stud book exclusively for registered Exmoor ponies in 1963. The Second World War led to a sharp decrease in the breed population. This was largely due to ponies being stolen for the wartime horse meat market; a small number of ponies were supposedly also used for target practice by soldiers, Exmoor being a training ground. worked to restore the herds. In the 1950s, Exmoors were first exported to Canada and continental Europe, where small populations are still maintained. Since the mid 1980s, small free living herds of Exmoor ponies have been established in various areas of the UK: these herds are used to manage vegetation on nature reserves belonging to organisations such as the National Trust, Natural England, and County Wildlife Trusts. Since the start of the 21st century Exmoor ponies have been in demand for ‘rewilding’ projects both UK based and in additional European countries. In 2000, the Moorland Mousie Trust, a British organisation, was established to assist in the preservation of the Exmoor pony. With very limited demand for Exmoor colts, the organisation works to raise funds for the gelding, handling and training of these ponies. In 2006, the Trust opened the Exmoor Pony Centre, on Exmoor. Until 2009, every purebred registered Exmoor was hot branded for individual identification. Then, with microchipping offering a viable alternative, in ground (not moorland herds) breeders ceased to brand. A few years later, hot branding became illegal throughout Britain for all except semi feral ponies, for which there is no other workable alternative. Currently, the UK Rare Breeds Survival Trust watchlist includes the Exmoor breed in its most threatened category, "Priority", based upon the number of breeding animals and the level of in breeding. Whilst worldwide the total population numbers around 4,000 (the vast majority within the UK), Exmoor Pony Society estimates the number of breeding animals is only around 600. The Livestock Conservancy in North America also considers the population of the Exmoor pony to be at "threatened" levels.
Тарихилық шығу тегі туралы теориялар
Кейбіреулер эксмурлық понилердің солтүстік-батыс Еуропаның жабайы жылқыларынан тікелей тарағанын, үй жануарларының әсеріне ұшырамағанын айтады. Басқалары эксмур понилерінің толыққанды үйретілген тегі бар деп санайды. Қазіргі заманғы ДНК зерттеулері тұқымның шығу тегін әлі нақты анықтаған жоқ: зерттеулер олардың аналық митохондриялық ДНК-сын әлемнің әртүрлі жылқы тұқымдарымен ортақтасатынын көрсетеді.
Some claim that the Exmoor pony descends directly from the wild horses of north west Europe, uninfluenced by domestic horses. Others consider that Exmoor ponies have a fully domesticated origin. Modern DNA research has not yet conclusively determined the breed’s origins: studies indicate they share their maternally inherited mitochondrial DNA with various other horse breeds from across the world,
Жабайы жылқылар Ұлыбританияда жүздеген мың жылдар бойы өмір сүрді. Табылған кейбір қалдықтар б.з.б. 700 000 жылға дейін, ал басқалары б.з.б. 3500 жылға дейін соққанда. Қазіргі кездегі генетикалық зерттеулер осы тарихи қалдықтарды ешбір қазіргі тұқыммен байланыстыра алмады. Зерттелгендер – Y хромосомалары (Y ДНК) және митохондриялық ДНК (мтДНК). Y хромосомасы әкелік желі арқылы беріледі және бүкіл әлемде жылқыларда өте аз генетикалық вариацияны көрсетеді, бұл үй жылқысының бастапқы геномына өте шектеулі айғырлардың үлес қосқанын көрсетеді. Эксмур понисі осы жалпы Y хромосома гаплотипін бөліседі. Кейбір мтДНК гаплотиптері тарихи шөгінділердегі жабайы жылқылардан алынған ДНК үлгілерінде табылды, ал басқа мтДНК гаплотиптері тек үйретілген жылқылардан, тірі тұлғалардан және археологиялық қазбалардан табылған. Эксмур понисі үйретуге дейінгі мтДНК гаплотиптерінің жоғары жиілігіне ие; олар әлемнің әртүрлі аймандарындағы басқа да кейбір тұқымдарда кездеседі. Соңғы мұз дәуірінен кейін жабайы жылқылар көп болғанымен, үйретуге дейінгі ДНК үлгілерінің жеткіліксіздігі Британ аралдарындағы жабайы жылқылардың қазіргі тұқымдарға, соның ішінде Эксмур понисіне қосқан үлесін анықтауға мүмкіндік бермейді. Англияда үйретілген жылқылардың алғашқы белгілері ежелгі британдықтардың б.з.б. 400 жылдан бастап Англияның оңтүстік-батысында дөңгелекті атпен жүретін көліктерді кеңінен қолданғанын көрсететін археологиялық зерттеулерден алынған. Жақындағы зерттеулер римдіктердің Эксмурдегі кен өндіруге елеулі қатысқандығын көрсетті. Темір, қалайы және мыс сияқты металдар экспорт үшін көршілес Дорсеттегі Хенгистбери бас тағына тасымалданды, ал Сомерсетте британдық және римдік күймелерді бейнелейтін римдік мүсіндері табылды.
Wild horses have lived in Britain for hundreds of thousands of years. Some remains found date as early as 700,000 BC, while others are as recent as 3,500 BC. No genetic studies to date have correlated these prehistoric remains to any modern breed. What has been studied are Y chromosomes (Y DNA) and mitochondrial DNA (mtDNA). The Y chromosome is passed on through the male line, and worldwide shows very little genetic variation in horses, suggesting that a very limited number of stallions contributed to the original genome of the domestic horse. The Exmoor pony shares this general Y chromosome haplotype. Some mtDNA haplotypes have been found in DNA samples obtained from wild horses in prehistoric deposits, while other mtDNA haplotypes have only been found in domesticated horses, from both living individuals and archeological finds. The Exmoor pony has a high frequency of pre domestication mtDNA haplotypes; these are also found in some other breeds all around the world. Although wild horses were abundant after the last ice age, the lack of sufficient pre domestication DNA samples makes it impossible to determine the contribution of the wild horses of the British Islands to modern breeds, including the Exmoor pony. The first indication of domesticated horses in England comes from archaeological investigations showing that the ancient Britons were using wheeled horse drawn transport extensively in southwest England as early as 400 BC. Recent research has indicated that there was significant Roman involvement in mining on Exmoor. Metals including iron, tin, and copper were transported to Hengistbury Head in neighbouring Dorset for export, and Roman carvings, showing British and Roman chariots pulled by ponies phenotypically similar to the Exmoor, have been found in Somerset.
Сипаттамалары
Эксмур понисінің түсі негізінен қоңырдың бір түрі – "қоңыр" болып келеді, ал кейбіреулері ақшыл келіп, "бай" деп аталады. Сирек жағдайда құмдық түсті эксмурлар да кездеседі, олар тіркелімде рұқсат етіледі. Барлық эксмурларда көздің, тұмсықтың және іштің айналасында пангаре ("күлді") белгілері болады. Пангаре белгілері жылқылардың басқа түрлерінде де кездеседі және бұл белгінің алғашқы қасиеттердің бірі саналады. Эксмур понисін тұқымдық кітапқа тіркеу үшін ақ түсті белгілері болмауы керек. Биіктігі бойынша эксмур понилерінің көпшілігі (45-51 дюйм, 114-130 см) аралығында болады, ал биялар үшін ұсынылатын биіктік шегі (50 дюйм, 127 см), ал торылар мен айғырлар үшін 13,2 қолға дейін жетеді.
The Exmoor pony coat colour is predominantly a variant of dark bay, called "brown", with some individuals lighter and termed "bay". More rarely there exist dun exmoors which the registry allows. All Exmoors display pangaré ("mealy") markings around the eyes, muzzle and underbelly. Pangaré markings occur in other equines as well as horses, and are considered to be a primitive trait. In order to be registered in the stud book Exmoor ponies cannot have white markings. In height, the majority of Exmoors range from (45 to 51 inches, 114 to 130 cm), with the recommended height limit for mares being (50 inches, 127 cms) and that for stallions and geldings A few reach 13.2 hands
Денесі мықты әрі күшті құрылысқа ие болған эксмур понисі бойына қарағанда мықты болып есептеледі, сонымен қатар төзімділігімен де танымал. Кеудесі терең, арқасы кең, крупы түзу болады. Аяқтары қысқа, сүйектері жақсы жетілген, тырнақтары қатты. Зерттеуде жақ сүйегіне қан тарататын қосымша тармақтардың бар екені айтылады және бұл қосымша азудың пайда болуының бастапқы кезеңі болуы мүмкін деген болжам жасалған. Алайда, мұндай ерекшелік төменгі жауы үлкен жылқы тұқымдарында да кездеседі, сондықтан эксмур понисінде оның болуы ерекше жайт емес. Басы денесіне пропорционалды түрде ірі, құлақтары кішкентай, сонымен қатар "бақа көзі" деп аталатын ерекше бейімделуге ие (көздің үстінде және астында етті бөліктерінің көтерілуі), ол суды бұруға және қосымша жылуды сақтауға көмектеседі. Суық ауа райына бейімделген көптеген пони тұқымдары сияқты, эксмурдың қысқы түгі өте жылу сақтайтын, жүнді қабаттан және судың түкке сіңуін болдырмайтын, майлы ұзын түктерден тұрады. Оның құйрығы мен жалы қалың әрі ұзын, ал құйрығының түбінде қысқа, қалың түкшелерден тұратын "қар қалқасы" болады, ол жаңбыр суын жамбас пен іштің астынан бұрып, артқы аяқтарының арт жағындағы ұзын түктерге құлатады. Бұрынғы мақсаты тоқтатылғандықтан, артық жерлерде өсірілген тоқтылар мен понилер әр түрлі демалыс шараларына қолданылады, оларға көрмелер, ұзақ қашықтыққа атпен саяхаттау, керуенде жүру және шапшаңдық жатқызылады. 2003 жылы Стоубрук Джени Рен Олимпиада Рождестволық шоуында NPS Бейлидің Ат азық Ridden Mountain & Moorland Чемпионатын жеңген алғашқы эксмур болды; 2011 жылы эксмур понилері Халықаралық Жылқы Агильті Чемпионатында екі санатта жеңіске жетті және 2012 жылғы Чемпионатта үшінші орын алды. Тұқымның төзімділігі, тіс құрылысы және әртүрлі тамақтануы оны табиғатты қорғауға жарамды етеді, ол көптеген шөптесін, сазды шалғынды және басқа да табиғи жайылымдарды басқаруға, сондай-ақ Эксмурдың өзін сақтауға үлкен үлес қосады.
With a stocky, powerful build, the Exmoor pony is strong for its height, and noted for its hardiness and endurance. The chest is deep and the back broad, the croup level. The legs are short, with good bone and hard hooves. The study refers to an extra branch of blood supply to the jaw and speculates that this might have been the early stages of evolving an extra molar. However the feature is found in a number of horse breeds with sizable lower jaws, so its presence in the Exmoor pony is unremarkable. The head is somewhat large in proportion to the body, with small ears, and has a special adaptation called a "toad eye" (raised flesh above and below the eyes) which helps to deflect water and provide extra insulation. As with most cold weather adapted pony breeds, the Exmoor grows a winter coat consisting of a highly insulating woolly underlayer and a topcoat of longer, oily hairs that prevent the undercoat from becoming waterlogged by diverting water down the sides of the animal to fall from just a few drip areas. The mane and tail are thick and long, and the dock of the tail has a fan of shorter, coarse hairs, called a "snow chute" that deflects rainwater away from the groin and underbelly areas to fall from the long hairs on the back of the hind legs. Since these past roles ceased, surplus moorland bred foals and ponies bred in ground (on farms, studs etc.) are used for a variety of leisure activities including showing, long distance riding, driving, and agility. In 2003 Stowbrook Jenny Wren was the first Exmoor to win the NPS Bailey's Horse Feeds Ridden Mountain & Moorland Championship at the Olympia Christmas Show; Exmoor ponies won both divisions at the International Horse Agility Championships in 2011, and took a third title at the 2012 Championships. The breed's hardiness, dentition and varied diet makes it suitable for conservation grazing, and it contributes to the management of many heathland, chalk grassland and other natural pasture habitats, as well as to the conservation of Exmoor itself.