Кіріспе

Американдық ботаник (1869–1954)
ботаник

Дэвид Грандисон Фэрчайлд (7 сәуір 1869 – 6 тамыз 1954) – американдық ботаник және өсімдіктерді іздеуші. Фэрчайлд АҚШ-қа 200 000-нан астам экзотикалық өсімдіктер мен дақылдардың 200 000-нан астам түрін енгізді, оның ішінде соя, фисташка, манго, нектарин, құрма, бамбук және гүлдейтін вишнялар бар. Бидай, мақта және күріштің белгілі бір сорттары ерекше экономикалық маңызға ие болды.

Ерте өмір және білім

Фэрчайлд Мичиган штатының Лансинг қаласында дүниеге келді және Канзас штатының Манхэттен қаласында өсті. Ол Коннектикут штатының Стратфорд қаласынан шыққан Томас Фэрчайлдтің ұрпақтары – Фэрчайлдтер отбасының мүшесі болды. Ол Канзас мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжін бітірді (B.A. 1888, M.S. 1889), онда оның әкесі Джордж Фэрчайлд президент болып жұмыс істеді. Ол Айова штатында және Рутгерс университетінде белгілі биолог, өзінің ағасы Байрон Халстедпен оқуын жалғастырды. 1915 жылы Оберлин колледжінен құрметті ғылым докторы (D.Sc.) дәрежесін алды.

Мансап

Барбур Латроп, бай саяхатшы, Фэрчайлдті АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі үшін өсімдіктерді зерттеуші болуға көндірді. Латроп пен тағы бір бай демеуші Эллисон Армор Фэрчайлдтің АҚШ-қа жаңа өсімдіктерді енгізу мақсатындағы көптеген саяхаттарын қаржыландырды. Фэрчайлд өсімдіктерді жинау экспедициялары туралы бірнеше танымал кітаптардың авторы болды. Ол осы ерте сапарлары туралы былай деп жазды: «Мен автомобильдер келмес бұрын әлемдегі тыныш жерлердің бірнешеуін көргеніме қуаныштымын». Фэрчайлд көп жылдар бойы Вашингтон қаласындағы АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің Тұқым және өсімдіктерді енгізу басқармасын басқарды. Оның бір жетістігі – Жапониядан гүлдейтін шие ағаштарын Вашингтонға әкелуге көмектесу болды. Ол сондай-ақ американдықтарға қымыздық капуста, киноа және авокадоны таныстырған. 1898 жылы ол Флорида штатының Майами қаласында тропикалық өсімдіктер бағын құрды. 1905 жылы Александр Грэм Беллдің кіші қызы Мариан Беллге үйленді. Фэрчайлд Ұлттық Географиялық Қоғамның қорғаншылар кеңесінің мүшесі және қазіргі Александр Грэм Белл саңыраулар мен нашар еститін адамдар қауымдастығының лауазымды тұлғасы болды. 1926 жылы Фэрчайлдтер Флорида штатының Коконат Гроув қаласында Бискейн шығанағындағы жер учаскесінде үй салды. Олар оны Индонезияның Явадағы ұқсас отбасылық кешендерінің құрметіне «Кампонг» деп атады, онда Фэрчайлд өсімдіктер жинаумен көп бақытты күндерін өткізген. Ол бұл жерді сирек кездесетін тропикалық ағаштар мен өсімдіктердің керемет жинағымен жауып, ақырында осы жер туралы «Дүние менің есігімнің айналасында өседі» атты кітап жазды. 1984 жылы Кампонг Ұлттық тропикалық ботаникалық бақтың бір бөлігіне айналды. 1938 жылы оның құрметіне Коралл Гейблстегі Фэрчайлд тропикалық ботаникалық бағы аталды. Ол сондай-ақ Оңтүстік Майамидегі Дэвид Фэрчайлд бастауыш мектебінің де атын берді.

Майами университеті

Фэрчайлд 1929-1933 жылдары Майами университетінің регенттер кеңесінің мүшесі болды. Осы жылдардың үшінде ол кеңестің төрағасы қызметін атқарды. 1933 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының «Халық игілігі үшін» медалімен марапатталды. Оның ұлы, Александр Грэм Белл Фэрчайлд, 33 жыл бойы Панамадағы Горгас еске алу зертханасында зерттеуші-энтомолог ретінде жұмыс істеді. Оның қызы Нэнси Белл табиғат тарихы туралы көптеген кітаптардың авторы, тағы бір энтомолог Марстон Бейтске тұрмысқа шықты. Ол өзі 1940 жылдары Колумбияның ауылдық аймақтарында өмір сүрген тәжірибесі туралы «Анд тауларының шығысында және еш жерде батысында» атты кітап жазды. Фэрчайлдтің құрметіне бір түрдің ғылыми аты Anolis fairchildi деп аталды. Бірнеше өсімдік Фэрчайлдтің атымен аталады, олардың ішінде Indigofera heudelotii var. fairchildii (Baker f.) J. B. Gillett, Elaeocarpus fairchildii Merr., Actinidia × fairchildii Rehder және Ficus fairchildii Backer бар.

Оңтүстік-батыс (Пима) мақтасы

Дэвид Фейрчайлд мақтаны АҚШ-тың оңтүстік-батысына енгізуде маңызды рөл атқарды. 1900 жыл шамасында АҚШ мақта өндірісі бойынша әлемде көш бастап, елдің оңтүстік-шығысындағы "жоғарғы жазық" мақтасының көп өнімімен және Атлантика жағалауындағы жоғары сапалы "теңіз аралы" мақтасымен танымал болды. Сол кезде АҚШ-тың оңтүстік-батысы мақтаның коммерциялық мөлшерін өндірмеген. Мысыр сол кезде "жоғарғы жазық" мақтасынан сапалырақ, ал "теңіз аралы" мақтасынан экономикалық жағынан тиімді мақтамен әлемді жетекке алып тұрды. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігіндегі Х. Дж. Вебер және басқалар мысырлық сорттарының АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы шөлдерде суару арқылы жақсы өседі деп сенді. 1902 жылы АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің тапсырмасымен Дэвид Фейрчайлд Мысырға сапар шегіп, бірнеше сортты алып келді. Томас Х. Керни басқаратын АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің командасы осы сорттардың арасынан іріктеп алды және он жылдық жетілдіруден кейін АҚШ-тың оңтүстік-батысында сәтті өсетін алғашқы сортты шығарды. Бұл ерекше жоғары сапалы мақта кейіннен Пима деп аталды.

Шығармалары

Фэрчайлд өзінің әлемді кеңінен аралап, Америка Құрама Штаттарына өсімдіктердің жаңа түрлерін әкелгенін сипаттайтын төрт кітап жазды. Фэрчайлд өзінің тропикалық өсімдіктер туралы білімімен бөлісумен қатар, өркениетке жетпеген жергілікті мәдениеттердің жарқын суреттемелерін ұсынды. Ол шебер фотограф болған және кітаптарын өзі суреттеп шығарған. «Дүние менің бағым болды: Өсімдіктер зерттеушісінің саяхаттары» (Нью-Йорк: C. Scribner's Sons, 1938) «Ұлы Шығыстың бақша аралдары: Филиппин мен Голландия Индиясынан тұқым жинау, ‘Чэн Хо’ джанкымен» (Нью-Йорк: C. Scribner's Sons, 1943) «Дүние менің есігімнің айналасында өседі; Тропиктің шетіндегі Кампонгтың тарихы» (Нью-Йорк: C. Scribner's Sons, 1947) «Өсімдіктерді зерттеу» (Нью-Йорк: Macmillan, 1930).

«Дүние менің бағым болды» кітабы 1938 жылы Америка кітап сатушылар қауымдастығы мүшелерінің дауыс беруімен «Жылдың кітап ашуы» номинациясында Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды. Бұл кітап «жеткілікті сатылым мен танылуға ие болмаған ең лайықты кітап» деп танылды. Сонымен қатар, Фэрчайлд пен оның әйелі Мариан жәндіктердің макрофотографиясына арналған «Көмірқұрттар кітабы» (Вашингтон, округ Колумбия: National Geographic Society, 1914) атты алғашқы кітапты жазды. Фэрчайлд өсімдіктер, өсімдіктерді зерттеу, АҚШ-та жаңа өсімдіктерді тасымалдау және өсіру туралы көптеген монографиялардың авторы болды.