Кіріспе

Фиджидегі бұрынғы саяси партия

Фиджидің Ұлттық Альянс партиясы (НАФП) – Фиджидің саяси партиясы. Ол 2005 жылдың 18 қаңтарында Рату Эпели Ганилаумен ресми тіркелді, бұл партия 1967 жылдан 1987 жылға дейін Фиджиді басқарған, Ганилаудың қайын атасы, марқұм Рату Сэр Камисесе Мара басшылығындағы таратылған Альянс партиясының жалғасы деп есептелді. Партияға қатысқандардың арасында университет оқытушысы Мели Вака – партия хатшысы, ал Ману Коровалулавула – қазынашы болды. Партия төрағасының орынбасары – Хирдеш Шарма. Партия 2005 жылдың 8 сәуірінде Сува қаласында өткен жаппай митингте ресми түрде таныстырылды. 2013 жылдың ақпан айында партия таратылатыны туралы хабарланды.

Өмірбаян

Ганилаудың айтуынша, бұрынғы тыраптаулардың нәтижесінде көпұлтты саяси қозғалысты құруға жасалған әрекеттер, соның ішінде Фиджидің этникалық «Сокуку ни Вакавулева ни Таукей» (Фиджиде оның фиджилік атауы «Сокуку ни Вакавулева ни Таукей» деп кеңінен танымал) және 1999 жылғы сайлауда сәтсіздікке ұшыраған, негізінен индофиджилік Ұлттық Федерация партиясы арасындағы сайлау келісімі, жақсы ниетпен жасалғанмен, уақтысы дұрыс болмаған. Ол 1987 және 2000 жылдардағы төңкерістерден кейін Фиджидің этникалық үстемдігін орнатуға бағытталған нәсілдік саясаттың елге зиян келтіргені енді баршаға мәлім болғанын және қазір көпұлтты саяси партия құруға уақыт жеткенін мәлімдеді. «Ескі Альянс партиясы елдің көпұлтты қауымдастықтарын ұсынып тұрды, осы ортақ нәрсе бізде бар», - деді Ганилау. «Біз көпұлтты партияның ең табысты және ең тұрақты партия екенін анықтадық». Ганилау жаңа партияның оған өзінің көпұлтты Фиджиге қатысты көзқарасын бұрынғы Ұлы Басшылар Кеңесінің төрағасы ретіндегі қызметінен гөрі тиімдірек жеткізуге мүмкіндік беретініне үміттенді. «Мен Ұлы Басшылар Кеңесінің төрағасы ретінде Фиджидегі барлық азаматтардың құқықтарын құрметтеу қажеттігі туралы ашық айттым, - деді ол, - бірақ бұл кейбіреулерге ұнамады. Сондықтан мен саяси платформада күресті жалғастыруды жөн көрдім». NAPF Фиджи Демократиялық партиясын сіңіріп алды, ол ресми түрде таратылды. Демократтардың бұрынғы жетекшісі Филиппе Боле жаңа партияның өкілі ретінде маңызды рөл атқарды. Мара дәуірінің басқа да бұрынғы саясаткерлері партияны қолдады, олардың ішінде Билл Аулл, Ферети Дева, Жожи Улуинакаувадра және Айрин Джай Нараян болды. Алайда, сол кездегі барлық саясаткерлер оң пікір білдірген жоқ. 2005 жылдың 12 сәуірінде премьер-министр Лайсениа Каррасе жаңа партияны сынап, оның Фиджидің этникалық дауысын бөлетінін, бұл елге жақсы болмайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, оны 1997 жылғы конституцияны және Ауыл шаруашылығы жер иелері мен жалға алушылар туралы заңды қолдау арқылы тұрақсыздықтың негізгі себебіне айналатын саясатты ілгерілетуде айыптады, екеуін де Каррасе маңызды өзгерістер енгізуге тырысқан, бірақ сәтсіз болды. 2005 жылдың 4 мамырында партияның бас өкілі Боле партия мүшелерінің санының және партиялық жиналыстарға қатысудың артып келе жатқанын хабарлады. Партия президенті Рату Ганилау партия үшін қаржының үлкен мәселе екенін, бірақ демеушілер табылып, партия қосымша кіріс табудың шығармашылық жолдарын іздеп жатқанын айтты. Сондай-ақ, 2006 жылы өтетін сайлауға қатысуға ниет білдірген көптеген адамдар оны қуантты. Ганилау 2006 жылдың 1 ақпанында партияның оң ықпал ету саясатын нәсілге емес, қажеттілікке бағыттайтынын мәлімдеді. «Біз оң ықпал ету саясатына қарсы емеспіз, бірақ біз назарды белгілі бір топқа емес, қажеттілікке аударуды жөн көреміз», - деді ол. Бұл саясаттың мақсаты – барлық азаматтарға нәсіліне қарамастан білім алуға, жұмысқа орналасуға, жерге, тұрғын үйге және қоғамдық өмірге қатысуға кепілдік беру болып табылады.

Саясат

Сәуір айында партияның ресми ашылуында Ганилау Фиджи халқының бірігуін ең шұғыл міндет деп жариялады. "Біз бүгін саяси партия құру үшін ғана емес, ең бастысы – үміт сыйлайтын болашақ көрінісін ұсыну үшін жиналдық", - деді Ганилау. Ол жекелеген топтардың мүдделерін және саясатты қолдауды айыптап, оның елдің өркендеуіне бөгет екенін айтты. Ганилау партияның ұлтаралық ынтымақтастық пен ұлттық бірлікті нығайтумен қатар, экономикалық дамуға да ерекше мән беретінін мәлімдеді. Ол кеме жасау, ауыл шаруашылығы, туризм және жеңіл өнеркәсіп салаларына мемлекеттік инвестицияны арттыру қажеттігін атап өтті. Партия үкіметтің даулы «Жазылу, төзімділік және бірлік» заңына қарсы күшті ұстаным білдірді. Егер заң қабылданса, 2000 жылғы төңкерістің құрбандарына өтемақы төлеу және төңкеріс жасаушыларды кешіруге уәкілеттік берілген комиссия құрылатын болады. Оппозиция бұл заң жобасының төңкеріспен байланысты қылмыс жасады деген айыппен түрмеге қамалған үкімет тараптадарын босатудың заңдық жолы ғана екенін мәлімдеді.

2006 жылға қарай

2005 жылғы 7 тамызда спикер Филипе Боле 2006 жылға жоспарланған жалпы сайлауда НАП жеңіске жеткен жағдайда бастауыш және орта білім тегін және міндетті болатынын мәлімдеді. Ол балаларын мектепке жібермей, жұмыстарға жұмсаған ата-аналар сотқа берілетінін ескертті. Сондай-ақ, оқулықтар мен кеңсе тауарлары тегін беріледі деді Боле. Фиджи мектеп бітіру куәлігі мен Фиджидегі жетінші сынып емтиханы сақталады, бірақ өте көп адам Фиджи орта мектебіне қабылдау емтиханын өтпегендіктен, қалған барлық ұлттық емтихандар жойылады деді ол. Фиджидегі кіші куәлік те пайдасыз деп есептеді; бұрын ол медбике, мұғалім және полиция сияқты мамандықтарға түсуге қажетті біліктілік ретінде қолданылған, бірақ қазіргі уақытта оның қажеттілігі жойылды. 1 қыркүйекте Ганилау Өкілдер палатасының барлық 71 орынға үміткерлерді 2005 жылдың соңына дейін іріктеуді қалайтынын айтты. Ол бұрынғы премьер-министр Ситивени Рабука мен Фиджи саяси партиясының хатшысы Эма Друавесинің сын-пікірлерін қабылдамады; олар және басқалар бұрынғы көпұлтты сайлау одағын құру әрекеттері сәтсіз аяқталғанын, ал Ганилаудың өзінің саяси тарихы, соның ішінде бұрынғы Христиан-демократиялық альянсының басшылығы оптимизмге орын қалдырмайды деді. Партияның Батыс бөлімшесінің төрағасы Бхагват Махарадж 2006 жылғы 18 ақпанда партияның Батыс бөлімшесіндегі барлық орындарға үміткер болуға ниетті екенін мәлімдеді. Партияның мәлімдемесінде сондай-ақ, үміткерлердің 50 пайызы әйелдерге бөлінетіні айтылды.

Коалиция идеялары

2005 жылдың 30 тамызында Ганилау партиясы 2006 жылға жоспарланған жалпы сайлауға қатысты ешқандай коалициялық келісімдерге асықпайтынын мәлімдеді. Ол партияның Фиджи еңбек партиясы (FLP) және Ұлттық федерация партиясы (NFP)мен бейресми әңгімелер өткізгенін, бірақ бұл әңгімелерді зерттеушілік сипатта екенін және басқа партиялармен байланыс арналарын ашық ұстауға бағытталғандығын айтты. Ганилау коалиция құру мүмкіндігі әлі ерте болғандықтан көтерілмегенін айтты. Алайда, 18 қыркүйекте ол Ұлттық Альянс партиясы FLP және NFP, сондай-ақ Біріккен халықтар партиясымен сайлау келісімін келіссөздер жүргізуді көздеп отырғанын мәлімдеді. "2006 жылғы жалпы сайлауға қарсы күш біріктіру арқылы жақсы үкімет құру өте маңызды", - деді Ганилау. Фиджидегі дауыс беру жүйесінде, жергілікті атаумен "Балама дауыс беру" деп белгілі, төмен дауыс жинаған үміткерлерге берілген дауыстар жоғары дауыс жинаған үміткерлерге, үміткерлер немесе партиялар белгілеген преференциялық тізімге сәйкес беріледі (бірақ дауыс берушілер тізімді өзгерте алады). Альянс 30 тамызда "Ұлы коалиция" бастамашыл тобына қосылуға мүдделі емес екенін айтты, өйткені көп ұлтты партия ретінде көп ұлтты саясатқа берілмеген коалицияға қосылмайды. "Ұлы коалиция" – 2005 жылдың тамызында құрылған, биліктегі Сокуку Дуавата ни Левенювава (SDL) партиясын қоса алғанда, Фиджинің жергілікті халқы басым бес партиясының бірігуі, саяси аренада жергілікті халықтың басымдығын сақтау мақсатында құрылған. 29 қарашада Ганилау партияның кез келген сайлау келісімі туралы түпкілікті шешім қабылдамас бұрын, биліктегі (SDL) партияны қоса алғанда, барлық басқа партиялармен де сөйлесетінін айтты. Ол осы уақытқа дейін өз мүмкіндіктерін ашық ұстайтынын қосты. 2006 жылдың 30 қаңтарында ол партияның коалициялық мүмкіндіктерін ашық сақтап отырғанын қайталады. The Fiji Times 2006 жылдың 18 ақпанында NAPF келесі аптада Фиджи еңбек партиясымен коалициялық келіссөздерге кірісетінін хабарлады. "Фиджи Сан" газеті келесі күні екі партияның "бірігуі" қарастырылып жатқанын жариялады. Бұл екі партияның бірігуі ме, әлде ресми коалициялық келісім жасала ма деген мәселе бірден анық болған жоқ; Фиджи БАҚ коалициялық келісімдерді кейде "бірігу" деп атап жатқан. Алайда, 23 ақпанда Ганилау Тайлеву провинциясындағы Каутата ауылында өткен митингте партияның, кем дегенде, қазіргі уақытта сайлауға өз күшімен қатысуға шешім қабылдағанын мәлімдеді. Фиджи ауылының хабарлауынша, қазір тәуелсіздікті сақтап қалу кейін басқа партиялармен келіссөздер жүргізудегі ұстанымын нығайта түседі. Бірақ 27 ақпанда Ганилау сол аптада Чаудрымен әңгімелесетінін хабарлады. Кез келген коалицияның басшылығы мәселе болады, деді ол; көптеген жергілікті фиджиліктер Чаудрының басшылығына күмәнмен қарады. Алайда, бұл Чаудры сияқты жергілікті емес басшыларға сенімсіздік тудырған адал емес саясаткерлердің кінәсі екенін түсіндірді. 13 наурызда Ганилау мен FLP парламентарийі Кришна Датт өз партияларының коалициялық үкіметтегі министрлік портфельдері бойынша келісімге келгені туралы хабарларды жоққа шығарды. Құпия келісімге сәйкес Ганилау премьер-министр, Чаудры қаржы министрі, ал FLP жетекшісінің орынбасары Посеси Бунь – сыртқы істер министрі болуы керек еді. Олар келіссөздер жалғасып жатқанын, бірақ келісімге қол жеткізілмегенін айтты.

Сайлау манифесті

Ганилау 2005 жылғы 30 тамызда партия манифесін дайындау кезінде партия шенеуніктері 25 даму бағытын қарастырғанын мәлімдеді. Олар бес негізгі санатқа біріктірілген 16 аймақты іріктеді, оларға маңызды өзгерістер енгізуді көздеді. Партия 2005 жылғы 16 желтоқсанда өзінің алғашқы съезін өткізді, онда 2006 жылғы сайлауға арналған манифестінің жобасын жариялады, бұл ретте бұл қадамды жасаған алғашқы саяси партия атанды. Манифесте ауылдық жерлерді дамыту, білім беру және жұмыспен қамту мәселелері басымдыққа ие болды. Қонақ спикер, Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің проректоры Энтони Тарр жұмыс орындарын құру және экономикалық даму мүмкіндіктері туралы ой-пікірлерін ұсынды. Рату Эпели Ганилау нәсілдік жіксуді жоюдың "шұғыл қажеттілігі" туралы айтты, оның пікірінше, мұны "ашық және әділ үкімет құру, экономиканы кеңейту және табиғи ресурстарымызды толыққанды пайдалану үшін инвестицияларды тарту арқылы" ғана іске асыруға болады. Ол туған жерді резервте ұстап тұратын жер заңдарына қарсы сөйледі, олардың жергілікті халықты кедейлендіріп, Фиджидегі жерді заңсыз иелену мәселесіне ықпал ететінін атап өтті. Ганилау басқа партиялармен коалиция құру жөніндегі келіссөздер әлі де бейресми кезеңде екенін және нақты келісімдерге қол жеткізілмегенін хабарлады.

Сайлау нәтижесі

Сайлауға аз уақыт қалғанда, 2006 жылғы 7 сәуірде НАФФ Индофиджилік Әділет және Азаттық партиясының НАФФ-пен бірігуге келісім бергенін және бірқатар АӘП мүшелерінің НАФФ туы астында сайлауға түсетінін хабарлады. «Үндістер өздерінің жоғалтқан құқықтарын қайтарып алып, қауіпсіз және тұрақты болашаққа қол жеткізуі үшін барлық үнді лидерлерін Ұлттық Одақтың басшылығын қолдауға шақырамын», - делінген АӘП бас хатшысы Дилдар Шах қол қойған мәлімдемеде. Көптеп таралған жарнамалар мен белгілі кандидаттарға қарамастан, 6-13 мамыр күндері өткен сайлаулар көңіл көншітпеді. НАФФ жалпы дауыс берушілердің тек 3 пайызын ғана жинады және бірде-бір округте жеңіске жетпеді.

Тарату

2013 жылдың қаңтар айында Фиджи үкіметі саяси партияларды тіркеудің жаңа қағидаларын жариялады, олар партияларға сайлауда бақ сынауды қиындатар еді. Оған жауап ретінде Ганилау партия қайта тіркелмейтінін хабарлады.