Кіріспе

900 жылдар шамасында Трансильванияның аңыздық влах билеушісі Гелу (Gelu; Gyalu) – венгрлердің Карпат алқабын жаулап алу кезінде Трансильванияны билеген влах есімдерінің бірі. 1150 жылдан кейін жазылған «Gesta Hungarorum» еңбектерінде бұрынғы жылнамалар мен тарихнамалардан белгілі венгрлердің (мажарлардың) жаулары көрсетілмегенімен, басқа бастапқы дереккөздерде есімдері аталмаған жергілікті билеушілер, соның ішінде Гелу туралы айтылады. Сондықтан тарихшылар Гелу тарихи тұлға ма, әлде «Gesta Hungarorum» еңбегінің белгісіз авторының ойдан құрастырған кейіпкері ме деп пікір таластырып жүр. Румын тарихнамасында, Анонимнің 300 жылдан кейін оны атауына сүйене отырып, Гелу қазіргі Румынияның Карпат аймағындағы жерлеріне ие болған 10 ғасырдың басындағы үш румын герцогының бірі саналады. «Gesta Hungarorum» еңбегінде Трансильвания тұз бен алтынға бай ел ретінде сипатталған, ал мажарлар келгенге дейін түркі халықтары – кумандар мен печенегтер бұл жерді шапқан. Археологиялық зерттеулер Трансильвания тұз кендерінің аймағында 7-9 ғасырларда денелерін өртеген халықтар өмір сүргенін көрсетеді. Қазба жұмыстарынан табылған қару-жарақтар әскери элитаның болғанын көрсетсе де, қазбадан шыққан ерте ортағасырлық Трансильвания қамалдарының ешқайсысын 10 ғасырдан бұрын сенімді түрде даулап айтуға болмайды. «Gesta Hungarorum» еңбегінде Гелудың герцогтығында влахтар мен славяндар тұрғандығы айтылады; сонымен қатар, аталған еңбекте Гелудың герцогтығымен байланысты хроникашы жазған топонимдердің көпшілігі мажар тіліне тән. «Gesta Hungarorum» еңбегінде жеті мажар басшыларының бірі болған Тетень (немесе Тухутум) Гелудың әскерін Месеш қақпасында жеңіп, Гелу Капуш өзенінде, аты аталмаған қамалына қашып бара жатқанда қаза тапқандығы айтылады. Одан кейін Гелудың қол астындағылары қарсылық көрсетпей, Тухутумға бағынышты болды.

Өмірбаян

Гелу туралы мәліметтер ең көне сақталған венгр хроникасы – "Геста Гунгарорум" (Венгрлердің істері) арқылы бізге жеткен. "Геста" 12 ғасырдың екінші жартысында немесе 13 ғасырдың басында аты-жөні белгісіз автордың қаламынан туған, қазір Аноним деп танылатын жазушының еңбегі. Онда шамамен 900 жылы Карпат алқабындағы мадьярлардың жаулауы суреттелген. 830 жылдарға қарай Понтика-Каспий даласына қоныстанған мадьярлар, 895 жылы печенегтер мен болгарлар одағынан жеңілгеннен кейін батысқа қарай көші-қон бастады. Олар Карпат тауларын аттап өтіп, төңіректегі жерлерді басып алды. Гелу – "Геста Гунгарорумда" жаулап келген мадьярларға қарсы тұрған жергілікті билеуші ретінде сипатталған. Аноним Болгарияның Симеон I, Моравияның Сватоплюк I және замандас көздерден белгілі басқа да қарсыластар туралы жазбаған, оның орнына жергілікті билеушілермен (Гелу, Менуморут және Салан сияқты) болған мадьяр шайқастарын, басқа бастапқы деректерде кездеспейтін эпизодтарды баяндаған.

Трансильванияны венгрлер жаулап алу қарсаңында

567 жылдан бастап көшпелі авандар Карпат алқабында үстемдік құрды. Трансильванияда 630 жылға қатысты археологиялық деректер Очнишоара, Очна Муреш және Турда тұз кендерінің аймағында, сондай-ақ Муреш және Сомеш өзендері бойында шоғырланған. VII-IX ғасырларда тұз кендері маңында орналасқан Медиаш тобының кремациялық зираттары да осы аймақта жинақталған. Медиаш зираттары славяндарға тиесілі болғанымен, Мадгеарудың сөзіне сүйенсек, "осы контексте румындардың болу мүмкіндігі жоққа шығарылмауы керек". Трансильваниядағы көптеген өзендердің атаулары, мысалы, Бистрица ("шапшаң"), Серна ("қара"), Добра ("жақсы") және Тырнава ("қырлы") – славян тілінен шыққан, бұл славян тілінде сөйлейтін халықтың тарихи болғанын көрсетеді. Мадгеарудың пікірінше, Шура Мика және Медишору Мареде табылған сегізінші ғасырға жататын екі шұңқыр "авар қызметінде славяндардың және, мүмкін, румындардың атты әскерлері болғанын көрсетеді" (авар шұңқырының қолданылуы нақты емес болғандықтан). Авар қағанаты 791 және 803 жылдар аралығында франктардың батыс аймақтарына үш рет шабуыл жасауынан кейін күйреген. Болгарияның Омуртаг ханы тұсында орнатылған тас бағана 829 жылы Тиса өзенінде Онегавон есімді болгар қолбасшысының қазасына арналған, бұл болгарлардың бір кездегі қағанаттың шығыс аймақтарына шабуыл жасағанын көрсетеді. Фулда жылнамасына сәйкес, 894 жылы император Арнульф болгарларға елшілер жіберіп, "моравиялықтарға тұз сатпауларын сұрады"; бұл болгарлардың Трансильвания тұз кендері мен Моравия арасындағы жолдарды бақылағанын көрсетеді. Курдт Хордет, Иштван Бона және басқа да тарихшылардың айтуынша, Альба-Юлия аймағында табылған Дриду Б керамикасы төменгі Дунай бойында табылған керамикалық ыдыстарға ұқсас, бұл болгарлардың осы аймақтағы билігін кеңейткенін көрсетеді. Басқа тарихшылар (Виктор Спиней сияқты) бұл теориямен келіспейді, Дриду Б керамикасы Балқан түбегінен келген мәдени ықпалды ғана көрсете алады дейді. Альба-Юлия маңында табылған "Цюмброд тобы" зираттары төменгі Дунай аймағы мен Моравиядан табылғандарға ұқсас сырғалар мен киім аксессуарларын тапты. Іернут, Тартария және басқа Трансильвания жерлерінде табылған шұңқырлар, қарулар және басқа франк заттары 9 ғасырдағы Каролинг империясымен сауда байланыстарын көрсетеді; ұқсас шұңқырлар Болгарияда және 10 ғасырдың мадьярлары арасында да кеңінен қолданылған. Тарихшылар Влад Жоржеску, Иоан Аурель Поп және Александру Мадгеарудың пікірінше, Карпато-Дунай аймағындағы 9 ғасырға жататын Влах мемлекетінің болуы Gesta Hungarorum және замандас көздермен расталған. Ұлы Альфредтің Оросийдің 5 ғасырлық "Historiae Adversus Paganos" еңбегінің аудармасында "бұрын готтар болған дактар" туралы айтылады, олар Моравия мен "Висла елінің" шығысында өмір сүрген. 11 ғасырдың парсы ғалымы Гардизи, 9 ғасырдың соңындағы Әбу Абдалла әл-Джайхани еңбектерін зерттеген, "барлығы христиандар болған Рум халқы" деп аталатын нандарлар туралы жазды, олар төменгі Дунай мен Карпат таулы аймақтарында мекен еткен. Поп оларды румындар деп санайды, бірақ Бона мен Кристо оларды болгарлар деп есептейді, өйткені "наndor" болгарлардың мажар тіліндегі экзонимі болған. Владимир Миньорский "нандарларды" румындар емес, "Оногур болгарлары" деп санайды, өйткені мәтінде олар екі жерде, мажарлар мен Дунайдың оңтүстігінде және хазарлардан жоғары, Волганың батысында, шамамен Волга болгарлары мемлекеті орналасқан жерде айтылған, ал Волга маңында румындар ешқашан өмір сүрмеген. Парсы ғалымдарының бұл атауды влахтарға емес, "улаг" сөзіне қолданғанын да ескеру керек. Бір армян географиялық еңбегінде Болгарияның солтүстігінде "Балак деп аталатын белгісіз ел" туралы айтылған. Поп пен Жоржескудің пікірінше, бұл 9 ғасырдың соңында осы аймақта влах мемлекеті болғанын көрсетеді. Қолжазбаларды зерттеу Балакқа қатысты мәліметтердің 1000 жылдан кейін қосылғанын көрсетеді, ал түпнұсқа мәтінде "Дакияның үлкен елі" және оның 25 славян тайпасы сипатталған. 12 ғасырдың басындағы "Ең негізгі жылнама" бойынша, славяндар Карпаттан батысқа бірінші болып қоныс аударған, бірақ волохтар олардың жерін басып алды. Волхтарды өз кезегінде "олардың жерін тартып алып, славяндар арасында қоныстанған" мадьярлар қуды. Көптеген ғалымдар, соның ішінде Жоржеску мен Мадгеару, волохтарды басып кірген мадьярларға қарсы күрескен влахтар деп санайды. Румын емес ғалымдардың көпшілігі мәтіндегі "волох" сөзін влахтар емес, франктар деп түсіндіреді, өйткені олар мәтіннің басқа бөлімдерінде де кездеседі және олардың мемлекеті тіпті Англияға жақын деп сипатталған. ("do zemlĕ Agnjanski i do Vološ'ski" – "англистер мен волохтардың жеріне"). Влахтар ешқашан Нормандияға жетпеген, ал мәтінде айтылған волохтар осы аймақта болғандықтан, мәтін франктарды көрсетуі мүмкін, олар мадьярлардың басып кіру кезінде Карпат алқабынан қуылған. Романдық ғалымдар Трансильваниядағы Гелу герцогтігіндегі шамамен ондай бекініс орнын анықтаған, бірақ олардың ешқайсысы 9-10 ғасырлардың тоғысындағы кезеңге дейін нақтыланбаған. Дъбака және Шириоара бекіністері 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырдың бірінші жартысында қиратылған, бірақ олардың 900 жылға дейінгі болуы дәлелденбеген. Дъбакада "археолог Флорин Куртаның сөзіне сәйкес, қазірге уақытқа дейін жарияланған мәліметтер, нашар болғанымен, осы орында 9 ғасырдағы қоныс іздерін көрсетеді". Курта бекіністің сыртынан табылған екі жұп қоңыр тәрізді алқаптарды атады, олар 9 ғасырдың моравиялық артефактілеріне ұқсас. Басқа романдық археолог, Александру Мадгеару, қоңыр тәрізді алқаптар 965 жылдан кейін ғана жасалғанын жазады, өйткені ұқсас әшекейлер 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырдың бірінші жартысына дейінгі мерзімге жатқызылған жерлерде табылған. Археологиялық тұрғыдан қарағанда, Клуж-Мэнаштурдағы бекініс 9 немесе 10 ғасырларда салынған болуы мүмкін. Мойград, Ортелек, Шимлеу-Силвание және Залнок орта ғасырлық бекіністері 10-11 ғасырлардың тоғысында салынған, ал Молдовенештидегі бекініс тіпті кейінірек салынған. Аңыз бойынша, Георгени, Гилау және Угрутиудегі қираған бекіністер Гелуға тиесілі, бірақ олар Темір дәуірінде салынған. Влад Жоржескудің пікірінше, қазба жұмыстарынан алынған 40-тан астам Трансильваниялық орынды Гелу герцогтігіндегі елді мекендер деп анықтауға болады.

Гелу және оның герцогтігі

Анонимнің айтуынша, мадьярлар бұл аумаққа басып кірген кезде Карпат алқабында "славяндар, болгарлар, влахтар және римдіктердің малшылары" қоныстанған. Хроникашы Трансильванияны (terra ultrasilvana, "орманның ар жағындағы жер") тұз кендері мен алтынға бай өзендері бар ел ретінде сипаттайды. Мадьярлар келген кезде онда "влахтар мен славяндар" (blasij et sclaui) тұрған, сондай-ақ бес Трансильвания өзенінің немесе тау өткелінің атауларын тіркеген. Олардың көпшілігі – венгр текті Алмаш, Аштилеу, Капуш және Мезеш. Gesta Hungarorum еңбегінде Гелу "бір влах" (quidam blacus) және "влахтардың князі" (ducem blacorum) деп сипатталған, бұл влахтар Трансильванияның басты халқы саналғандығын көрсетеді. Анонимнің сөзіне қарағанда, Гелу "бәсекеге төтеп бере алмады және оның жанында жақсы жауынгерлер болған жоқ", содан кейін ол батысқа қарай жылжыды. Gesta Hungarorum Бихордың иесі деп сипатталған Менуморутты жеңгеннен кейін үш венгр басшысы – Тетени (немесе Тухутум), Саболч және Тасаның кездесуін баяндайды. Олар "князь Арпадтың (мадьярлардың басшысы) мемлекетінің шекарасы Мезеш қақпаларында болуы керек" деп шешім қабылдады, бұл жергілікті халықты жаңа шекарада тас және ағаштан қоршау салуға міндеттеді. Тетени көп ұзамай "Агманд Апафаркас әкесін" барлаушы ретінде жіберіп, ол Гелуды тосыннан шабуылдау үшін Алмаш өзенін кешіп өтті. Гелу жеңіліске ұшырады, оның көптеген адамы қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Ол шайқас алаңынан "Сомеш өзенінің жанындағы қамалына" қашқанымен, Тетенидің әскері оны Капуш өзенінің жағасында, 13 ғасырда алғаш рет аталған Гиляу ауылы орналасқан жерге жуық өлтірді. Гелудың қазасы туралы естіген Трансильвания тұрғындары оны жаңа билеушісі деп мойындады. Олар оған адалдық серт берді, ал бұл орын кейін Ашчилеу деп аталды (венгр тілінде Eskellő, ол венгр тілінде "серт" деген мағынаны білдіретін eskü сөзінен туындаған, Анонимнің айтуынша). Аноним мадьярлардың Трансильванияны бағындыруы туралы баяндамасын Тетенидің Трансильванияны "сол күннен бастап бейбіт және бақытты түрде билегенімен, оның ұрпақтары оны тек қасиетті король Стефанның заманына дейін ғана иеленгенін" (ол 1000 жыл шамасында бұл провинцияны бағындырған) деп аяқтады.

Қазіргі заманғы тарихнамада

Gesta Hungarorum-ның сенімділігі, әсіресе Гелу, Глад, Менуморут және басқа билеушілер сипатталғандай, жаулап алушы мажарлармен күрескендері туралы ғалымдар 18-шы ғасырдың соңында жылнама жарияланғалы бері талқылап келеді. Көптеген румын тарихшылары (Владимир Жоржеску, Александру Мадгеару және Виктор Спиней сияқты) Анонимнің үш герцог және олардың иеліктері туралы айтқанына сенімді. Мадгеарудың айтуынша, Анонимнің Трансильванияны басып алу туралы "баяндамасы ауызша дәстүрлер мен ойдан шығарылған фактілерді біріктіреді", бірақ "Гелу нағыз адам болған және оның атын шынайы деп санауға болады". Спиней де Gesta Hungarorum-дағы көптеген хабарламалардың "жасалма емес, бірақ кейбір жерлерде анахронизмдер болғанмен, нақты негізі бар" екенін жазады. Ол кумандардың рөлін мысалға келтіріп, Анонимнің "кумандар" (kun) деп аударған венгр сөзі бастапқыда кез келген көшпелі түркі тайпасын білдіргенін айтады. 1960 жылдардың соңынан 1989 жылға дейін Дабака Гелудың астанасы деп есептелді. Флорин Куртаның сөзіне сәйкес, Дабакадағы қазба жұмыстары кезінде румын археологтары "Дабаканы Трансильванияның Троясына айналдыруға және Gesta-ның (румын) Трансильвания тарихының сенімді көзі екенін дәлелдеуге бар күштерін жұмсады", ал "қазірге дейін жарияланған дәлелдер, нашар болғанымен, 9-шы ғасырдағы қоныс іздерін көрсетеді. 1968 жылғы археологиялық есептен зейінлі оқырман алатын әсер, қазбашылар дәлелдерді ашкөздікпен бұрмалаған немесе жойған жоқ, олар оның күрделілігіне таң қалды және Gesta-ны растайтын нақты дәлелдер табылмай қалғанына ұялған. Дабакада төрт қоршау бар". Ол жерде табылған 9-шы ғасырға тән моравиялық әшекей бұйымдарына ұқсас екі жұп күміс ілгектер алғашқы қоныстың 9-шы ғасырда болғанын дәлелдеуі мүмкін деп санайды. Ал Мадгеару былай дейді: "Зерттеушілер бұл ілгектердің 9-шы ғасырда жасалғанын болжады, бірақ бұл мүмкін емес, өйткені мұндай бөлшектер тек 10-шы ғасырдың соңғы үштен бірі мен 11-шы ғасырдың бірінші жартысы аралығында табылған жерлерде ғана кездеседі, сондықтан бұл ілгектер бірінші кезеңнің 10-шы ғасырдың соңғы үштен бірі мен 11-шы ғасырдың бірінші жартысы аралығында аяқталғанын көрсетеді". Мадгеарудың пікірінше, "I кезең бүкіл қамалдың өртелуімен аяқталды. Бірінші кезеңді аяқтаған жойылған оқиға шамамен 11-шы ғасырдың басында болды деп қорытуға болады. Бұл археологиялық деректерге сәйкес келетін тарихи оқиға 1002 немесе 1003 жылы Трансильвания герцогына қарсы король I Стефанның шабуылы болуы мүмкін". Алайда "I кезеңнің қирауы Гелу қатысқан қақтығысқа ешқандай қатысы жоқ. Бұрынғы қираулар байқалған жоқ. Бұл факт I кезеңнің Гелу заманында болғанын жоққа шығармайды, өйткені қамал қол сұғылмаған болуы мүмкін, өйткені Gesta Hungarorum бойынша Гелудың ерлері оның өлімінен кейін мажарларға бағынды". Қазбалар туралы ойын аяқтаған Мадгеару "Дабака бекінісінің 9-шы ғасырдан бері болғаны археологиялық дәлелдермен әлі дәлелденбеген, бірақ бұл әлі де мүмкін, өйткені кейбір қазбалардың нәтижелері жарияланбаған. Екінші жағынан, егер Gesta Hungarorum баяндаған оқиғалар 930 жылдары болған болса, Гелудың заманында болуы мүмкін. Бірінші кезең екі кезеңнен тұратындығын және екінші кезеңдегі қоныстың екі немесе үш деңгейден тұратындығын ескере отырып, бірінші кезең шамамен бір ғасырға созылған деп болжауға болады, яғни оның басталуын венгрлердің басып алуынан бұрын орналастыруға болады. Алайда археологиялық зерттеулер бұл пікірді растамайды". Сонымен қатар, Мадгеару Дабаканың Гелудың астанасы болғанына күмән келтіреді. "Гелумен бір замандас болғанымен, Дабака бекінісі Gesta Hungarorum-да аталған резиденциямен бірдейленуі мүмкін емес. Соғыстың мән-жайынан Гелу Алмаш өзенінің бойында жеңілгеннен кейін Сомыш өзенінде орналасқан қамалына оралғандығы көрінеді. Ол Капуш өзенінің жанында, әрине, Гилауда өлтірілгендіктен, оның кері қайтқан жері Дабака емес, Клуж болған деп тұжырымдауға болады. Егер ол Дабакаға барғысы келсе, басқа, қысқа жолды таңдап, Арнаш пен Дабака арасындағы төбелер арқылы жүретін болар еді". Топонимикаға сүйене отырып, Мадгеару Дабаканың венгрлердің басып алуынан бұрын болған болуы мүмкін деп санайды. "Дабака бекінісінің славян атауын алуы өте маңызды. Егер оны венгрлер салған болса, оның аты да венгрлік болар еді, Шриоара және Куздриоара сияқты. Сонымен қатар, біз Тилиград (мағынасы "толық бекініс") деген жер 1,6 км қашықтықта бекіністен табылатынын білеміз. Дабака славяндық, венгрлерге дейінгі аттары бар Трансильванияның ерте ортағасырлық бекіністерінің тобына жатады: Бэлград (Алба Иулия), Тилиград (Бландиана), Мойград. Бұл аттардың ешқайсысының румын тілінде мағынасы жоқ, сондықтан олар славяндар ассимиляцияланбаған кезде жасалған деген қорытындыға келуге болады". Мадгеару Дабаканың 9-шы ғасырда салынғаны әлі дәлелденбегенімен, бұл әлі де мүмкін екенін айтады. "Егер бұл бекінілген қоныс венгр шабуылына дейін болған болса да, оның Сомыштағы резиденциямен сәйкес келуі оның орналасуымен, Gesta Hungarorum-да сипатталған соғыс аймағынан тым алыс болғандықтан қайшылыққа түседі". Көптеген венгр тарихшылары (Иштва́н Бо́на, Па́л Э́нгель және Дьюла Кришто сияқты), румын теорияларына қарсы, Анонимнің венгрлер басып алған кезде Карпат бассейні (соның ішінде Трансильвания) туралы нақты білімі болмағанын және жаулап алушылардың жеңіліске ұшырауы үшін кейіпкерлер қажет болғандықтан венгрлердің қарсыластарын ойдан шығарғанын жазады. Бұл көзқарас бойынша Гелу Лаборец, Менуморут және Зоборон сияқты "ойдан шығарылған тұлғалардың" бірі, өзен, төбе немесе қонысқа аталған. Егер бұл теория дұрыс болса, Гелу Гилаудың (венгр тілінде Gyalu) атымен аталған, Гестада Гелу қайтыс болған Трансильвания ауылы. Тудор Сэлагеанның сөзіне сәйкес, Гилау ауылы герцогтың құрметіне аталған. Золта́н Корде́ ауыл мен герцог атының венгр немесе түркі текті болуы мүмкін дейді. Деннис Делеанттың пікірінше, "Гелу мен влахтардың болуына қатысты аргументтерді дәлелдеу мүмкін емес".

Негізгі дереккөздер

Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради мен Ласло Веспреми өңдеген, аударған және түсіндірген) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus және Master Roger; CEU Press; Фулда жылнамалары (Тоғызыншы ғасыр тарихы, II том) (Тимоти Ройтер аударған және түсіндірген) (1992). Манчестер университетінің баспасы. Шірактық Ананияның географиясы (АШХАРАХАЦ'ОЙЦ'): Ұзын және қысқа нұсқалары (Роберт Хьюсеннің кіріспесі, аудармасы және түсіндірмесі) (1992). Dr. Ludwig Reichert Verlag баспасы. Мажар суреттелген жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени өңдеген) (1970). Corvina, Taplinger Publishing баспасы. .