Кіріспе

1710 жылы Готфрид Лейбництің философиялық кітабы – «Теодицея туралы эсселер» (француз тілінен: «Теодицея туралы эсселер» Құдайдың мейірімділігі, адамның еркіндігі және жамандықтың пайда болуы туралы), көбінесе «Теодицея» деп аталады. Бұл кітап неміс ғалымы Готфрид Лейбництің еңбегі. 1710 жылы жарық көрген бұл кітап «теодицея» терминін енгізді, ал жамандық мәселесіне оңтайлы көзқарасы Вольтердің «Кандид» романына (сатиралық түрде болса да) шабыт берген деп саналады. Кітаптың көп бөлігі француз философы Пьер Бейльдің идеяларына жауап ретінде жазылған, оныңмен Лейбниц көп жыл бойы пікір алмасты. «Теодицея» – Лейбництің өмірінде жарық көрген жалғыз кітабы; ал оның «Адам ақылы туралы жаңа эсселері» 1765 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін жарияланды.

Орталық талаптары

Пьер Бэйль өзінің атақты "Тарихи және сын сөздігі" (1697) сияқты түрлі еңбектерінде Құдай неге зұлымдыққа жол береді деген мәселенің қорғауға болатын, ақылға қонымды шешімі жоқ екенін айтқан. Бэйль, әсіресе, Құдайдың игілігі, әділдігі және бостандығы сияқты дәстүрлі христиандық ілімдерге қарсы берілген философиялық аргументтердің болуын көрсеткен. Лейбниц Бэйльдің аргументтеріне толық жауап беріп, Құдайдың шексіз кемелді жаратылыс екенін және осындай жаратылыс жақсылық пен жамандықтың ең жақсы тепелділігіне ие ("барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы") әлемді жаратуға міндетті екенін дәлелдейді. Лейбниц зұлымдықтың үш түрін ажыратады: моральдық, физикалық және метафизикалық. Моральдық зұлымдық – күнә, физикалық зұлымдық – азап, ал метафизикалық зұлымдық – шектеу. Құдай үлкен игіліктер үшін моральдық және физикалық зұлымдыққа жол береді, ал метафизикалық зұлымдық (яғни шектеу) кез келген жаратылған әлемнің Құдайдың абсолютті кемелділігінен кем болуы себепті, болмай қалмайды. Адамның ерік бостандығы Құдайдың алдын ала білуімен үйлеседі, себебі ғаламдағы барлық оқиғалар алдын ала көрілген және алдын ала белгіленген болса да, олар міндетті емес (яғни логикалық тұрғыдан қажет емес), және егер адамның таңдауы міндетті болса ғана ерік бостандығы – иллюзия болар еді. Бэйльдің (Августиннен алынған) баптизденбеген нәрестелерді немесе жақсы өмір сүрген христиан емес ересектерді Құдайдың жазалауы әділетсіз деген пікіріне қарсы Лейбниц христиандық ілімнің мұндай талаптарды қолдамайтынын жоққа шығарады. Бэйльдің Құдай ең жақсысын таңдамау мүмкін болмағандықтан бостандыққа ие бола алмайды деген пікіріне қарсы Лейбниц мұндай "адамгершілік қажеттілік" Құдайдың бостандығымен үйлеседі деп дәлелдейді. Құдай тек қана егер максималды жақсылықтан кем әлемдер болса ғана бостандықтан айырылар еді, бірақ мұндай әлемдер жоқ, Лейбництің пікірінше.