Кіріспе

Мексиканың ұлттық спорты

Чаррерия (tʃareˈɾia) – ескі Мексиканың хасиендаларында ат спорты және мал шаруашылығы дәстүрлерінен пайда болған спорт және тәртіп. 16 ғасырда, әсіресе Саламанка қаласынан Испаниядан әкелінген дәстүрлерден дамыған, чаррерияның алғашқы түрлері – хасиендалар арасындағы шаруалардың жұмыс жарыстары болды. Чаррерияға қатысты алғашқы шаралар 20 ғасырдан бұрын басталды, бірақ оның толық қалыптасуы Мексика революциясынан кейін Хидальго және Халиско штаттарында болды. Жер реформасымен бірге, чарролар Мексика қаласы және басқа да ірі орталықтарда жинала бастады, дәстүрді сақтап, оның танымалдылығын арттыру үшін үлкен қауымдастықтар құрды. Ең маңыздылары – Asociación de Charros de Jalisco A. C, Asociación de Charros de Morelia A. C және Asociación de Charros Regionales de La Villa A. C. Чаррерия – Мексиканың ең бағалы ұлттық спорты және 2016 жылы ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді.

Тарих

XVI ғасырда испандықтар Мексикаға қоныстанған кезде олар өздерімен бірге 16 жылқы алып келді. Оларға жылқы өсіру және испандық емес адамдардың оларға мінуіне тыйым салу бұйрығы берілді. Бірақ көп ұзамай испандықтардың ірі мал шаруашылықтары болды, сондықтан шектеулерді жеңілдету қажет болды. Хидальго штатындағы хасиендалар шектеулер алынып тасталған алғашқы орындардың бірі болды, соның арқасында көптеген адамдар ат спортына қатысты. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында мал өсіру және мал бағу жұмысымен айналысқан мексикалық малшылар, кейін спортқа айналатын малмен жұмыс істеудің ойыншыл әдістерін дамыта бастады. Малшылар ферманың айналасында түрлі жұмыстар атқарды, мысалы, қашып кеткен малдарды аулау, малдарды сұрыптау, бұқалар мен жылқыларды ұстау. Осы жұмыстар шарро іс-шараларының бастапқы үлгілері болды. Мексика революциясына дейін ферма жұмысы бойынша жарыстар көбінесе хасиендалар арасында өтті, бірақ Мексика революциясынан кейін хасиендалардың таратылуынан charro дәстүрлері бірте-бірте жоғала бастады. Сондықтан 1921 жылы елдің түкпір-түкпірінен келген charroлар кездесіп, charrería дәстүрін сақтап қалу үшін Asociación Nacional de Charros ұйымын құрды. 1920 жылы (Мексика революциясы аяқталған жылы) Сильвано Барба, Инес Рамирес және Андрес Земеньо Гвадалахарада бірінші мексикалық charrería тобын құрды, оны Charros de Jalisco деп атады. АҚШ-тағы мексикалық американдықтар да сол кезеңде түрлі charreadaлар өткізді, бірақ 1970 жылдардан бастап Federación Mexicana de Charrería (FMCH) оларға шекараның солтүстігінде ресми charreadaлар ұйымдастыруға көмектесе бастады. Кейде АҚШ чемпиондары Мексиканың ұлттық жарысына қатысады.

Лиенцо шарро

Лиенцо-чарро – атпен жүруді тәжірибелеу үшін арнайы жасалған алаң. Бұл – шарреда мен харипео іс-шаралары өткізілетін шарролардың аренасы. Лиенцода екі аймақ бар: біріншісі – ені және ұзындығы белгіленген жолақты қамтитын аймақ, ол шеңбер тәрізді алаңға келіп тіреледі, оның диаметрі шамамен алғанда құрайды.

Аңғал жылқысы

Шарерия үшін ең қолайлы жылқы – американдық төрт бұрышты жылқы деп есептеледі. Ацтек жылқысы да шарерия жарыстары үшін тамаша тұқым болып табылады. Американдық төрт бұрышты жылқы тұқымының тарихы 17 ғасырға дейін жетеді, ал ацтек жылқысы 1972 жылы Текскокодағы Сан-Антонио ранчосындағы мексикалық жоғары атшылар мектебінде шығарылды. Ацтек жылқысы шаролар үшін арнайы өсірілді. Бұл екі жылқы тұқымы да реининг, кесу, жұмыс ат, түйір жарысы, бұзауларды арқанмен байлау және басқа да батыс жарыстары үшін қажетті күрделі және жылдам маневрлерге өте жақсы бейімделген, әсіресе тірі малмен жүзеге асырылатын жарыстарда.

Ерлер

Шарро бес түрлі киімге ие болуы мүмкін. Олар – жұмыс киімі, жартылай гала, гала, үлкен гала және әдептік киім. Ең көп қолданылатын киім – жұмыс киімі. Бұл жарыстарда киілетін костюм. Үлкен гала киімі ең көп қабаттан тұрады. Оған күміс және алтынмен кестеленген шапан, сондай-ақ күміс түймелермен жасалған жақсы кашемирден тігілген жакет пен шалбар кіреді. Жұмыс киімі ең қарапайым. Оған қарапайым түймелі көйлек, галстук-бау, шалбар, етік және пальма жапырақтарынан жасалған шапан жатады.

Әйелдер

Ерлердің шару киіміне қарағанда, шарериямен айналысатын әйелдерде бар болғаны 3 киім бар, ал олардың арасындағы қытай поблана киімі барлық жарыстар мен шараларға қолданылады. Қытай поблана киімі – жібек, мұжыл немесе түрлі-түсті тігістермен кестеленген, жеңі қысқа, декольтесі терең блузкадан және кемінде бір жиегі бар, мұжыл немесе тігістермен кестеленген мата немесе фланель юбкадан тұрады. Юбканың астынан кружевоның қабаттары көрінеді. Көйлекше кию – міндетті талап. Юбканың кестесімен үйлесетін жібек туфлілерге қапталған жіптер тағылады. Юбканың түсіне сәйкес келетін шал қолға тағылады. Жоғарысынан күміс немесе алтын жалатылған шапетасы бар, матадан тігілген шару шляпасы – киімнің аяқтауыш бөлігі. Белге белдік байланады, артында тұғырланып иілген түйін болады. Сондай-ақ, әйелдер шаштарын төменгі түймеге жинап, мата немесе кружево лентамен немесе ленталармен безендірілген екі өрімге тоқулары керек. Қытай поблана киімі көбінесе қойылымдарда қолданылса да, эскарамуса шарралары үш түрлі киім киеді: аделита, шарра де фаэна («жұмыс киімі») және қытай поблана. «Шарро» сөзі алғаш рет 18 ғасырда ауылдықтарды кемсітетін сөз ретінде қолданылды, ол қатал, қарапайым, дөңгелек, мәдениетсіз, әдемі емес және дәмсіз деген мағынаны білдірді. Бұл сөз ағылшын тіліндегі «кейіпкер», «аңқау» немесе «еңкейген» сөздерімен синонимді болды. Соңында бұл сөз Испания мен Мексикада әртүрлі мағыналарда дами бастады. Испанияда ол Саламанканың тумаларын анықтайтын демонимге айналды, оны капо-шарро деп аталатын жерде. Мексикада бұл сөз ел тұрғындарының, әсіресе атқа мінушілердің, сондай-ақ ранчеростардың атына айналды, олар Мексиканың асаудаларында ат үстінде барлық міндеттерін орындады. Испан тілінде сөйлейтін әлемнің қалған бөлігінде бұл сөз өзінің бастапқы кемсітуші мағынасын сақтап қалды. Қазіргі уақытта шарро деп тек шаррериямен айналысатын ерлерді ғана айтуға болады, бірақ бұл бейне музыка мен киноға дейін кеңейді. Мариячи тобы жиі Gran Gala charro esc киімін киеді, себебі мариачи музыкасы шарреадамен біртегі болып кетті, бірақ бұл музыканттар техникалық шарроларға жатпайды және олардың киімдері практикалық емес, көрініс үшін арналған.

Эскарамуза шарра

Бұл спортпен айналысатын әйелдер шарра деп аталады, себебі эскарамуза термині спорт командасын құрайтын әйелдер тобын атау үшін қолданылады, ал шарраны жеке тұлғада атау дұрыс емес. Чаррерияның әйел бөлігі – эскарамуза шарра, Альтос-де-Халискодан шыққан деп есептеледі. Нақтырақ айтқанда, Тепатитлан-де-Морелостан. Олардың киімдері Пуэбла штатынан шыққан аделита стиліндегі чина поблана киімдері, атпен әртүрлі трюктер жасайды, мысалы, ла коладера, комбинадо, ла эскалера және ла флора сияқты әрекеттерді көркемдікпен орындайды. Ұлттық шарро қауымдастығында эскарамуза шарраны 1953 жылы мырза Эвадардо Камачо және нұсқаушы Луис Ортега құрған деп айтылады, ол бес пен тоғыз жас аралығындағы ұл-қыз балалардан тұрды. Бұл алғашқы эскарамуза Гуадалупе, Антонио және Хосе Камачо, сондай-ақ Луис, Артуро және Мария Эугения Руис Лордодан құралған. Ол кезде бұл жаңалық болғандықтан, үлкен сәттілікке ие болды, себебі балалар осы көрсетілімде шарро стилінде атқа отыру және аттарын баптау дағдыларын көрсетті. Эскарамуза шарра сегіз мүшеден тұрады және оның көрсетілімі 12 жаттығудан құралады, олар жоғары жылдамдықта жасалады және айқыштар мен бұрылыстардан тұрады, бұл әйелдердің атқа отыру шеберлігін және аттарын жақсы басқаруын көрсетеді. Киімдер жұп, төрттік немесе жеке түрде әртүрлі түстерде болуы мүмкін. Эскарамуза шарраның жаттығулары өте қарқынды, себебі олар жылқыларын өте шеберлікпен басқара білуі керек, өйткені олардың қимылдары команданың барлық мүшелері арасындағы мінсіз үйлесімді талап етеді.

Кала де Кабалло

Бұл шара шаро атты жақсы баптаудың және тәрбиелеудің нақты көрінісі болып табылады. Бұл іс-шараға: жақсы басқару, қармақпен міну, икемділік, қадам, жүгіру, шабуыл, көздің қиғаш қарауы және бас пен құйрықтың жағдайы кіреді. Ат толық жылдамдықпен шабады да, бірден тоқтап қалады, бұл "тізгін" деп аталады. Содан кейін "жақтар" келеді, онда ат бір аяғына тіреліп, өз осімен екі жаққа да айналуы керек. Келесісі – "жарты жақтар", онда шаро да солай істеуі тиіс, бірақ ортасында. Бұл шараның соңында шаро 50 метрлік сызыққа кері қайтуы керек. Бұл жарыс 20 x 6 метрлік тікбұрышты алаңның ішінде өтеді. Бұл шаро жарысы ұлттық спорттың ең маңызды түрлерінің бірі саналады, себебі ол шаро (атты) мен жылқы арасындағы байланысты (қарым-қатынасты) көрсетеді. Бұл жарыс ең қиын меңгерілетін жарыстардың бірі болып есептеледі және бағалау жүйесі де өте күрделі. Оң баллдардан гөрі теріс баллдар жинау мүмкіндігі де бар. Ол 20 ғасырда ресми түрде ұлттық спорт ретінде қалыптасты. Сондай-ақ, атқа тағылатын жабдықтар атқа ыңғайлы ма, әлде ыңғайсыз ба, оны да көрсетеді.

Пиалес

Бұл шарада биенің (аналық жылқының) артқы аяқтары байланады, осылайша биенің шапқынын толығымен тоқтатуға қол жеткізіледі. Шаруа, жылқысына мініп, лассоны лақтырып, биенің артқы аяқтарына тигізіп, осымен биенің ішінде жүгіруіне мүмкіндік береді, содан кейін арқанды ердің басына орап, қажет болған жағдайда жылдамдықты біртіндеп азайту үшін оны тартып жібереді, бірегей тоқтауға дейін. Осы шараны орындау кезінде шаруа арқанды дұрыс иіп, қолға зиян келтіретін түйіндер жасаудан сақтануы керек. Үш мүмкіндік беріледі. Биені тоқтату үшін қажетті қашықтыққа ұпай қойылады. Бұл аренаның тікбұрышты бөлігінде орындалады. Пиальдің түрлі түрлері бар, олардың ішінде пиаль де пикете, пиаль флоредо және пиаль де хакета бар. Пиаль де пикете – лассоны жерге түсіріп, бие өтетін сәтте артқы аяқтарына күшпен тигізуден тұрады, пиаль флоредо – бие өтетін алдында шағын «флореандо» (арқанмен жасалған тәсіл) жасаудан және жануар өтетін сәтте артқы аяқтарына лақтырудан тұрады, ал пиаль де хакета – шаруаның жылқысымен биенің өтетін бағытына қарсы тұрып, кері айналып, бие өтетін сәтте арқанды артқы аяқтарына тигізуден тұрады. Шареаданың өзі тоғыз ұпайлық жарыстан тұрады, олар белгілі бір ретпен өткізіледі (ерлерге тоғыз, әйелдерге біреу). Екі немесе одан көп команда, «ассоциациялар» деп аталады, бір-бірімен жарысады. Командалар штаттық, аймақтық және ұлттық чемпиондарды анықтау үшін бәсекелесе алады. Бәйгешілер стиль және орындалуы бойынша бағаланады. Наяриттен келген Хосе Андрес Асевес Асевес 2021 жылы «Шаррос Комплетос» королі атанды. Салтанатты марапаттау рәсімін Агуаскалиентес штатының конституциялық губернаторы К.П. Мартин Ороско Сандовал Сан-Маркос аренасының алдында өткізді, онда губернатор сонымен қатар Мексиканың барлық 32 штатынан және басқа елдерден қатысқан 144 команданы, 112 эскарамузаны және 16 шарро комплетосын құттықтады. Шарерия чемпионаттарының жүлделеріне ер құшағы, жылқы тіркемелері, кубоктар немесе кейде ақша кіруі мүмкін. Көптеген шаруалар экономикалық ынталандырусыз осыны жасайды (әдетте, олар басқа әуесқой спорт түрлеріндегідей, шареадаға төлейді), бірақ шареадаға толыққанды берілген және одан күнкөріс табатын адамдар да бар. Кәсіби шаруаның жалақысы өзгеріп отырады. Шаруа айына 20-25 мың мексикалық песоға дейін таба алады.

Командалар мен қауымдастықтар

Шарролар Мексикалық Шаррерия Федерациясында (Мексиканың Шаррерия федерациясы 1933 жылдың 16 желтоқсанында құрылған) тіркелген бірлестіктерге біріктірілген. Мұндай бірлестіктер – шарролардың жаттығулар мен жарыстарға дайындалуы үшін, сондай-ақ кейде нысандар салу немесе сатып алуға қаражат жинау үшін ұйымдастырылған командалар немесе топтар. Эскарамузалар (әйелдер шарро тобы) да осыған ұқсас құрылымда ұйымдастырылады, олар сегіз ресми мүшеден тұрады және әрбір қатысушы Мексикалық Шаррерия Федерациясына мүше болып, мекеме белгілеген талаптарды орындауы тиіс.

Әнұран

2012 жылдың 14 қазанында, жексенбі күні, Сакатекаста LXIII Ұлттық Чарро конгресінің ашылуы шеңберінде штат губернаторы Мигель Алонсо Рейес және Мексика Чаррерия федерациясының президенті Хайме Каструита Падилла келісімге қол қойды, онда Мексика Чаррерия федерациясы «Marcha Zacatecas» әнінің сөзін және музыкасын Ұлттық Чарро гимні ретінде қабылдады. Бұл ән 1892 жылы Генаро Кодина жазған.