Иван Ильичтің өлімі

Кіріспе

1886 ж. Лев Толстойдың повесі «Иван Ильичтің өлімі» (сондай-ақ Илих, Ильич, Ильич деп латынша жазылады; Смерть Ивана Ильича) 1886 жылы алғаш рет жарық көрген. Бұл Лев Толстойдың 1870-ші жылдардың соңындағы діни өзгерістерден кейін жазылған, оның кейінгі шығармаларының шедеврлерінің бірі саналады. «Иван Ильичтің өлімі» повесі – повесть жанрындағы ең көрнекті туындылардың бірі. Онда 19 ғасырдағы Ресейдегі жоғары сот судьясының қиналыстары мен өлімі туралы айтылады.

Кейіпкерлер

Иван Ильич Головин (Ильич – аталық есім, оның тегі Головин) – Әділет сарайының өте беделді шенеунігі, Толстой оны «ағасы сияқты суық та, ресми де емес, кішісінен де бөлек, бірақ олардың арасындағы шаралы нәрсе – ақылды, мәдениетті, көңілді және жағымды адам» деп сипаттаған. Оқиға дамыған сайын, ол өзінің қиналысқа толы ауруы мен өлімінің себебін ойлап, көбірек ойға шұғылданды және сезімтал болады. Прасковья Федоровна Головина – Иванның ықыласы жоқ әйелі. Ол өзіне бейілді, күйеуінің қиындықтарына қызығушылық танытпайды, егер олар тікелей оған қатысты болмаса. Герасим – Головиндердің жас үй ішкі қызметшісі. Иван ауырған кезде ол жалғыз күтіп-баптаушы және көңіл көтеруші рөлін атқарады. Петр Иванович – Иванның көп жылдық досы және әріптесі. Ол Иванмен бірге құқық тағылымдаған және Иванның жақындап келе жатқан өлімін бірінші болып сезеді. Вася – Иванның ұлы. Лиза – Иванның қызы. Петрищев – Лизаның күйеуі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Иван Ильич "ең қарапайым, ең әдеттегі және сондай-ақ ең қорқынышты" бейқам өмір сүреді. Ол, өзі танитын әркім сияқты, өмірін әлеуметтік сатыда көтерілумен өткізеді. Көп жағдайда тым талапшыл деп санайтын әйелмен некеде тұрып, ол ықпалымен сот судьясы болады, жаңадан жоғарылаған досының арқасында, отбасылық өміріне көнбеген сайын жұмысына көбірек бейімделеді. Бір күні жаңа үйіне перде іліп жатқанда, ол ауысып түсіп, қабырғасын жарақаттайды. Басында оған көп мән бермесе де, қабырғасында ауырсыну сезімі пайда болады. Оның жағдайы нашарлаған сайын, отбасына қатысты мінез-құлқы тітіркенішті болып келеді. Әйелі соңында оның дәрігерге қаралуын талап етеді. Дәрігер оның ауруының себебін анықтай алмайды, бірақ жағдайының өлімге алып келетіні тез анықталады. Диагнозымен бетпе-бет келген Иван, жағдайы нашарламас үшін барлық мүмкін емді қолданады, бірақ ауырсыну соншалықты күшейеді, ол жұмысын тоқтатып, қалған өмірін төсекке жатып өткізеді. Осы кезде ол өлімге бетпе-бет келіп, оны білгенімен, толық түсінбегенін түсінеді. Ұзақ және ауыр өлім процесінде Иван, өзі дұрыс өмір сүргендіктен, осы азапқа лайық емес екенін ойлайды. Егер ол жақсы өмір сүрмесе, азаптауға себеп болуы мүмкін еді; бірақ ол солай жасаған, сондықтан азап пен өлім мағынасыз және кездейсоқ болуы керек. Ол отбасының өлімі туралы әңгімеден қашуына, тек ауру деп мойындауына ашуланып, жалғыз құдайы Герасимде ләззат табады, ол Иванның өлімінен қорықпайтын жалғыз адамы, сондай-ақ ұлынан басқа, оған шынайы көңіл бөлетін жалғыз адам. Иван өзінің шын мәнінде жақсы өмір сүргеніне күмәндана бастайды. Өмірінің соңғы күндерінде Иван, өзінің сияқты өмірдің шынайы мағынасын жасыратын, өлімнен қорқытатын жасанды өмір мен Герасимнің өмірі арасындағы айқын шекараны көреді. Шынайы өмір – мейірімділік пен қайырымдылықпен, ал жасанды өмір – жеке мүддемен ерекшеленеді. Содан кейін "бір күш" Иванның кеудесіне және қабырғасына соғып, оны жарқын жарыққа жеткізеді. Оның қолы жақын тұрған ұлының басына түседі, Иван ұлын жаны ашып аяйды. Ол енді қызы мен әйеліне ашуланбайды, керісінше, оларға жаны ашып, өлімі оларды босатады деп үміттенеді. Осылайша ол өлімнен қорқуын жояды, Толстой айтқандай, өлімнің өзі де жоғалады.

Ivan Ilyich lives a carefree life that is "most simple and most ordinary and therefore most terrible." Like everyone he knows, he spends his life climbing the social ladder. Enduring marriage to a woman whom he often finds too demanding, he works his way up to be a magistrate, thanks to the influence he has over a friend who has just been promoted, focusing more on his work as his family life becomes less tolerable. While hanging curtains for his new home one day, he falls awkwardly and hurts his side. Though he does not think much of it at first, he begins to suffer from a pain in his side. As his discomfort grows, his behavior towards his family becomes more irritable. His wife finally insists that he visit a physician. The physician cannot pinpoint the source of his malady, but soon it becomes clear that his condition is terminal. Confronted with his diagnosis, Ivan attempts every remedy he can to obtain a cure for his worsening situation, until the pain grows so intense that he is forced to cease working and spend the remainder of his days in bed. Here, he is brought face to face with his mortality and realizes that, although he knows of it, he does not truly grasp it. During the long and painful process of dying, Ivan dwells on the idea that he does not deserve his suffering because he has lived rightly. If he had not lived a good life, there could be a reason for his pain; but he has, so pain and death must be arbitrary and senseless. As he begins to hate his family for avoiding the subject of his death, for pretending he is only sick and not dying, he finds his only comfort in his peasant boy servant, Gerasim, the only person in Ivan's life who does not fear death, and also the only one who, apart from his own son, shows compassion for him. Ivan begins to question whether he has, in fact, lived a good life. In the final days of his life, Ivan makes a clear split between an artificial life, such as his own, which masks the true meaning of life and makes one fear death, and an authentic life, the life of Gerasim. Authentic life is marked by compassion and sympathy, the artificial life by self interest. Then "some force" strikes Ivan in the chest and side, and he is brought into the presence of a bright light. His hand falls onto his nearby son's head, and Ivan pities his son. He no longer hates his daughter or wife, but rather feels pity for them, and hopes his death will release them. In so doing, his terror of death leaves him, and as Tolstoy suggests, death itself disappears.