Кіріспе

Оңтүстік мұхиттағы теңіз

Шотландия теңізі – Оңтүстік мұхиттың солтүстік жиегінде, Оңтүстік Атлант мұхитымен шекарасында орналасқан теңіз. Батысында Дрейк бұғазымен, ал солтүстігінде, шығысында және оңтүстігінде әртүрлі аралдарды қолдайтын теңіз асты жотасы және аралдық доға жүйесі – Шотландия доғасымен шектеледі. Теңіз Шотландия тақтасының үстінде жатыр. Ол «Скотия» экспедициялық кемесінің құрметіне аталған. Көптеген мұздықтар осы жерде еруде.

Орналасуы және сипаттамасы

Шотландия теңізі – Дрейк бұғазы, Огнен Жер, Оңтүстік Георгия, Оңтүстік Сандвичи аралдары, Оңтүстік Оркней аралдары және Антарктида түбегі арасындағы су кеңістігі. Бұл аралдардың барлығы Сотиа аркасының үстінде орналасқан, ол теңізді солтүстік, шығыс және оңтүстік жағынан шектейді. Шотландия теңізінің ауданы шамамен жартысы континенттік шельфтен жоғары жатыр.

Тарих

Теңізге 1932 жылы Уильям С. Брюстің басшылығымен Шотландия Ұлттық Антарктика экспедициясы (1902–04) осы суларда қолданған экспедициялық кемесі «Скотиа»ның құрметіне аталды. Бұл мұздай теңізді басып өтудің ең әйгілі жағдайы 1916 жылы Императорлық Транс-Антарктика экспедициясының соңында сэр Эрнест Шеклтон және оның бес серігі «Джеймс Кейрд» қайығымен жасады. Олар Антарктида түбегінің ұшына жақын орналасқан Элефант аралынан шығып, екі аптадан кейін Оңтүстік Джорджия аралына жетті. Бұл қашықтық шамамен 900 мильді құрады және бүкіл саяхат бойында күн тек төрт рет көрінді. Аргентинада Скотия теңізі «Мар Аргентино» деп аталатын аймақтың бір бөлігі саналады, ал Оңтүстік Джорджия және Фолкленд аралдары сияқты Аргентина талас білетін, бірақ иеленбеген бірнеше территориялар осы аймақтың ішінде жатыр.

Флора мен фауна

Шотландия теңізімен шектесетін аралдар тасты және жыл бойы жартылай мұз бен қармен жабылады; бірақ, осы қатал жағдайларға қарамастан, аралдар өсімдіктерге тірек береді және Оңтүстік Джорджия, жанартаулық Оңтүстік Сэндвич аралдары, Шотландия теңізіндегі Оңтүстік Оркней аралдары, сондай-ақ Антарктика түбегіне жақын орналасқан шалғайдағы Оңтүстік Шетланд аралдары мен Бувет аралы деп аталатын шағын, оқшауланған жанартаудан тұратын Шотландия теңізі аралдарының тундралық аймағы деп сипатталады. Бұл аралдардың барлығы Антарктика конвергенциясының төменгі, суық теңіздерінде жатыр. Бұл аймақтар мохтар, лишайлар мен балдырлардан тұратын тундралық өсімдіктерге ие, ал теңіз құстары, пингвиндер және тюлендер айналасындағы суларда тамақтанады. Теңіз құстарына альбатростың төрт түрі жатады: қара қабақты альбатрос (Thalassarche melanophris), сұр басты альбатрос (Thalassarche chrysostoma), ақ жамылғы альбатрос (Phoebetria palpebrata) және шаңқа альбатрос (Diomedea exulans). Аралдарда жерде қалатын бес түрлі құс бар, олардың ішінде сары мойынды үйрек (Anas georgica) және Оңтүстік Джорджияның (Anthus antarcticus) эндемикалық түрі бар. Басқа құстарға оңтүстік алып петрел жатады, оның құс аралында үлкен колониялары кездеседі. Бұл жерде кездесетін пингвин түрлеріне, әсіресе Оңтүстік Джорджияда көптеп таралған король пингвині, сондай-ақ макарон пингвині, генту пингвині, Адели пингвині және тасқарлы пингвин (Eudyptes chrysocome) жатады. Тюлендерге көптеп таралған Антарктидалық түлкі тюлені (Arctocephalus gazella) және суб-Антарктидалық түлкі тюлені (Arctocephalus tropicalis), леопард тюлені (Hydrurga leptonyx), Уэдделл тюлені (Leptonychotes weddellii), алып оңтүстік пил тюлені (Mirounga leonina) және шабақ жейтін тюлень (Lobodon carcinophagus) кіреді.

Қауіп-қатерлер мен сақтау

Шотландия Арк аралдарының климаты қатал және олар ешқашан тұрақты түрде мекенделмегенімен, ұзақ жылдар бойы балық аулау және теңіз түлкілерін аулау базасы ретінде пайдаланылып келді. Осы шалғай аралдардағы жануарлар әлеміне, әсіресе Оңтүстік Джорджияға әкелінген жануарлар, тіпті ірі жануарлар, соның ішінде (қазір алып тасталған) бұғылар зиян келтірді. Экожүйеге келтірілген тағы бір зиян – балықты тым көп аулау. Оңтүстік Джорджия, Оңтүстік Сандвич аралдары және Буве аралы табиғат қорықтары ретінде қорғалады, ал Оңтүстік Джорджиядағы Құс аралы – ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын орын. Теңіз түлкілері де халықаралық келісімдермен қорғалады және олардың саны артып келеді.