Кіріспе

Қытайдың премьер-министрі 2013 жылдан 2023 жылға дейін, оның ізбасары – Қытайдың премьер-министрі Ли Кэцян (s=李克强; 3 шілде 1955 – 27 қазан 2023) – қытай экономисі және саясаткер, 2013 жылдан 2023 жылға дейін Қытай Халық Республикасының премьер-министрі қызметін атқарды. 2012 жылдан 2022 жылға дейін Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Саяси бюросының тұрақты комитетінің екінші орынды мүшесі болды. Ли Цзиньпин ҚКП бас хатшысы Си Цзиньпинмен бірге «қытай басшылығының бесінші буынының» маңызды өкілі болды. 1955 жылы Аньхой провинциясының Хэфэй қаласында туған Ли, Қытай Коммунистік Жастар Лигасының (КЖЖЛ) қатарында өсіп, 1993-1998 жылдар аралығында оның бірінші хатшысы болды. 1998 жылдан 2004 жылға дейін Ли Хэнань провинциясының губернаторы және партия хатшысы болды. 2004-2007 жылдары провинцияның жоғары саяси лауазымы – Ляонин провинциясының партия хатшысы болды. 2008 жылдан 2013 жылға дейін Ли бірінші вице-премьер болып қызмет етті. Лидің лауазымы «Атқарушы вице-премьер» немесе «Бірінші вице-премьер» деп әртүрлі аударылды, бірақ вице-премьердің дәрежесін нақты көрсету практикасы Дэн Сяопиннің «Бірінші вице-премьер» атағын алған кезінен бастап бірте-бірте тоқтатылды. Мемлекеттік БАҚ-та Лиге көбінесе «вице-премьер» деп аталатын. Ол кездегі премьер-министр Вэнь Цзябаоның басшылығымен экономикалық даму, бағаларды реттеу, қаржы, климаттың өзгеруі және макроэкономикалық басқару сияқты кең ауқымды салаларды басқарды. Бастапқыда елдің басты көшбасшысы болуға үміткер ретінде қарастырылған Ли, 2013 жылы премьер-министр болып тағайындалды және Қытай үкіметінің экспортқа бағытталған өсімнен ішкі тұтынуға көбірек назар аударуына ықпал етті. Өкілеттігі кезінде Ли Мемлекеттік кеңесті басқарды және Қытайдың қаржы-экономикалық саясаты, сыртқы істер, ұлттық қауіпсіздік және реформаларды тереңдету салаларындағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Сонымен қатар, Ли және оның үкіметі 2015 жылдың мамыр айында «Қытайда жасалған 2025» стратегиялық жоспарын іске қосты. Жастар лигасының тәжірибесіне байланысты Ли бұрынғы көшбасшы Ху Цзиньтаоның саяси одақтасы және Туаньпай фракциясының мүшесі деп есептелді. Экономикалық тұрғыдан реформалар мен либерализацияны қолдаған Ли, Қытай басшылығының прагматикалық және технократиялық жағын көрсетеді деп сипатталды. Ли 2022 жылдың қазан айында Саяси бюроның тұрақты комитетінен кетіп, 2023 жылдың наурызында Ли Цзян премьер-министр болып тағайындалды. Ли 2023 жылдың қазан айында, қызметтен кеткеннен кейін бірнеше ай өткен соң жүрек талмасынан қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Ли Кэцян 1955 жылғы 3 шілдеде Хэфэй провинциясының Диньюань ауданында дүниеге келген. Ли әкесінің жергілікті округтың партиялық басшылығына дайындау ұсынысын қабылдамай, 1978 жылы Пекин университетінің құқық факультетіне түсіп, университет студенттік кеңесінің президенті болды. Ол Батыс саяси жүйелері жөніндегі британдық білімді, белгілі сарапшы профессор Гонг Сянгрюиден дәріс алды. 1983 жылы Ұлттық CYLC-нің жоғары басшылығына CYLC Орталық Комитетінің хатшылығының орынбасар мүшесі ретінде кірді. 1995 жылы Пекин университетінен экономика магистрі және экономика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. Ли Иньнің шақыруымен Ли Кэцянның докторлық диссертациясын қарау комиссиясы белгілі қытай экономистері мен зерттеушілерден құралды. Комиссияның жоғары академиялық талаптарына байланысты Ли Кэцян диссертациясын қорғауды жарты жылға кейінге шегерді. Докторлық жетекшісі "кез келген тексеруге төтеп бере алады" деп сипаттаған Ли Кэцянның 1991 жылы жарық көрген "Қытай экономикасының үш буынды құрылымы туралы" докторлық диссертациясы 1996 жылы экономика саласындағы Қытайдың ең жоғары сыйлығы – Сунь Ефанг сыйлығымен марапатталды. Ли 1993 жылы CYLC-тің бірінші хатшысы болып тағайындалды және 1998 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Бұл оның CYLC бірінші хатшысы ретіндегі маңызды жетістігі ретінде есептеледі. Губернатор болып қызмет еткен кезінде провинцияда үш ірі өрт болғандықтан, оның "жаман сәті" туралы халықтың пікірі күшейді. Ли ашық пікір білдіруші ретінде танымал болды және Хэнаньда экономикалық дамуға жетекшілік етті, бұл кедей ішкі аймақты инвестиция үшін тартымды аймаққа айналдырды. Ол провинцияның барлық аймақтарын аралап, оның өрбудегі проблемаларына кешенді шешім табуға тырысты. 2002 жылы Хэнань коммунистік партиясының хатшысы болып тағайындалды, бұл провинцияның ең жоғары саяси лауазымы болды, ал 2003 жылы губернаторлық қызметінен кетті.

Ляонин (2004-2007)

2004 жылдың желтоқсанында Ли Ляонин провинциясының партия комитетінің хатшысы болып тағайындалды. Ляонинде басшылық еткен кезінде Ли "Ли Кэцян индексін" әзірледі – бұл дәстүрден тыс экономикалық көрсеткіш, ол көбінесе жалған көрсетілген провинциялық ЖІӨ деректерін ескермей, экономиканың нақты жағдайын бағалауға бағытталған. Ли жалпы экономикалық өнім туралы ғана мәлімет жинамай, экономиканы бақылау үшін теміржолмен тасылған жүк көлемі, электр энергиясының тұтынылуы және банктер берген несиелердің жалпы сомасын пайдаланды.

Вице-премьер (2008 - 2013)

Ли 2007 жылдың қазан айында өткен 17-ші партия съезінен кейін ҚКП Саяси бюросының Тұрақты комитетіне 7-ші орынды мүше ретінде кірді. Оның орнын Ляонин партиясының хатшысы лауазымында губернатор Чжан Вэньюэ басты. Жастар лигасының тәжірибесі және сол кездегі ең басты көшбасшы Ху Цзиньтаомен байланысы ескеріле отырып, Ли Худың 2012 жылы партия басшысы лауазымы аяқталғаннан кейін оның орнын алмастыруға үміткер ретінде қарастырылды. Лидің саяси болашағы үміт берумен болғанымен, тұрақты комитетте Пекиндегі орталық басшылыққа қосылу үшін Шанхай партиясының хатшысы қызметін тастап кеткен Си Цзиньпин одан жоғары дәрежеде болды. Бұл шендік тәртіп Ли емес, Си Худың партияның бас хатшысы және президенті болатынын көрсетті. 11-ші Ұлттық Халық Конгресінің 1-ші сессиясында Ли бірінші орынбасар премьер-министр болып сайланды, бұл Лидің премьер болатыны туралы болжамдарды күшейтіп, премьер-министр Вэн Цзябаоның орнын басатынын нығайтты. Ол сонымен қатар Үш арық бөгеті мен Оңтүстік-Солтүстік су тасымалдау жобасын бақылайтын орталық комиссиялардың басшысы, сондай-ақ денсаулық сақтау реформасы, азық-түлік қауіпсіздігі және ЖИТС-ке қатысты жұмыстар жөніндегі басқару комитеттерінің жетекшісі болды. Сонымен қатар, Ли Вэнь Цзябаоның климаттың өзгеруі, энергетика, ақпараттық технологиялар, Солтүстік-шығыс Қытайды жаңғырту және Қытайдың алыс батысын дамыту салаларындағы кең ауқымды міндеттеріндегі басты көмекшісі болды. Премьер-министрдің орынбасары ретінде Ли 2008 жылы экономиканы ынталандыру бағдарламасын іске асыруда маңызды рөл атқарды, бұл Сычуань жер сілкінісінен және әлемдік экономикалық дағдарыстан экономиканың қалпына келуіне бағытталған шаралар еді. Ли 2010 жылы Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда әлемдік бизнес және саяси көшбасшыларының алдында Қытайдың дамуына қатысты ұзақ мерзімді көзқарасын ұсынды. Ли осы форумда Қытайдың тұрақты дамуға, жасыл энергетикаға, табыстар арасындағы айырмашылықты азайтуға және стратегиялық маңызды салаларды жаңғыртуға берген міндеттемелерін атап өтті. 2010 жылдың ақпан айында Ли министрлік және провинциялық деңгейдегі басшыларға елдің экономикалық құрылымын өзгертудің маңыздылығы туралы сөз сөйледі. Бұл сөз 1 маусымдағы «Қыши» журналында, яғни Қытай Коммунистік партиясының саяси теориялық басылымында жарияланды. Ли Қытайдың даму жолын жалғастыру үшін экономика құрылымында түбегейлі өзгерістер жасау қажеттігіне жеткен маңызды тарихи кезеңге жеткенін айтты. Ли әсіресе ішкі тұтынуды арттыру және қалаларды дамыту қажеттігін атап өтті. Ли сондай-ақ Қытайдың «зәйтүн» пішіндес байлық үлестіруге бағытталған, ел халқының және байлығының көп бөлігі орта тапқа тиесілі қоғамға қарай ұмтылуы керектігін атап өтті. Ол сонымен қатар Қытайдың бәсекеге қабілеттілігін, азық-түлік қауіпсіздігін, энергия қауіпсіздігін, қолжетімді тұрғын үйді және денсаулық сақтауды жақсарту үшін индустрияландыру, қалаларды дамыту және ауыл шаруашылығын жаңғыртудың маңыздылығын атап өтті. 2011 жылдың тамызында Ли Гонконгқа ресми сапармен барды, оның ішінде Гонконг университетіне де сапар жасады. Іс-шараны қоршап тұрған саяси сезімталдық пен күшейтілген қауіпсіздік шаралары Гонконгтағы 818 оқиғасына әкелді, бұл аумақтағы даулы жағдайды тудырды.

Премьер-министр (2013-2023)

Ли 2012 жылдың күзінде өткен ҚХЖ-ның 18-ші Ұлттық съезінде Тұрақты комитетте екінші орынға көтерілді. Ол премьер-министр болады деп күтілгендіктен, бұл 1997 жылдан бері қалыптасқан ТК-нің бұрынғы дәстүрінен ауытқу болды, онда премьер-министр Ұлттық халық конгресінің Тұрақты комитетінің төрағасынан кейін үшінші орында тұратын. 2013 жылдың 15 наурызында Ли Кэцян 12-ші Ұлттық халық конгресінің (ҰХК) 1-ші сессиясында Вэн Цзябаоның орнын басып, премьер-министр болып сайланды. Конгресске жиналған 3 мыңға жуық заң шығарушының 2940-ы оған дауыс берді, үш адам қарсы дауыс берді, ал алтысы дауыс беруден бас тартты. 16 наурызда ҰХК Ли Кэцян ұсынғаннан кейін Чжан Гаоли, Лю Яндаң, Ван Ян және Ма Кайды вице-премьерлер етіп тағайындады. Ол 17 наурызда ҰХК-ның аяқталуындағы алғашқы маңызды сөйлеуін жасады, үкіметте ұқыптылықты, табыстың тең бөлінуін және экономикалық реформаларды жалғастыруды қажет етті. Ли Қытайдың экспортқа бағытталған өсуден тұтынуға негізделген экономикаға қарай жылжуына назар аударды. Ли 2013 жылы Forbes журналының «Әлемдегі ең ықпалды адамдар» тізімінде 14-ші орынды иеленді, премьер-министр қызметін атқарғаннан кейін. 2018 жылдың 18 наурызында Ли ҰХК-ның 2964 дауысымен және тек екі қарсы дауыспен Қытай премьер-министрі қызметіне қайта тағайындалды.

Экономикалық саясат

Ли үкіметтік шешімдер қабылдауда мықты экономикалық деректерді пайдаланудың жақтаушысы болды. Ли билікке алғаш келген кезде Қытай бұрынғы басшылықтан қалған көптеген құрылымдық мәселелерге тап болды, атап айтқанда, әлемдік қаржы дағдарысынан кейін ел бастаған көптеген ірі инфрақұрылымдық жобалардың үстіне құлаған қарыз, күтілгеннен төмен кірістер және байлықтың теңсіздігі күшейді. Осы жағдайға жауап ретінде Ли «Ликономика» деп аталған стратегияны ұсынды, бұл терминді Barclays Capital инвестициялық банкінің экономистері ойлап тапқан. «Ликономика» үш бағыттан тұрды: қарызды кезең-кезеңімен азайту, Вэнь Цзябао үкіметінің үлкен демпингтік шараларын тоқтату және құрылымдық реформалар жүргізу. Алайда, 2014 жылы жаһандық экономикалық қысым мен қытай экспорттарына сұраныстың төмендеуі күтілгеннен төмен экономикалық өсімге алып келді. ЖІӨ өсімі 1989 жылдан бері алғаш рет 7,5%-дан асты. Ли үкіметі шағын бизнеске салық жеңілдіктерін ұсынды, кедей қалалық аудандарды жаңартуға кірісті және тағы бір рельс жолдары құрылысын бастады, әсіресе елдің ішкі аймақтарына баса назар аударды. 2013 жылғы Үшінші пленумда кең ауқымды реформалар жарияланғаннан кейін Ли үкіметтің реформаларды іске асыру жөніндегі күш-жігерінің маңызды тұлғасына айналды. Үшінші пленум ресурстарды бөлуде нарық күштерінің «шешуші» рөл атқаруын қажет етті, бұл еркін нарықта мемлекеттік реттеуді азайтуға бағытталған. 2014 жылдың басында Ли жергілікті билік органдарының орталық үкіметтің реформалық директиваларын орындауда әлі де тиімсіз екенін айтты, сондай-ақ кейбір үкіметтер өздері араласпауы керек істерге араласып, ал кейбіреулеріне назар аудару қажетті мәселелерге көңіл бөлмейтінін атап өтті. Ли реформалардың сәттілігі «іске асыру мен орындауға» байланысты екенін баса айтты және реформаларды қолдауға көмектеспеген жергілікті билік органдарын сынады.

Ішкі саясат

Ли қажетсіз мемлекеттік бюрократияны, әсіресе, төменгі деңгейде сынға алды. Ол төменгі деңгейдегі көптеген лауазымды адамдардың халыққа тиімді қызмет көрсете алмайтынына сенім білдірді. Лидің бұл мәселеге деген наразылығы туралы көптеген есте қаларлық әңгімелері кеңінен таралды. Ли шетелге сапарға шығу үшін өтініш толтырған азаматтың (ҚХР-да бұл қалыпты жағдай) шұғыл жағдайда хабарласуға болатын адамның телефонын көрсетуі керек болғанын айтты (азамат анасын көрсеткен), ал мәселені қарастырған мемлекеттік қызметкер азаматтан "анаңыз сіздің анаңыз екенін растау үшін" нотариалды куәландырылған құжат ұсынуын сұрады. Ли бұл оқиғаны "абсолютті түрде ақылға сыймас" деп атады. Тағы бір жағдайда ол мемлекеттік қызмет көрсету үшін бір жасар баланың қылмыстық ісі жоқ екенін растауды талап еткен төменгі деңгейдегі мемлекеттік қызметкер туралы айтты. Тағы бір жағдайда Ли зейнеткерлік жәрдемақы алуға өтініш берген қарт адамды мемлекеттік қызметкерлердің "әлі тірі екенін" дәлелдеуге мәжбүр еткенін баяндады. Соңғы екі оқиғаға қатысты Ли: "Бұл әзіл емес, бәрі де шындық!" - деді. 27 қаңтарда Ли пандемияның бастапқы ошағы болған Ухань қаласына барып, инфекцияның таралуын болдырмау жұмыстарын басқарды.

Сыртқы істер

Ли Кэцян шекаралық дауларды шешу және экономикалық қатынастарды жандандыру мақсатымен 2013 жылдың 18 мамырында Үндістанға алғашқы шетелдік сапарын жасады. Оның сөзіне қарағанда, Үндістанды алғашқы халықаралық сапар ретінде таңдауы, Қытайдың осы елмен қарым-қатынасына қаншалықты мән беретінін көрсетеді. 2015 жылы премьер-министр Нарендра Модидің Қытайға жасаған сапары барысында Ли мен Моди Көк ғибадатханасында бірге селфи түсірді. Ли Пакистанға сапар шегінде елдің жоғары басшылығымен кездесіп, өз пікірін білдірді: «Пакистанның ең жақын досы және бауыры ретінде, біз пакистандық тарапқа қолдан келгеннің бәрін көмек ретінде көрсетуге дайынбыз». Ли алғашқы Еуропа сапарында Швейцария мен Германияға да барып, екі елдің басшыларымен кездесті. Америка Құрама Штаттарының генерал-лейтенанты Х.Р. Макмастер Ли туралы былай деп жазды: «Егер америкалық топтағы біреудің Қытайдың АҚШ-пен қарым-қатынасына қатысты күмәні болғанда, Лидің монологы оларды жоюы мүмкін еді. Ол Қытайдың өнеркәсіптік және технологиялық базасын дамытқандықтан, енді АҚШ-қа мұқтаж емес деген тұжырыммен сөз бастады».

Си Цзиньпинмен қарым-қатынасы

Ли Цзиньпиннің билікті нығайтуы Ли Кэцяңның ықпалынан қалыс қалуына себеп болды деген болжамдар бар, кейбіреулер оны 1949 жылы ҚКП билікті алғаннан бері "ең әлсіз премьер-министр" деп атады. 2013 жылдың күзінде өткен 18-ші Орталық Комитетінің үшінші пленумында ҚКП ауқымды экономикалық және әлеуметтік реформалар жариялады. Алайда, реформалардың жоспары Си Цзиньпин, Лю Юньшань және Чжан Гаолидің басшылығымен жасалды, ал Ли Кэцяң құжатты дайындауға тікелей қатыспады. Бұл дәстүрден кету (2003 жылғы үшінші пленумда жарияланған реформалардың негізгі құжаттарын Вэнь Цзябао әзірлеген болатын) Лидің жаңа басшылықта маңыздылығын жоғалтып бара жатқанына және кеңінен танымал "Си-Ли басшылығы" іс жүзінде болмағанына күдік тудырды, себебі билік Қытай Коммунистік партиясының бас хатшысы Си Цзиньпиннің қолына шоғырланды. 2013 жылғы үшінші пленумнан кейін Си "реформаларды жан-жақты тереңдету", интернет, әскери реформа және Ұлттық қауіпсіздік комиссиясын қадағалайтын төрт жаңа, ықпалды министрлік деңгейіндегі органға басшылық етті. "Реформаларды тереңдету" тобы премьер-министрдің әдетте басқаратын экономикалық мәселелерге араласып, Лидің институционалдық билігін азайтуға бағытталған деп саналды. Алайда, Ли ресми баспасөз хабарламаларында Си Цзиньпиннің ең жақын серігі ретінде көрсетілді, Ұлттық қауіпсіздік комиссиясының төрағасының орынбасары болып тағайындалды, сондай-ақ "реформаларды тереңдету", интернет қауіпсіздігі және экономика мен қаржы жөніндегі басшылық топтардың орынбасары болды.

Премьер-министр болғаннан кейінгі кезең (2023)

2022 жылдың 11 наурызында Ли 2023 жылдың наурызында екінші мерзімінің аяқталуымен Қытай премьер-министрі лауазымынан кететінін растады. Алайда, ол ҚКП Саяси бюросының тұрақты комитетінің мүшесі ретінде басқа лауазымға, мысалы Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитетінің төрағасы ретінде қызмет етуін жалғастыра алады деген болжамдар болды, бірақ олар негізсіз болып шықты. 2022 жылдың қазан айында Қытай Коммунистік партиясының 20-шы съезінде Ли ҚКП Орталық комитетінен кетіп қалды. Лидің өкілеттігі 2023 жылдың 11 наурызында аяқталды, оның орнына Си Цзиньпиннің жақын одақтасы Ли Цзян келді. Бұл сөз ресми стенограммаға енгізілмегенімен, оның қоштасу сөзінде: "Адамдар жұмыс істегенде, көк бақылайды. Көк көзбен қарайды" деген сөздер айтылды. South China Morning Post (SCMP) газетінің хабарлауынша, жүрек талмасы Шанхай қаласындағы Донгцзяо мемлекеттік қонақ үйінде жүзу кезінде болған. The Standard басылымы бауыр трансплантациясынан кейін қабылдаған дәрі-дәрмектердің ұзақ мерзімді қолданылуының да себеп болғанын хабарлады. SCMP оның жүрек тамырларын айналып өту операциясы жасағанын хабарлады. 2 қарашада Бабаошан революциялық зиратында еске алу рәсімі өткізіліп, оның денесі кремацияланды. Рәсімге Си Цзиньпин, оның әйелі Пэнь Лиюань, Премьер-министр Ли Цян, 20-шы Саяси бюроның тұрақты комитетінің барлық мүшелері және вице-президент Хан Чжэн қатысты. Мемлекеттік ақпарат құралдарының хабарлауынша, бұрынғы басшы Ху Цзиньтао гүлдер жіберді, бірақ қатыспады. Қытайдың мемлекеттік ғимараттарында, дипломатиялық өкілдіктерінде, Гонконг және Макаодағы ғимараттардағы ұлттық тулар жартылай төмен түсірілді.

Саяси көзқарастар

Ли экономикалық реформалар мен либерализацияны қолдаушы деп кеңінен есептелді. 2022 жылдың тамызында Ли Шэньчжэньде Дэн Сяопин мен оның экономикалық реформаларын жоғары бағалаған сөз сөйледі, бірақ бұл сөз Қытай үкіметі тарапынан цензураланды. Қытайлық диссидент және Пекин университетінде оқыған кезінде Лидің бұрынғы әріптесі Ван Цзюньтао Лидің саяси реформаларға "қатты қызығушылық танытқандығын" айтты.