Кіріспе

Қытайдағы басымдықтар тәртібі – бұл шаралар протоколы үшін және ресми жаңалықтар бюллетеньдеріндегі есімдердің ретін анықтау үшін Қытайдағы саяси лидерлердің тізімі. Ол кейде саяси биліктің деңгейін бағалау үшін де қолданылады. Формалды түрде жарияланған рейтинг болмаса да, әдетте белгілі бір конвенция мен хаттама болады, ал қытайлық саяси тұлғалардың салыстырмалы орны кездесулердегі ретінен, әсіресе ресми БАҚ-тың оларды жариялау уақыты мен тәртібінен көрініс табады. 1982 жылдан бері Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы Қытай Халық Республикасының (ҚХР) ең жоғары лауазымды шенеуілі болып табылады. Адам мен уақытқа байланысты иерархия да өзгереді. 1980 жылдардан бері қытайлық саяси лауазымдар институционалдық сипатқа ие болды. Дегенмен, қытай лидерлерінің билігінің бір бөлігі олардың қандай лауазымда екенінен гөрі кім екеніне байланысты. Бір адам бірнеше жоғары басшылық қызметтерді атқара алады, бірақ «жоғары көшбасшы» Дэн Сяопин қатысында болғандай, Қытай Коммунистік партиясының төрағасы Хуа Гуофенг сияқты, де-факто басшы деп есептелмейді. Дәстүрлі рейтинг жүйесі Қытай Коммунистік партиясының Саяси бюросының тұрақты комитетінің иерархиялық құрылымына негізделген. Бұл тізімге ресми түрде «партиялық және мемлекеттік лидерлер» деп танылған барлық адамдар кіреді.

Хаттаманың қолданылуы

Алдын алу тәртібі Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) мен Қытай Халық Республикасының институттары қалыптасып, тұрақталған сайын біртіндеп қалыпқа келді. Ішкі басылымдар мен ресми БАҚ бірнеше жетекшіні қамтитын жаңалықтар мен ресми хабарламаларды жариялағанда қатаң лауазымдық тәртіпке сәйкес келеді. Сол сияқты, ресми жиналыстар мен шараларда жетекшілерді отырғызу кезінде де тәртіп қатаң сақталады. Көп жағдайда мемлекеттік ақпарат құралдарының жаңалықтары, мысалы, "Синьвэнь Лянбо", әр жетекшіге байланысты жаңалықтың маңыздылығын емес, лауазымын бағалайды. Яғни, жаңалықтардың реті тек саяси лауазым бойынша анықталады. Мысалы, егер жоғары лауазымды жетекші әдеттегі мәжіліске төрағалық етсе, ал төмен лауазымды жетекші жер сілкінісі болған аймаққа барса, әдеттегі мәжіліс туралы хабарлама апаттан бұрын жарияланады. Жетекшілердің тәртіптік реті партия және мемлекет жетекшілерінің ірі жиындарында, мысалы, партия съездерінде, Ұлттық халық съездерінде, бұрынғы жетекшілердің қосылу рәсімінде немесе маңызды мерейтойлық шараларда ең анық көрінеді. Қазіргі уақытта партия, мемлекет және әскери жетекшілеріне қатысты алдын алу тәртібі қолданылады. Ол, әдетте, осы жетекшілер қарастырылған институттар белгілеген тәртіпке сәйкес келеді, ал әр институт ішінде жеке жетекшілердің лауазымына қосымша реттеулер жасалады. Егер бір тұлға көптеген партиялық және мемлекеттік институттарға тиесілі болса, олар әдетте ең жоғары лауазымын алғашқы рет айтқанда ғана аталады. Қытай – бір партиялық коммунистік мемлекет болғандықтан, Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы саяси жүйедегі ең жоғары лауазым деп есептеледі.

Вице-президент

2018 және 2023 жылдар аралығында вице-президент Ван Цишань, өзі бұрынғы Политбюро Тұрақты Комитетінің мүшесі, Политбюроның басқа мүшелерінен және бұрынғы жетекшілерден кейін, бірақ қазіргі Политбюро Тұрақты Комитетінің мүшелерінен бұрын орналастырылды. Ван Цишань 2023 жылы зейнетке шыққаннан кейін, оның ізбасары Хан Чжэн, ол да бұрынғы Политбюро Тұрақты Комитетінің мүшесі, Ванмен бірдей дәрежеге қойылды.

Бұрынғы ұлттық басшылар

Жыл сайын мемлекеттік БАҚ "ескі жолдастар" тізімін жариялайды, оларға Қытай жаңа жылына дейінгі күндерде ағымдағы басшылар құрмет көрсетіп бармақ. Бұл басшылар соңғы қызмет еткен кезеңдегі лауазымдарының ішкі қатарына сәйкес қатаң түрде реттеледі.

Ұлттық басшылығынан төменгі рейтингтер

Қытай Халық Республикасында министр деңгейінен төмен лауазымды шенеуніктердің реттілігін анықтау үшін заңмен бекітілген "Ұлттық мемлекеттік қызмет сатысы жүйесі" бар. Бұл жүйе өте маңызды лауазымдардан (мысалы, провинциялық партия комитеті хатшылары) бастап, ең төменгі лауазымдарға дейін (мысалы, ауылдық кеңсеге жауапты адам) дейін қамтиды. Олардың сатысы жылдық жалақысы, тұрмыстық жәрдемақысы, ресми тұрғын үй мен көлік құралдарына ие болу құқығы, зейнетақы, әлеуметтік жәрдемақы және тағы басқаларына әсер етеді. Облыс басшылары өз қарауындағы провинцияда артықшылықты протоколдық мәртебеге ие болмайды, керісінше, олар жоғарыда аталған барлық ұлттық басшылардың артында тұруға тиіс. Протоколдық реттілік мақсатында ұлттық министрліктердің басшылары техникалық тұрғыдан провинциялық әкімдермен бірдей мәртебеде болады, сондықтан олар "ұлттық басшылар" санатына жатпайды. Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) департамент басшылары мен Мемлекеттік кеңестің министрлерінің барлығы bùzhǎng (部长; сөзбе-сөз "Департамент басшысы") деп аталады. Алайда, ҚКП-ның Ұйымдастыру және Үгіт-насихат департаменттері сияқты көптеген департамент басшылары, көбінесе Политбюроға өкілдік етеді, демек, олар "ұлттық басшылар" санатына жатады. Орталық үкімет департаменттерінің министрлері сирек Политбюроға кіреді. Барлық өзге жағдайлар тең болғанда, партия департаменттерінің басшылары мемлекеттік департаменттердің басшыларынан жоғары тұрады. Мысалы, Қытай Коммунистік партиясының Халықаралық байланыстар департаментінің басшысы, егер олар бірдей шарада болса, Сыртқы істер министрінен жоғары тұрады. Сол сияқты, провинциялық партия комитетінің хатшысы әрқашан провинция әкімінен жоғары тұрады. Партиялық және мемлекеттік лауазымдардың иерархиясы ресми протоколдарда қатаң сақталады, бұл Қытай саясатында Коммунистік партияның "жетекші күш" мәртебесін көрсетеді. Жалпы, партиялық лауазымдар бірдей деңгейдегі мемлекеттік лауазымдарға қарағанда көбірек беделге ие, бірақ техникалық тұрғыдан ресми мемлекеттік қызмет артықшылықтары партиялық және мемлекеттік лауазымдар үшін бірдей әкімшілік деңгейде сақталды.