Кіріспе

Музыкалық нота – әннің немесе аспаптық музыкалық шығарманың биіктігін, ырғағын немесе акордарын көрсету үшін музыкалық символдарды қолданатын музыкалық жазудың қолжазба немесе баспа түрі. Оның аналогтарындай – ағылшын, араб немесе басқа тілдердегі басылған кітаптар немесе жалақтар сияқты – музыкалық нотаның құралы әдетте қағаз (немесе ертерек ғасырларда папирус немесе пергамент) болады. Алайда, 1980 жылдан бері музыкалық нотаға қол жеткізуге компьютер экранында музыкалық нотаның көрсетілуі, сондай-ақ әнді немесе музыкалық шығарманы электрондық түрде нотаға түсіретін, ал кейбір жағдайларда синтезатор немесе виртуалды аспаптар арқылы ноталанған музыканы «ойната» алатын музыкалық бағдарламалардың дамуы енді. «Нота» термині музыканың жазба немесе баспа түрін дыбыс жазбаларынан (винилдік пластинкаларда, кассеталарда, CD-де), радио немесе теледидар хабарларынан немесе тікелей эфирде жазылған орындалымдардан ажырату үшін қолданылады, олар орындалымның бейне түсірілімдерін, сондай-ақ дыбыс компонентін жазуға мүмкіндік береді. Күнделікті қолданыста «музыкалық нота» (немесе жай ғана «музыка») жаңа фильмнің, телешоудың, альбомның немесе музыканы қамтитын басқа да ерекше немесе танымал оқиғаның шығарылуымен байланысты коммерциялық нотаның басылымдағы жариялануын білдіре алады. Баспа машинасымен жасалған алғашқы музыкалық нота 1473 жылы жасалды. Музыкалық нота – батыс классикалық музыкасының негізгі түрі, оны жеке әншілер немесе аспапшылар немесе музыкалық ансамбльдер үйреніп орындай алады. Көптеген дәстүрлі және танымал батыс музыкасының түрлерін әншілер мен музыканттар ноталық музыканы қолдану арқылы емес, «құлақпен» үйренеді (бірақ дәстүрлі және поп музыканың ноталық түрі де болуы мүмкін). «Партитура» термині – музыкалық нотаға арналған жалпылама балама (және кең таралған) термин, және оның бірнеше түрі бар, төменде талқыланғандай. «Партитура» термині сондай-ақ театр музыкасына, оркестр музыкасына немесе пьесаға, мюзиклге, операға немесе балетке жазылған әндерге, немесе теледидар бағдарламасына немесе фильмге жазылған музыкаға немесе әндерге қатысты болуы мүмкін; соңғысы үшін Фильм музыкасын қараңыз.

Атауы және аты-жөні

ХХ және ХХІ ғасырлардағы ноталар әдетте әннің немесе композицияның атауын титулды бетке немесе мұқабаға, ал егер титулды бет немесе мұқаба болмаса, бірінші беттің жоғарғы бөлігіне жазады. Егер ән немесе туынды фильмнен, Бродвей мюзиклінен немесе операдан алынса, онда ол алынған негізгі туындының атауы көрсетілуі мүмкін. Ән авторы немесе композиторы белгілі болса, оның аты атаумен бірге көрсетіледі. Нотада ән сөзін жазған автордың аты да көрсетілуі мүмкін, егер ол әншілердің бірі емес, басқа адам болса. Ән немесе туынды жариялану үшін аранжировкаланған болса, онда аранжировка жасаған адамның аты да жазылуы мүмкін. Ескі халық музыкасы, блюз және блюграсс сияқты жанрлардағы дәстүрлі әндерде, сондай-ақ өте ескі дәстүрлі әндер мен спиричуэлдерде ән авторының немесе композиторының аты көрсетілмеуі мүмкін, себебі мұндай музыканың авторлары көбінесе белгісіз болады; мұндай жағдайларда композитор аты орнына «Дәстүрлі» деген сөз жазылады. Әннің титулды бетінде ән сөзіндегі кейіпкерлерді, оқиғаны немесе оқиға орнын бейнелейтін сурет болуы мүмкін. Аспаптық туындылардың титулды беттерінде иллюстрация болмауы мүмкін, егер туынды бағдарламалық музыка болмаса, онда оның атауы немесе бөлімдерінің атаулары оқиға орнымен, кейіпкерлермен немесе сюжетпен байланысты болады.

Мақсаты мен қолданылуы

Музыкалық ноталар әнді немесе музыкалық шығарманы жазу, орындауға нұсқау беру немесе орындау құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Музыкалық ноталар музыканы оқи білетін аспаптық орындаушыларға (пианист, оркестрлік аспаптарда ойнаушылар, джаз тобы және т.б.) немесе әншілерге ән немесе шығарма орындауға мүмкіндік береді. Музыка студенттері әртүрлі стильдер мен музыка жанрларын оқып үйрену үшін музыкалық ноталарды пайдаланады. Музыкалық ноталардың басылымдағы мақсаты оның дизайны мен орналасуына әсер етеді. Егер музыкалық ноталар оқу мақсатына арналған болса, мысалы, музыка тарихы сабағында, ноталар мен таяқтарды кішірейте беруге болады және редактор беттерді ауыстыру туралы алаңдамайды. Алайда, орындауға арналған ноталар музыкалық тұғырдан оқуға ыңғайлы болуы керек, ал редактор беттерді жиі ауыстырудан сақтануы керек және кез келген бет ауыстыру мүмкін болса, үзіліс немесе паузадан кейін орналасқанын қамтамасыз етуі керек. Сонымен қатар, қалың мұқабаланған кітаптағы ноталар ашық қалмайды, сондықтан орындауға арналған ноталар жұқарақ мұқабаланған немесе музыкалық тұғырға қойылғанда ашық жататын мұқабалау форматында болуы керек. Классикалық музыкада, композитор сақтап қалған шығарманың жазбаша эскиздері мен алғашқы нұсқаларын, сондай-ақ соңғы қолжаз ноталарын және баспа ноталарындағы жекелеген белгілерін зерттеу арқылы шығарма туралы нақты музыкалық ақпарат алуға болады. Музыкалық ноталарды түсіну үшін ерекше сауаттылық қажет: музыкалық ноталарды оқу қабілеті. Музыка жазу үшін музыканы оқу немесе жазу қабілеті міндетті емес. Музыкалық ноталарды оқи немесе жаза алмай, өздері ойлаған әуендерді жазуға көмектесетін аманауэнсис болған кезде музыка шығара алатын композиторлар мен әншілер болды. Мысалы, 18 ғасырдағы соқыр композитор Джон Стэнли және 20 ғасырдағы әнші-күйшілер Лайонел Барт, Ирвинг Берлин және Пол Маккартни. Блюз бен халық музыкасы сияқты дәстүрлі музыка стильдерінде музыканы оқи алмайтын, оның орнына музыканы "құлақпен" ойнап, ән шырқаған көптеген өнімді әншілер бар. Көріп оқу – музыканттың нотаны алғаш рет қарағанда таныс емес музыканы орындау қабілеті. Кәсіби музыканттар мен классикалық музыканы, джазды және оған ұқсас жанрларды ойнайтын әуесқойлардан көріп оқу қабілеті күтіледі. Одан да жоғары деңгейдегі шеберлік – жаңа музыканы қарап, дыбыстардың көпшілігін немесе барлығын (мелодиялар, гармониялар, тембрлер және т.б.) ойнамай немесе естімей-ақ, өз ішінен ести білу қабілеті. Осы қабілетке шебер композиторлар мен дирижерлер ие, мысалы, Бетховен. Бұл қабілет әркімде де болмайды. Кейбір адамдар үшін музыкалық ноталар мағынасыз, ал басқалары оларды әуендер мен өнердің бір түрі ретінде қарастырады. Классикалық музыканттар оркестрлік шығармаларды, камералық музыканы, сонаталарды және хор әндерін орындағанда, әдетте, орындаған кезде музыкалық ноталарды музыкалық тұғырға қойып (немесе хор жағдайында музыкалық папкаға алып), сололық аспаптық шығармаларды, концерттерді немесе сололық вокалды шығармаларды (ән, опера ариялары және т.б.) орындағанда жаттап алу күтіледі. Джазда, көбінесе импровизацияланған музыкада, музыкалық ноталар (осы жағдайда жетекші ноталар деп аталады) әуендердің, аккордтардың өзгеруінің және аранжировкалардың негізгі белгілерін беру үшін қолданылады. Тіпті джаз тобының жетекші нотасы, аккордтық кестесі немесе аранжировкаланған музыкасы болса да, орындаудың көптеген элементтері импровизацияланады. Қолжазба немесе баспа музыкасы басқа музыкалық дәстүрлерде, мысалы, дәстүрлі музыка мен халық музыкасында осыншалықты маңызды емес, онда әншілер мен аспапшылар әдетте әндерді "құлақпен" немесе басқа адамнан үйренеді. Көптеген танымал әндер қандай да бір жазба түрінде жарық көргенмен, әнді жаттап алу жиі кездеседі. Бұл батыс халық музыкасының көптеген түрлерінде де орын алады, онда әндер мен билер ауызша және естілу арқылы беріліп тұрады. Басқа мәдениеттердің музыкасы, халықтық және классикалық, көбінесе ауызша беріледі, бірақ кейбір батыс емес мәдениеттер өздерінің музыкалық ноталар мен ноталар түрлерін де дамытты. Музыкалық ноталар көбінесе жаңа музыканы құруға арналған платформа және композиция жасауға көмектесетін құрал ретінде қарастырылса да, ол қазірден бар музыканың көрінетін жазбасы ретінде де қызмет ете алады. Ғалымдар мен басқалар Батыс және Батыс емес музыканы оқуға, талдауға және қайта орындауға қолайлы форматта беру үшін транскрипция жасады. Бұл тек халықтық немесе дәстүрлі музыкамен ғана емес (мысалы, Бартоктың венгр және румын халық музыкасының жинақтары), сондай-ақ музыканттардың импровизациялық жазбаларымен (мысалы, джаз фортепианосы) және нотацияға толыққанды сүйенбеген орындаулармен де жасалды. Соңғы кездегі көрнекті мысал – The Beatles: Complete Scores (Лондон: Wise Publications, 1993) жинағы, ол Beatles тобының барлық әндерін аспаптық және вокалдық егжей-тегжейлі түрде ноталар мен таблаураға көшіруге тырысады.

Түрлері

Қазіргі заманғы ноталық музыка әр түрлі форматта болуы мүмкін. Егер шығарма бір ғана аспапқа немесе дауысқа арналып жазылған болса (мысалы, соло аспапқа немесе а капелла дауысына арналған шығарма), бүкіл шығарма бір ноталық музыка ретінде жазылуы немесе басылуы мүмкін. Егер аспаптық шығарма бірнеше орындаушыға арналса, әр орындаушыға әдетте жеке ноталық партия беріледі. Бұл әсіресе төрттен астам орындаушы қажет болатын шығармаларды жариялау кезінде жиі кездеседі, бірақ толық партитура да әдетте жарияланады. Ән шығармаларындағы ән бөліктері қазіргі кезде көбінесе жеке шығарылмайды, бірақ бұрын, музыка баспасы ноталық музыканы кеңінен қолжетімді еткенге дейін, мұндай жағдай болған. Ноталық музыка жеке шығармалар (мысалы, танымал ән немесе Бетховеннің сонатасы), жинақтар (мысалы, бір немесе бірнеше композиторлардың шығармалары), белгілі бір орындаушының орындаған шығармалары сияқты түрлерде шығарылуы мүмкін. Музыкалық шығарманың жеке аспаптық және вокалдық партиялары бірге басылған жағдайда, нәтижедегі ноталық музыка партитура деп аталады. Партитура әдетте әр аспаптық немесе вокалдық партияның тік бағытта орналасқан музыкалық ноталарынан тұрады (яғни, әр партияның нотасындағы бір мезгілдегі оқиғалар параллель түрде көрсетіледі). "Партитура" термині кейде тек бір орындаушыға арналған ноталық музыканы білдіру үшін де қолданылады. Партитура мен партия арасындағы айырмашылық орындау үшін бірнеше партия қажет болған кезде қолданылады. Партитуралар әртүрлі форматтарда болады.

Толық саздар, нұсқалар және тұндырулар

Толық музыкалық жазба – композициядағы барлық аспаптар мен дауыстардың музыкасын белгілі бір ретпен көрсететін үлкен кітап. Ол дирижердің оркестр немесе опера репетициялары мен қойылымдарын басқара отырып оқуына жеткілікті көлемде болады. Толық ұпайлардың практикалық қолданысынан өзге, музыкатанушылар, музыка теориясымен айналысушылар, композиторлар және белгілі бір шығарманы зерттейтін музыка студенттері де оларды пайдаланады. Шағын ұпай – толық ұпайға ұқсас, бірақ көлемі әлдеқайда кіші. Ол дирижердің орындауы үшін тым кішкентай, бірақ үлкен ансамбль немесе жеке орындаушы үшін музыканы зерттеуге ыңғайлы. Шағын партитурада кейбір кіріспе сөздер болуы мүмкін. Зерттеу ұпайы кейде шағын ұпаймен бірдей, тіпті олардан ажырату қиын, тек атауымен ғана ерекшеленеді. Кейбір зерттеу ұпайлары октава пішіндес келеді, яғни толық және шағын ұпайлардың арасында орналасады. Зерттеу ұпайы, әсіресе академиялық зерттеулер жинағының бөлігі болған жағдайда, оқу мақсатында музыка туралы қосымша түсініктемелер мен белгілерді қамтуы мүмкін. Фортепианолық нота (немесе фортепианолық редукция) – оркестрлік шығармалар сияқты, көптеген орындаушыларға арналған шығарманың фортепианоға ауыстырылған түрі; бұл үлкен вокалдық шығармалардың таза аспаптық бөлімдерін де қамтуы мүмкін (төмендегі вокалдық нотаға қараңыз). Мұндай аранжировкалар фортепианоға жеке (екі қолмен) немесе дуэтке (бір немесе екі фортепиано, төрт қолмен) арналған. Екі қолға арналған фортепианолық ноталардың кейбір бөлімдеріне қосымша кішкентай таяқшалар қосылуы мүмкін, бірақ оларды ойнаған кезде пайдалану көбінесе қиын немесе мүмкін емес. Вокалдық нотамен (төменде) салыстырғанда, оркестрлік нотаны осындай кішірек формаға дейін азайту үшін үлкен шеберлік қажет, себебі редукция тек клавиатурада ойнала білуі ғана емес, сонымен қатар көзделген гармонияларды, текстураларды, фигураларды толыққанды көрсете білуі керек. Кейде қандай аспаптардың ойнап жатқанын көрсету үшін белгілер қосылады. Фортепианолық ноталар көбінесе оқу мен ләззат алудан басқа орындау үшін арналмайды (Бетховен симфонияларының Франц Лист жасаған концерттік транскрипциялары – ерекше жағдайлардың бірі), бірақ балеттер фортепианолық ноталардан ең көп пайда көреді, себебі бір немесе екі пианист оркестр жалдауға дейін балетке көптеген репетицияларды жасауға мүмкіндік береді, бұл шығындарды қысқартады. Фортепианолық ноталар бастаушы дирижерлерді оқыту үшін де қолданылуы мүмкін, олар симфонияның фортепианолық редукциясын ойнаған пианисті басқара алады; бұл толық оркестрді басқаруға қарағанда әлдеқайда арзан. Операның фортепианолық ноталарында вокалдық партияларға арналған жеке таяқшалар болмайды, бірақ олар ән мәтіні мен сахналық нұсқауларды музыкадан жоғары орналастыра алады. Партия – белгілі бір аспаптың толық партитурасынан алынған үзінді. Оны оркестрлік орындаушылар орындауда пайдаланады, себебі толық ұпай тым ауыр болады. Дегенмен, практикада, егер шығарма ұзақ болса және белгілі бір аспап көп уақыт бойы ойнаса, ол көлемді құжатқа айналуы мүмкін.

Вокалдық партитуралар

Вокалды партия (немесе, дәлірек айтқанда, фортепианолық вокалды партия) – вокалдық шығарманың толық партиясын (мысалы, опера, мюзикл, оратория, кантата және т.б.) дауыстық партияларды (соло және хор) олардың таяқшаларында, ал оркестрлік партияларды фортепианомен орындауға ыңғайластырылған (әдетте екі қолға арналған) күйде, дауыстық партиялардың астында көрсету арқылы қысқарту. Партитураның оркестрге арналған бөлімдері де фортепианоға бейімделеді. Егер шығарманың бір бөлігі а капелла орындалса, репетицияға көмектесу үшін вокалдық партиялардың фортепианолық нұсқасы қосылады (әсіресе діни шығармаларда жиі кездеседі). Фортепианолық вокалды партиялар вокалдық солистер мен хорға музыканы оқып үйренуге және оркестрден бөлек репетиция жасауға ыңғайлы жағдай жасайды. Мюзиклдің вокалды партиясы әдетте сөйленетін диалогтарды қамтымайды, тек қана белгілерді ғана ұсынады. Фортепианолық вокалды партиялар опера, мюзикл және ораторияларды орындау үшін әуесқойлар мен кейбір шағын кәсіби топтарға фортепианомен сүйемелдеуді қамтамасыз ету үшін қолданылады. Оны бір немесе екі пианист орындай алады. Кейбір 2000-ші жылдардағы мюзиклдерде клавишниктер фортепианоның орнына синтезаторларды қолдануы мүмкін. Бұған ұқсас, бірақ сирек кездесетін хорлық партияда хорлық бөлімдер қысқартылған сүйемелдеумен беріледі. Оған сәйкес орган партиясы да бар, әдетте шіркеу музыкасында дауыстар мен оркестр үшін қолданылады, мысалы, Гендельдің «Мессиясының» (кейінірек жасалған) аранжировкалары. Ол фортепианолық вокалды партияға ұқсас, себебі вокалдық партияларға арналған таяқшаларды қамтиды және оркестрлік партияларды бір адам орындауға бейімдейді. Вокалды партиядан айырмашылығы, орган партиясын ұйымдастырушы оркестрдің қатысуы мүмкін болмаған жағдайда, оны оркестрдің орнына қолдануға арналған болуы мүмкін. Белгілі бір мюзиклден алынған әндер жинағы әдетте «Vocal Selections» деген атпен жарық көреді. Бұл сол мюзиклдің вокалды партиясынан өзгеше, себебі ол толық музыканы ұсынбайды, ал фортепианолық сүйемелдеу әдетте жеңілдетілген және әуенді желіні қамтиды.

Басқа түрлері

Қысқа партитура – көптеген аспаптарға жазылған шығарманы бірнеше таяққа дейін қысқарту. Көптеген композиторлар толық партитураны тікелей жазудың орнына, композициялау кезінде қысқа партитураның бір түрін жасап, кейін толық оркестрлеуді кеңейтеді. Мысалы, опера алдымен қысқа партитурада, содан кейін толық партитурада жазылып, репетиция үшін вокалдық партитураға дейін қысқартылуы мүмкін. Қысқа партитуралар көбінесе жарияланбайды; олар кейбір орындарында (мысалы, духовой оркестрде) басқаларына қарағанда жиі кездеседі. Алдын ала жасалғандықтан, қысқа партитуралар басқа композиторлар үшін, екіншінің аяқталмаған шығармасын «толықтыруға» тырысатындар үшін маңызды анықтама болып табылады (мысалы, Густав Малердің 10-шы симфониясының 2-5-ші бөлімдері немесе Альбан Бергтің «Лулу» операсының үшінші актісі). Ашық партитура – полифониялық шығарманың әр дауысын жеке таяқта көрсететін партитура. Ренессанс немесе барокко кезеңдеріндегі клавиштік шығармаларда, кейде әр қолға бір таяқтан гөрі төрт таяқты ашық партитуралар қолданылған. Ол кейде толық партитурамен (бір таяқта бірнеше бөлім болуы мүмкін) мағынасы бірдей болып келеді. Жабық партитурада барлық дауыстық бөліктер екі негізгі таяқта (дискант және бас таяқтарында) көрсетіледі. Барокко кезеңінің (1600–1750) партитуралары көбінесе бас кілтіндегі бас партиясы түрінде болады, ал мелодиялар аспаппен ойналады немесе жоғары таяқта (немесе таяқтарда) әнтеледі. Бас партиясының үстінде бас ноталарынан қандай интервалдар (мысалы, аккордтар) ойналуы керектігін көрсететін цифрлар жазылады, бұл тәсіл фигуралы бас деп аталады. Бұл цифрлар клавесинші, органшы немесе лютнисттің әр бас нотасынан қандай интервалдарды ойнау керектігін көрсетеді.

Халықтық музыка

Алдыңғы тақта әуен, өлең сөзі және гармонияны ғана көрсетеді, бір тақтаға аккорд белгілері жоғарынан, ал өлең сөзі төменнен жазылады. Бұл танымал музыкада және джазда әннің қалай аранжировкалануы немесе орындалуы керектігін нақтыламастан, әннің маңызды элементтерін бейнелеу үшін кеңінен қолданылады. Аккорд тізімі (немесе жай ғана тізім) мүлдем немесе аз ғана әуендік ақпаратты қамтиды, бірақ негізгі гармониялық ақпаратты ұсынады. Кейбір аккорд тізімдері ритмді де көрсетеді, әсіресе егер аранжировщик ритм тобының орындауында синкопаланған «соққылар» тізбесі болса. Әйтпесе, аккорд тізімінде ритм бос қалдырылады немесе әр соққы үшін сызықтар көрсетіледі. Бұл джаз немесе басқа да танымал музыканы орындайтын кәсіби студиялық музыканттар қолданатын ең көп таралған жазба музыка түрі және ритм тобына (әдетте фортепиано, гитара, бас және барабан) сүйемелдеуін импровизациялауға, ал кез келген импровизациялық солистерге (мысалы, саксофоншылар немесе трубашылар) өздерінің спонтандык өрнектері үшін анықтамалық нүкте ретінде қызмет етеді. «Жалған кітап» – джаз әндері мен пьесаларының жинағы, онда музыканың тек негізгі элементтері ғана ұсынылған. «Жалған кітаптардың» екі түрі бар: 1) әуен, аккордтар және өлең сөзі (бар болса) бар алдыңғы тақталар жинағы; 2) тек аккордтар бар әндер мен пьесалар жинағы. Тек аккордтарды қамтитын «жалған кітаптарды» ритм тобының орындаушылары (әсіресе электр гитарашылар, фортепианошылар және бас гитарашылар сияқты аккордтарды ойнайтын музыканттар) әнге сүйемелдеу бөлімдерін импровизациялауға көмектесу үшін пайдаланады. Тек аккордтар бар «жалған кітаптарды» «жетекші аспаптар» (мысалы, саксофон немесе труба) өздерінің импровизацияланған сололық орындауларына нұсқау ретінде де пайдалана алады. Аккордтық кітаптарда әуен болмағандықтан, жетекші аспаптарды ойнаушылар әуенді білуі керек. Табулатура (немесе таб) – музыкалық нотацияның ерекше түрі, көбінесе жеке аспап үшін, ол аспаптағы ноталарды қайда ойнау керектігін, олардың қандай дыбыс шығару керектігін емес, көрсетеді, сонымен қатар ритм де көрсетіледі. Табулатура 2000-ші жылдардан бастап гитара мен электробас әндері мен рок, металл сияқты танымал музыка жанрындағы пьесалар үшін кеңінен қолданылады. Бұл нотация түрі алғаш рет орта ғасырдың соңында пайда болды және клавишті аспаптарда (мысалы, орган) және таспалы аспаптарда (лютня, гитара) қолданылды.

Ән парақшалары

Ән парақшалары – музыкалық нотациясыз жазылған ән мәтіні. Америка музыкасын зерттейтін ғалымдар мұндай парақтарды әншілер жинағы деп атайды. 20 ғасырдың бірінші жартысында әндердің сөздері жеке-жеке, газет беттері сияқты жинақтарда, кітапшалар түрінде және журналдарда басылып сатылды. Ән парақшаларында әдетте әнмен байланысты танымал артистердің суреттері, сондай-ақ музыкалық театр мен киноға қатысты ақпараттар болады. 1930 жылы Америка композиторлар, авторлар және баспагерлер қоғамы (ASCAP) ән парақшаларын ноталарға қарағанда бәсекелес деп мойындады. Олардың өкілі: "Мыңдаған адамдар қазір радио арқылы танымал әуендерді үйреніп жатыр, – деді баспагерлер. Ән мәтіні бес немесе он центке қолжетімді болғанда және әуені белгілі болғанда, нота сатып алуға деген қызығушылық азайады". Әннің нотасы отыз немесе отыз бес цент тұрса, ән парақшасы әдетте бес цент немесе он центке сатылды. Хор ұйымдары пианиношы үшін бір нота сатып алып, әншілерге бірнеше ән парақшасын тарататын. Егер ән мәтіні авторлық құқық иесінің рұқсатынсыз басылса, онда ол контрабандалық ән парақшасы деп аталады. 1890 жылдардың басында Чикагода ән парақшаларының контрабандасы ұсақ-түйек проблема ретінде қарастырылса, 1929 жылдан 1930 жылдарға дейін маңызды мәселеге айналды. Контрабандалық ән парақшаларын алғаш басып, таратқандар 1930 жылдың ақпанында авторлық құқықты бұзу айыбымен сотталды. Музыка баспагерлерінің қорғау қауымдастығы мен құқық қорғау органдарының күш-жігері, сондай-ақ заңды ән парақшалары журналдарының пайда болуының арқасында 1940 жылдардың басында ән парақшаларының контрабандасы тоқтатылды. Алғашқы заңды ән парақшалары журналдары 1934 жылы жарық көрді, ал 1937 жылы тұңғыш рет жарияланған Лайл Энгельстің «Ән хиттері» ондаған жылдар бойы сәтті болды. Ән парақшалары журналдарында жарнамалар, құпия ақпараттар, жазбалар туралы пікірлер және танымал тұлғалардың өмірбаяндары жарияланды.

Тарих

Қазіргі еуроцентрикалық мәдениеттерден тыс кең ауқымда әртүрлі музыкалық жазу жүйелері бар, олардың әрқайсысы тиісті музыкалық мәдениеттердің ерекше қажеттіліктеріне бейімделген. Ал кейбір жоғары дамыған классикалық музыкалар жазуды мүлдем қолданбайды (немесе тек есте сақтау үшін қарапайым түрде ғана қолданады), мысалы, Солтүстік Үндістанның кьял және дхрупад түрлері. Батыс музыкалық нотация жүйелері тең темпераментке негізделген музыкалық формалар мен аспаптарға бейімделген музыканы ғана сипаттай алады, бірақ жапондық гагакуның сарайлық үлгілері, үнді дхрупады, немесе эве барабандарының соқпалы музыкасы сияқты басқа түрлерін сипаттауға қолайлы емес. Музыколог Ален Даниэлу және басқалар батыс нотациясының осы мәдениеттерге енуін мәдени империализм процесі деп сипаттаған.

Музыкалық ноталардың алғысы

Музыкалық жазу паршамент пен қағаз пайдаланудан бұрын дамыған. Музыкалық жазудың ең ерте түрі шамамен 2000 ж.б.з. Шумердегі (қазіргі Ирак) Ниппур қаласында табылған клинопись тақташасында кездеседі. Тақташада музыка орындауға қатысты фрагментті нұсқаулар, музыка үшін күйлі үштіктерде жазылғандығы және диатоникалық гамма қолданылғандығы көрсетілген. 1250 ж.б.з. шамасындағы тақташада жазудың одан дамыған түрі бейнеленген. Бұл жазу жүйесінің интерпретациясы әлі де даулы болғанымен, оның лираның ішектерінің атауларын көрсетіп, олардың басқа тақташаларда сипатталған құбылысын анық көрсетеді. Бұл тақташалар фрагментті болғанымен, әлемдегі ең ерте жазылған мелодияларды құрайды. Механикалық пластиналық гравировка 16 ғасырдың соңында дамыды. Пластиналық гравировка 15 ғасырдың басынан бері көркем өнер мен карталар жасау үшін қолданылғанмен, 1581 жылға дейін музыкаға қолданылмады. Пластиналық гравировка музыка басып шығару үшін таңдау әдісі болды және 19 ғасырдың соңына дейін қолданылды, одан кейін фототехнологияның дамуы оның құлдырауына ықпал етті. Музыкалық композицияның күрделілігі артқан сайын, дәл музыкалық ноталарды шығару үшін қажетті технология да жетілді. Әдеби басылымдардан айырмашылығы, онда негізінен басылған сөздер болады, музыкалық гравировка бірнеше түрлі ақпаратты бір уақытта жеткізеді. Музыканттарға түсінікті болу үшін, гравировка техникалары абсолютті дәлдікті қамтамасыз етуі керек. Ақкордың ноталары, динамикалық белгілер және басқа да ноталар тік дәлдікпен сәйкес келуі тиіс. Мәтін болса, әр буын берілген мелодиямен тік бағытта сәйкес келуі керек. Көлденең бағытта, үрықтардың бөлінуі олардың тулары мен байланыстарымен ғана емес, сонымен қатар беттегі аралықтарымен де көрсетіледі. 19 ғасырда музыка индустриясында нота баспалары басым болды. АҚШ-та нота баспалары индустриясы қара бетті минестрельдікпен бірге өркендеді. Индустрияны бағындырған Нью-Йорк негізді музыка баспалары, әнші-күйшілер мен композиторлар тобы "Tin Pan Alley" деп аталды. 19 ғасырдың ортасында мелодияларға авторлық құқықтарды бақылау соншалықты қатаң болмады, сондықтан баспагерлер сол кездегі танымал әндердің өз нұсқаларын жиі басып шығарды. Ғасырдың соңында авторлық құқықтарды қорғау заңдары күшейгеннен кейін, әншілер, композиторлар, либреттистер және баспагерлер өзара қаржылық үлесу үшін бірлесе жұмыс істей бастады. Нью-Йорк баспагерлері вокалдық музыкаға баса назар аударды. Ең ірі музыка үйлері Нью-Йоркте орналасты, бірақ шағын жергілікті баспагерлер – көбінесе коммерциялық баспаханалармен немесе музыка дүкендерімен байланысты – бүкіл елде дамуын жалғастырды. Шығыс Еуропадан келген көптеген иммигранттар Tin Pan Alley музыка баспалары мен әнші-күйшілері болды, олардың ең танымал өкілі Ирвинг Берлин еді. Сәтті әндердің белгілі продюсерлері музыка үйлерінің штаттық қызметкерлері ретінде жұмысқа алынды. 19 ғасырдың соңында салондық музыканың өркендеуі байқалды, фортепианоны иемдену және ойнау орта таптың отбасы үшін міндетті талапқа айналды. 19 ғасырдың соңында орта таптық отбасы танымал жаңа әнді немесе пьесаны тыңдағысы келсе, олар нота сатып алып, содан кейін әнді немесе пьесаны үйлерінде әуесқойлықпен орындайтын. Бірақ 20 ғасырдың басында фонограф пен жазылған музыканың маңызы арта түсті. Бұл, 1920 жылдардан бастап радио хабарларын таратудың танымалдылығының өсуімен бірге, нота баспаларының маңыздылығын азайтты. Жазба индустриясы ақырында нота баспаларын музыка индустриясының ең ірі күші ретінде ығыстырды.

20 ғасыр және 21 ғасырдың басында

20-шы ғасырдың соңында және 21-ші ғасырда ноталық музыканы компьютерде оқылатын форматта (музыкалық нотация бағдарламасын қараңыз), сондай-ақ жүктеуге болатын файлдар түрінде ұсынуға қызығушылық артты. 1991 жылдан бері сканерленген ноталарды "оқып", нәтижелерін өңдеуге мүмкіндік беретін музыкалық OCR бағдарламалық қамтамасыз ету қолжетімді. 1998 жылы виртуалды ноталық музыка одан әрі дамып, цифрлық ноталық музыка деп аталатын жаңа форматқа айналды, бұл баспагерлерге авторлық құқықтары сақталған ноталық музыканы алғаш рет онлайн сатуға мүмкіндік берді. Қағаз нұсқаларынан айырмашылығы, бұл файлдар аспаптарды ауыстыру, транспозициялау және MIDI (Музыкалық аспаптардың цифрлық интерфейсі) ойнату сияқты мүмкіндіктерді ұсынды. Музыканттар арасында осы жылдам жеткізілім жүйесінің танымалдылығы индустрияның болашақтағы жаңа өсуіне ықпал ететіндей көрінеді. Үй компьютерлері үшін қолжетімді алғашқы компьютерлік нотация бағдарламасы 1984 жылы жасалған және бірнеше платформада шығарылған Music Construction Set болды. Ол кезде үй пайдаланушыларына беймәлім болған ұғымдарды енгізе отырып, тышқан сияқты нұсқаушы құрылғы арқылы ноталар мен символдарды өңдеуге мүмкіндік берді; пайдаланушы палитрадан нота немесе символды "ұстап", оны дұрыс жерге "түсіретін" еді. Бағдарлама түрлі бастапқы дыбыс карталары арқылы музыканы ойнатуға және музыкалық партитураны графикалық принтерге басып шығаруға мүмкіндік берді. Қазіргі заманғы цифрлық аудио жұмыс станциялары мен жалпы мақсаттағы компьютерлерге арналған көптеген бағдарламалар MIDI файлдарынан ноталарды жасауды қолдайды, орындаушы ноталарды MIDI-жабдықталған пернетақтада немесе басқа MIDI контроллерінде ойнайды немесе тышқан немесе басқа компьютерлік құрылғыны пайдаланып қолмен енгізеді. 1999 жылы Гарри Конник-младший оркестрдегі музыканттар арасында музыкалық көрсетілімді үйлестіруге арналған жүйе мен әдісті патенттеді. Бұл оркестрдегі музыканттарға қағаздың орнына ноталарды көрсетуге арналған компьютерлік экранмен жабдықталған құрылғы. Мысалы, Конник өзінің үлкен тобымен гастрольдік сапарларда осы жүйені пайдаланады. Сымсыз желілер мен iPad-тардың таралуымен ұқсас жүйелер әзірленді. Классикалық музыка әлемінде кейбір аспаптық квартеттер компьютерлік экранға негізделген ноталарды пайдаланады. Компьютерлік ноталардың бірнеше артықшылығы бар. Ноталық партитура компьютер экранында болғандықтан, пайдаланушы контрастты, жарықтықты және тіпті ноталардың мөлшерін реттеуге болады, бұл оқуды жеңілдетеді. Сонымен қатар, кейбір жүйелер аяқ педалін пайдаланып "беттерді ауыстыруды" жүзеге асырады, бұл орындаушының бет аудару кезінде музыканы ойнауын тоқтату қажеттігін болдырмайды, бұл көбінесе қағаз ноталарда кездеседі. Жалпы жұртшылық үшін ерекше қызығушылық тудыратын "Мутопия" жобасы, Гутенберг жобасының кітапханасына ұқсас, қоғамдық домендегі ноталық музыканың кітапханасын құруға бағытталған. Халықаралық музыкалық партитуралар кітапханасы (IMSLP) сонымен қатар барлық қоғамдық домендегі музыкалық партитураларды, сондай-ақ өз музыкаларын әлеммен тегін бөлісуге дайын композиторлардың партитураларын қамтитын виртуалды кітапхана құруға тырысуда. Кейбір композиторлар мен аранжировщиктер үшін өте пайдалы болатын кейбір компьютерлік бағдарламаларда синтезатор дыбыстарын немесе виртуалды аспаптарды қолдану арқылы ноталық музыканы "ойнату" мүмкіндігі бар. Жаңа композицияны ойнату үшін толық симфониялық оркестрді жалдаудың жоғары құнына байланысты, осы компьютерлік бағдарламалардың дамуына дейін көптеген композиторлар мен аранжировщиктер өздерінің оркестрлік шығармаларын тек фортепиано, орган немесе аспаптық квартет үшін аранжировка жасап тыңдай алды. Скорвитер бағдарламасының ойнатуында кәсіби оркестрлік жазбаның нюанстары болмағанымен, ол әлі де шығарманың тудырған дыбыс түстерін және әртүрлі бөліктердің өзара әрекеттесуін көрсетеді.