Кіріспе

Тау жотасының ерекшеліктерінің бірі – Көк жотаның оңтүстік-шығыс жағындағы терең шатқалдар: Буньип шатқалы, Террасалар және Ферн шатқалы – бұталардың жиі баратын жерлері. Үш жағынан қоршаған таулардан төмен болғанымен, ерекше Cleft Peak та жиі кездеседі, оның екі шыңын бөлетін әдемі жарықтан аталған, және Флиндерс тауларында сирек кездесетіндей, шыңға тау шаруалықпен көтерілуге мүмкіндік береді. Биік орталық тау жотасы мен платосы көптеген кішігірім шеткі тау жоталарымен қоршалған, төменгі төбелердің "қоршауларын" құрайды: Балканона жотасы шығыста Иллинавортина қоршауын, солтүстікте Майнвотер қоршауын, Янканинна жотасымен және батыста Аркуона қоршауын қоршайды. Гаммонның шетіндегі бірнеше ірі таулар бар, олардың екеуі тіпті негізгі жотадан биік: солтүстіктегі Гаммон төбесі (1012 м), Мейнвотер және Аркуона қоршауларын көріп тұрады, ал оңтүстіктегі Маккинлей тауы (1050 м) биіктеп тұрады.

Тарих

Жергілікті аборигендер – Адняматаналар. Қазіргі ұрпақ көбінесе көршілес Серле тауындағы шаруашылықта және Непабуна мен Нантаварринадағы аборигендер жерлерінде тұрады. Ұлттық парк кооперативтік жүйе бойынша басқарылады, оның жұмысына Адняматана халқы да қатысады. Ұлттық парктің құрамына таудың шетінен Фром көлінің жағалауына дейін 40 шақырымға созылған кең аумақ кіреді, бұл аймақты жергілікті аборигендер кенгуру мен эму аулауға пайдаланады. Ұлттық паркке байланысты тау-кен дауларына қатысты (төменде қараңыз), ұлттық парктің бұл бөлігінен Мумба-Аделаида газ құбыры өтеді. Бұл жоталарды алғаш көрген еуропалықтардың бірі, мүмкін, 1840 жылы Флиндерс жотасының батыс жағынан экспедиция жасаған Эдвард Эйр болған. Солтүстікке жолдың кедергісі деп ойлаған тұзды көлдерден өтуге тырысқан ол Серле тауына шықты; жарияланған экспедициялық күнделігінде ол «солтүстік-шығысқа қарай көріс биік тау жотасымен шектелген» деп жазған. Бұл биік тау жотасы Гамонның оңтүстік және батыс бөліктері болды. Бұл аймаққа үш жылдан кейін Флиндерс жотасының шығыс жағына екінші экспедиция жасаған бас геодезист Эдвард Чарльз Фром жеткен. Шығысқа қарай жолын кейін оның атымен аталатын көлмен тосқаннан кейін, ол өзінің көз алдындағы таулардың ең биік нүктесіне бет алды, ол Эйрдің Серле тауы деп ойлады: алайда, оның суреттері Маккинлей тауын көрсетеді (он бес жылдан кейін Джон Маккинлейдің есімімен аталады, ол 1861 жылы Берк пен Уиллсті іздеуге шыққан экспедициялардың бірін жетекшілік еткен жергілікті адам). 1857 жылы жеке геодезист Ж.М. Пейнтер (Джордж Гойдермен бірге) осы аймақты зерттеуге жұмысқа алынды. Оның тобы Гамон төбесіне және Маккинлей тауына (Фром жетпеген) шықты, бірақ орталық тау жотасының немесе платоның шыңына жетпеді. Олар Роу тауы мен Аркуна Блюф арасындағы сызық бойынша салған бірнеше белгілердің бірі қалпына келтірілді және бүгінге дейін оны көруге болады (төмендегі сурет). Бұл аймақта ғасырдың басындағы мал шаруашылығының қызықты тарихы бар: қазір қалпына келтірілген демалыс үйі Гринделлдің үйі Иллинавортина Пундында ХХ ғасырдың басында шағын мал шаруашылығын жүргізген Джон Гринделлдің есімімен аталған. Гринделлдің көршілес Янканинна шаруашылығын басқарған күйеу баласы Джордж Снеллмен қарым-қатынасы қиын болды, ол мал ұрлауда күдіктелді. 1918 жылдың тамызында Снелл жоғалып кеткен кезде, іздеу тобы тауларда лагерь отының жанында дене қалдықтарын тапты, Гринделл тұтқындалып, Снеллді өлтіргені үшін айыпталды. Дәлелдердің жеткіліксіздігіне қарамастан, Гринделл желтоқсанда Порт-Аугустада айыпталып, өлім жазасына кесілді, бірақ кейін өмір бойы бас бостандығынан айырылды. 1928 жылы түрмеден босап, екі жылдан кейін 77 жасында қайтыс болды. Оның бұрынғы үйінің орнындағы қалпына келтірілген ғимарат қазір демалыс үйі ретінде жалға беріледі. Бушмен Р.М. Уильямс аяқкиім жасау және былғары туралы білгендерінің барлығын таулардың оңтүстік шетіндегі Италове Гэпте қоныстанған кезде кездескен басқа бір адамнан үйренген деп есептеледі; кейін ол миллионер болды және оның атымен атақты киім бренді пайда болды. ХХ ғасырдың бірінші жартысында таулар толығырақ зерттелді: Гринвудтар отбасы, аймақтағы малшылар, 1920 және 1930 жылдары шеттерін зерттеді және Fern Chasm-ді тапты, бірақ 1940 жылдардың аяғында Уоррен Бонитон және басқалардың экспедицияларына дейін Алаң және негізгі орталық таулар зерттелді. 1946 жылы Боннитонның Көк жотаға алғашқы сапарында Бэнбоняте төбесінен оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде оның екі серігінің бірі Боб Крокер тайғалып, аяғын сындырды, нәтижесінде Боннитон құтқару жұмыстарын ұйымдастыру үшін Балканона шаруашылығына жиырма шақырымнан астам жол жүрді: соңында Боб жеті сағаттық марафонда импровизацияланған тағанмен 3000 фут (914 м) биіктіктен шығарылды. 1948 жылы Алаңның барлық бағыттары зерттелді, бірақ таулардың ең биік бөліктері әлі де тәжірибелі бұталықтарға ғана қол жетімді. 1960 жылдары американдық астрономдар тобы Гамонның биік шыңдарына қызығушылық танытты, олар обсерватория салуға мүмкіндік береді. Бірнеше топ Маккинлей және Бенбонияте төбелерінің шыңдарында біраз уақыт қоныстанды (көлік жолдары да шыңдарға дейін салынды), бірақ одан әрі ештеңе жасалмады (ірі обсерватория Аркаролада орналасқан, солтүстік-шығысқа қарай жүз шақырым). Бұл лагерьлердің іздері екі төбеде де сақталған, ал Көк жотаның жоғарғы бөлігіндегі көлік жолының кейбір бөліктері қалың өсімдіктермен жабылып қалған. Ұлттық паркте орналасқан тарихи тау-кен орны, Болла Боллана кірпіш зауыты мен мыс қорыту қалдықтары, Оңтүстік Австралия мұражайының тізімінде. Кен 1870 жылдары үш жыл ғана сәтті жұмыс істеді.

Ұлттық парк

Бұл аймақ әрқашан мал жаюға арналған жер болып келген, бірақ оның көп бөлігі тым қиын өткелді және таулы болғандықтан, тек ешкілер мен табиғатты зерттеушілерге ғана тартымды. Таулардың солтүстік-батыс бөлігі алғаш рет 1968 жылы Янканинна станциясынан мемлекеттік басқаруға алынып, 1970 жылы ұлттық парк деп жарияланды. Балканоона станциясы 1980 жылы сатып алынды, ал екі жылдан кейін жерлер ресми түрде ұлттық парктің құрамына қосылды. Қос мақсаттағы ұлттық парк (бірнеше кен өндіруге рұқсат берілген келісім) кен өндіру талаптарына және дау-дамаылға да ұшырады, бұл аймақ үшін жаңа емес, себебі іргелес Аркарула қорығында кең ауқымды уран кен орындары бар. Гаммонстағы ең көзге түсетін талаптардың бірі – Вейтоотла шатқалында, ондағы төбе негізінен магнезиттен тұрады; BHP бұл аймақты зерттеген және оған талап қойған, бірақ оны қазу жоспарланбаған. 2000 жылы тағы бір компания кен орнын пайдалану мақсатымен оны сатып алуға тырысты. Үкімет жалға беру шартын ауыстыруға кедергі келтірді, ал кен өндіруші компанияның сотқа шағымы жеңілгеннен кейін Оңтүстік Австралиядағы екі ірі саяси партия аймақтағы барлық кен өндіру құқықтарын жоюға және барлық кен өндіруге толық тыйым салып, ұлттық паркті қайта жариялауға міндеттелді. Ұлттық парк әлі де шалғай және салыстырмалы түрде қол жетімсіз. Копли-Аркарула топырақ жолы (екі дөңгелекті көліктер үшін жарамды) ұлттық парктің оңтүстік шетіндегі Италоуи шатқалы арқылы өтеді, одан Маккинлей тауына дейін бір күндік саяхат жасауға болады. Макарт тауының айналасында 4WD жолы бар, ол Иллинавортина ойысына, Гринделлдің үйіне және Лох-Несс құдығына жетелейді. Бұл жерден табиғатты зерттеушілер Джон Робертс тауына көтеріле алады, ол Көк Жотаның шеткі бөлігі болып табылады және ойыстың үстінен көрінеді. Ұлттық парктің солтүстік бөлігіне кіру одан да қиын, Янканинна мал шаруашылық станциясына жақын 4WD жолы ең жақын жол болып табылады. Ішкі аймаққа кіру үшін келушілер Янканинна жотасынан өтуі немесе жотаның солтүстік-батыс бұрышындағы Аркуна үстіртіндегі жерден жүруі керек. Таулардағы су аз және оған сену қиын: Гринделлс-Хат, Италоуи шатқалы және Аркуна үстіртінің шетінде су резервуарлары бар. Бірнеше су көздері бар, олардың кейбіреулері тау жоталарының тереңдігінде орналасқан және сенімді, бірақ олардың барлығы да қалыпты емес құрғақшылық жылдарында кеуіп кетуі мүмкін.

Сүтқоректілер

Ұлттық парк динго қоршауының оңтүстігінде орналасқан, яғни динголар қудаланған және көбінесе сирек кездесетін немесе жоқ аймақта жатыр. Ұлттық паркте жабайы иттілер мен түлкілер үнемі уланып тұрады. Ұлттық паркте қорғалатын жануарлардың ішінде сары аяқты тау валлабиі бар. Ұлттық паркті (Флиндерлердің барлығы сияқты) мазалаған бір мәселе – жабайы ешкілер, олар қиын, тасты жерді кесіп өте алады және хищниктердің болмауынан өркендейді. Бұл әкелінген жануарлар жерге тырнақтарымен зиян келтіретін және жейтін өсімдіктерге байланысты зиянкес болып саналады. Ұлттық парктегі олардың саны аңшылардың суаттарда күтіп отыруы және тікұшақтардың жоталардағы жануарларды ұстауы арқылы азайтылды: мәселені шешуде жергілікті спорттық атушылар одағының көмегі пайдаланылды. Соңғы жылдары бұталы өсімдіктердің жағдайы айтарлықтай жақсарды, бұл олардың санының азайғанын көрсетеді. "Қайта оралу операциясы" аясында жүргізілген кең ауқымды улағыш бағдарламалар ұлттық паркте түлкілердің санын азайтты. Қоян калицивирусы енгізілгеннен кейін қоян саны шамамен 85%-ға төмендеді.

Құстар

Гаммон жоталары мен Аркарула маңызды құс аймағы – BirdLife International ұйымы маңызды деп санайтын және шектеулі ареалда таралған қысқа құйрықты шөпқұйрық, ақ-қара балжегіш, сылдырлап келетін кенеқұс және қызыл қоңыр бақақұс популяцияларына орталық болатын аймақ. Аймақ шегінде ұлттық саябақ та орналасқан.

Номенклатура

"Гаммон" атауының қайдан пайда болғандығы белгісіз. Уоррен Бонитон бірнеше ұсыныс жасайды: бұл "gammon" етістігі, "алдау" деген мағынаны білдіріп, таулардағы тығыз бұталарға сілтеу болуы мүмкін (ол Аделаида маңындағы 'Humbug Scrub' деген аумақты мысал ретінде келтіреді). Ол "Gammon Hill" осы атаудың беконның бір бөлігіне ұқсас екенін, "белгілі бір жағдайларда" осылай көрінетінін айтады. Әңгімелерге сүйенсек, Көк Таулар айналасының өте қиын-қыстау болғандықтан, олар алыстан көгілдір тұман сияқты көрінеді! Бұл аймақтың аборигендердегі атауы – Аркару, ол аңызға айналған алып жыланның есімі. Аркару Фром көлінің барлық суын ішіп қойған деседі, бірақ тұздылығына көңілі толмағандықтан таулардың тереңіне кіріп, оның ренішті асқазаны бүгінге дейін шулап тұрады. Бүгін тауларда естілетін дауыстар тар шатқалар арқылы соққан жел немесе (көбінесе) үлкен тас құлаулардың салдары деп есептеледі. Аркару – Аркарула жер атауының бастауы, ол аймақтағы әртүрлі контекстерде қолданылады (сондай-ақ Вильпенаның оңтүстігіндегі мал фермасының аты ретінде).