Кіріспе

Өнеркәсіптік революция кезінде ойлап табылған, жіпті механикалық түрде иіруге арналған құрал.

Иіру фреймі – жүн немесе мақта сияқты талшықтардан жіп немесе иірімді механикалық түрде иіруге арналған Өнеркәсіптік революцияның өнертабысы. Ол 18 ғасырда Ричард Аркрайт және Джон Кейлер жасаған, Британияда.

Тарихи контекст

1760 жылы Англияда жүн, зығыр және мақтадан жіп тоқу әлі де үй шаруашылығы деңгейінде болды, онда талшықтар қолмен таралып, иіру доңғалағы арқылы иірілді. Текстиль өнеркәсібі нарығын кеңейтіп, жаңа, жылдам машиналарды енгізуімен бірге жіпке деген сұраныс артты, әсіресе, ұшу тікесінің (flying shuttle) ойлап табылуынан кейін тоқыма станоктарының жылдамдығы екі есеге артқандықтан жіп тапшылығы күшейді. Жіпке үлкен қажеттілік 1764 жылы иіру женниінің (spinning jenny) ойлап табылуына, ал одан кейін иіру тізгішінің (spinning frame) жасалуына, кейіннен су тізгішіне (water frame) (1769 жылы патенттелген) әкелді. Механизмдер жіп өндірісін осыншалықты арттырды, 1830 жылға қарай Англиядағы үй шаруашылығындағы жіп тоқу өнеркәсібі бәсекелесе алмай, барлық иіру фабрикаларда жүзеге асырылды.

Даму

Ричард Аркрайт Джон Кейді Томас Хайс есімді тағы бір өнертапқышпен бірлесіп жұмыс істеген (немесе мүмкін одан ұрланған) жаңа иіру машинасын жасау үшін жұмысқа алды. Питер Атертон сияқты жергілікті шеберлердің көмегімен команда Джеймс Харгривс ойлап тапқан жиеннен берік жіп шығаратын орамалық тізгішті жасады. Тізгіш Льюис Пол ойлап тапқан тарту роликтерін пайдаланып, жіпті созуға немесе жіңішкертуге мүмкіндік берді. Роликті иіру процесі ровинг деп аталатын қалың, бос талшықтардан басталады, ол үш жұп роликтердің арасынан өтеді, әр жұп алдыңғысынан сәл жылдам айналады. Осылайша жіп қалыңдығы азайып, ұзындығы артады, содан кейін бобина және флаер механизмі арқылы нығайту үшін бұрылыс қосылады. Роликтердің арақашықтығы талшықтардың жыртылуын болдырмау үшін талшық ұзындығынан сәл үлкен болуы керек. Роликтердің қысымы бұрылыстың кері қайтуына кедерілді етеді. Қолмен жұмыс істеуге тым ауыр болғандықтан, тізгішке жаңа қуат көзі қажет болды. Аркрайт жылқыны сынап көрді, бірақ су доңғалағының күшін пайдалануға шешім қабылдады, осылайша өнертабысқа «су тізгіші» деген ат берілді. Женни арзан құрал болғанмен, шеберлік талап ететін және үйде қолдануға қолайлы еді. Тізгіштерге капитал қажет болды, бірақ көп шеберлік талап етілмеді. Францияда Филипп Анри де Жирар құрғақ және ылғал зығыр иіруге арналған тізгіштерді патенттеді. Оның өнертабыстары 1815 жылы Англияда Хорас Холлдың атынан патенттелді. Хорас Холл туралы көп мәлімет жоқ, бұл псевдоним болуы мүмкін. Егер ол 1815 жылы, Ватерлоо шайқасының жылы, французша есіммен Англияда патент алған болса, оған деген ынта аз болар еді; тіпті күдік тудыруы мүмкін еді. Британ аралдарында бұл құрылғыны алғашқыда Джеймс Кей ойлап тапқан деп есептелді. 1826 жылдың 2 желтоқсанында Кейдің патенті берілгеннен кейін Филипп Анри де Жирар «Манчестер Гардиан» газетінің редакторына шағымданып, өзінің өнертапқыш екенін мәлімдеді. Оның хатынан үзінді: Кейдің патенті 1839 жылы Хорас Холлдың патентіне тым ұқсас болғандықтан күшін жойды; 1841 жылы апелляциялық сотта бұл шешім расталды.