Кіріспе

Эдгар Аллан Поның "М. Вальдемар ісі бойынша фактілер" атты әңгімесі – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның, өлім сәтінде бір адамды тоқтатылған гипноз күйіне енгізетін мезмерист туралы қысқа әңгімесі. Кернеу мен қорқынышқа толы әңгімелердің мысалы ретінде, бұл бір жағынан алдау болып табылады, себебі ол шығарма екені жарияланбастан басылған, ал 1845 жылы көптеген адамдар оны шын оқиға деп қабылдаған. По жеке хаттарында бұл туындының толығымен ойдан шығарылған екенін мойындаған.

Сюжет

Баяндаушы өзінің досы Эрнест Вальдемардың ерекше жағдайы туралы фактілерді ұсынады, олар көптен бері қоғамдық пікірталас тудырып отыр. Ол мезмеризмге қызығушылық танытады – бұл псевдоғылым, жануарлар магнетизміның әсері арқылы науқасты гипнагогиялық күйге енгізуді қамтиды, ал бұл процесс кейіннен гипнотизмге дамыды. Ол, өзінің білуінше, ешкімнің өлім алдында мезмеризденбегенін айтады және өліп бара жатқан адамға мезмеризмнің қандай әсер ететінін білуге құштар. Ол бұрын мезмериздеген және жақында фтизис (туберкулез) диагнозы қойылған жазушы Вальдемарда тәжірибе жасауды жоспарлайды. Вальдемар тәжірибеге келіседі және баяндаушыға хат арқылы, оның дәрігерлерінің ертеңгі күні түнгі жарыққа дейін қайтыс болатынын күтетінін хабарлайды. Вальдемардың екі дәрігері баяндаушыға науқастың нашар күйі туралы мәлімдейді. Вальдемар тәжірибеге қатысуға дайын екенін тағы да растағаннан кейін, баяндаушы ертеңі күні екі медбике және медицина студентін куәгер ретінде алып келеді. Вальдемар тағы да қатысуға ынтақтанып, баяндаушыдан "көп күткенімді қауіптендіремін" деп қорқып, асығуын сұрайды. Вальдемарды екі дәрігер де куәгер ретінде келгенде, мезмеризделген күйге түседі. Транс күйінде ол алдымен өліп бара жатқанын, содан кейін өлгенін хабарлайды. Баяндаушы оны жеті ай бойы мезмеризделген күйде қалдырады және дәрігерлер мен достарының көмегімен күнделікті тексеріп тұрады. Осы уақыт ішінде Вальдемардың пульсі, жүрек соғуы және сезілетін тыныс-құбылысы болмайды, терісі суық және сарғыш түсті болады. Соңында баяндаушы Вальдемарды оятуға тырысады, бірақ ол қиындықпен жауап береді, өйткені Вальдемардың дауысы оның тамағынан және икемсіз тілінен естіледі, бірақ еріндері мен жақтары өліммен қатып қалған. Транс пен оянудың арасында Вальдемар баяндаушыдан оны тез ұйықтатуын немесе оятуын өтінеді. Вальдемар қайталап "Өлді! Өлді!" деп айғайлағанда, баяндаушы оны транс күйінен шығаруға кіріседі, бірақ оның барлық денесі бірден "қорқынышты, жек көрінетін шірікке толы, сұйық массаға" айналады.

Талдау

По "М. Валдемар ісі жөніндегі фактілер" атты туындысында По, медициналық мәтіндерді зерттеудегі жеке тәжірибесін көрсете отырып, ерекше толыққанды сипаттамалар мен салыстырмалы түрде жоғары деңгейдегі қанды суреттемелерді қолданады. Мысалы, Валдемардың көзінен бір сәтте "сарғыш түсті икорттың мол ағып шығуы" байқалады, бірақ Поның осы әңгімедегі бейнелеуі ең жақсы оның соңғы жолдарында жинақталады: "Денесі бірден – бір минуттың ішінде, тіпті одан да аз уақытта – қысылып, құлап, қолымда тікелей шіріп кетті. Төсек үстінде, бүкіл қауымның алдында, қорқынышты, жағымсыз шірікке толы, дерлік сұйық масса жатты. Бұл теріс бейнелер, әрине, кейінгі әдебиетке, соның ішінде Х.П. Лавкрафтқа да үлкен әсер еткен. Соңғы жолдар бір сәтте дүрбелең, жирену және алаңдаушылық сезімдерін біріктіреді. Бұл оқиғаның соңы өлім үстінен билік құруға жасалған әрекеттердің қорқынышты салдарларына алып келетінін және сәтті болуы мүмкін емес екенін де көрсетеді. Джеффри Мейерс "Валдемар" сөзін шамамен "теңіз аңғары" деп аударуға болатынын айтады, бұл, мүмкін, қатты және сұйық күйлерді білдіреді, өйткені Валдемардың денесі қалыпты қатты күйінен соңғы жолдарда суреттелгендей сұйық күйге өтеді. По көбінесе тістерді өлімдік символдық ретінде қолданады, мысалы, "Меценгерштейн" шығармасындағы "құрдымды және жирендіретін" жылқының тістері, "Беренис" туындысындағы тістерге деген құштарлық, және "Құбыжық" әңгімесіндегі тістердің сықырының дыбысы. Валдемардың туберкулезден қайтыс болуы және оның өлімін кейінге қалдыруға жасалған тырысыстар Поның әйелі Вирджинияның басынан өткен оқиғаларға байланысты болуы мүмкін.

Жариялану тарихы

"Бродвей журналының" редакторы болған кезде, По Нью-Йорк дәрігері доктор А. Сидней Доанның науқас "магниттік ұйқыда" болғанда жасалған хирургиялық операцияны сипаттаған хатын жариялады; бұл хат Поның әңгімесіне шабыт берді. "М. Валдемар ісінің фактілері" 1845 жылғы 20 желтоқсанда "Бродвей журналында" және 1845 жылғы желтоқсанда "Американдық шолу: виг журналында" бірдей жарияланды. Соңғы журнал бұл туындыны "М. Валдемар ісінің фактілері" деген атаумен шығарды. Ол Англияда да жарияланды, бірінші рет "Mesmerism in Articulo Mortis" атты памфлет түрінде, содан кейін "М. Валдемардың соңғы күндері" деп аталды.

Қабылдау және сын-тегiн жауап

Көптеген оқырмандар бұл әңгімені ғылыми есеп деп ойлады. Бостонға сапармен келген ағылшын магниттік емші Роберт Ханэм Коллиер Поға, өлі деп жарияланған адамды қайта тірілту үшін өзі де ұқсас әрекет жасағанын жазды (әрине, бұл мас теңізші еді, оны ыстық ваннамен қайта тірілткен). Коллиер Бостондағы әңгіменің сәттілігі туралы былай деп хабарлады: «Сіздің М. Вальдемардың жағдайы туралы баяндамаңыз осы қалада кеңінен таратылды және үлкен сенсация тудырды». Тағы бір ағылшын, Томас Саут, 1846 жылы жарық көрген «Адамзатқа қатысты жоғары магнетизм» атты кітабында осы әңгімені зерттеу нысаны ретінде пайдаланды. Шотландиялық Арчибальд Рамзи Поға «местеризмге сенуші» ретінде хат жазып, «онда өте ерекше жағдайлар сипатталған» деді, сондай-ақ оны аңыз деп атағандарына алаңдады. «Ғылым және шындық үшін» ол Подан жеке жауап сұрады. Поның жауабы: «Аңыз – дәл осы сөзге сай. Бірнеше адам оған сенеді, бірақ мен сенбеймін, сіз де сенбеңіз». По осыған ұқсас көптеген хаттар алды және досынан келген бір хатқа былай деп жауап берді: «Қ.Қ. «Вальдемар ісі» әрине, аңыз болды». Daily Tribune газетінде оның редакторы Хорас Грили «бірнеше адал азаматтардың» осы әңгімеге алданғанын, бірақ «оның шындық екенін ойлаған адамның сенімге бейімділігі өте жоғары болуы керек» деп атап өтті. Элизабет Баррет Браунинг Поға осы әңгіме туралы хат жазып, «қорқынышты мүмкін емес нәрселерді жақын және таныс етіп көрсету» талантын мақтады. Вирджиния ақыны Филипп Пендлтон Кук Поға да хат жазып, бұл әңгімені «ешбір ми ойлап тапқан немесе қолмен жазған көркем әдебиеттің ең қорқынышты, шынайы, қорқынышты, шашты тік тұрғызатын, таң қалдыратын, тапқыр тарауы» деп атады. «Адам дауысының осы желелі, тұтқыр дыбысы! Бұрын мұндай идея болған емес». Джордж Эдвард Вудбери бұл әңгіменің «тек физикалық жирену мен қорқыныш тұрғысынан әдебиетте теңдесі жоқ» деп жазды. Джеймс М. Хатчисон бұл әңгімені «Поның ең қорқынышты әңгімесі» деп атайды. Поға құрмет көрсеткен Радъярд Киплинг «Суддху үйінде» атты әңгімесінде «М. Вальдемар ісіндегі фактілерге» сілтеме жасайды, ол ауру ұлының өмірін сақтау үшін сиқыр қолданған адамның апатты нәтижелерін көрсетеді. Бір сиқырды орындау үшін өлген сәбидің басы қажет, ол сөйлейтіндей көрінеді. Баяндаушы: «Поның өлім аузынан шыққан дауысты оқыңыз, сонда сіз оның дауысының қорқынышының жартысын ғана түсінесіз».

Бейімделулер

Амелия Рейнольдс Лонгтың 1932 жылғы "Омега" әңгімесі ғылыми фантастикаға бейімделген туынды. "Il caso Valdemar" қысқаметражды фильмін 1936 жылы Италияда Джанни Хопли мен Убальдо Магнаги режиссерлері түсірген. 1943 жылы "The Weird Circle" радио драмалық шоуы "Месье Вальдемардың ісі" деген адаптацияны эфирге шығарды. "М. Вальдемар ісі бойынша фактілер" 1960 жылы Аргентинада "Қорқынышты шедеврлер" жинағының бір бөлігі ретінде бейімделді, алғаш рет 1965 жылы АҚШ-та көрсетілді. Бұл 1962 жылғы Роджер Корманның "Қорқыныш әңгімелері" фильміндегі Эдгар Аллан По шабыттанған үш бөлімнің соңғысы болды. Бұл әңгіме сонымен қатар Эдгар Аллан По әңгімелерінен жасалған анимациялық антологиялық фильм "Ерекше әңгімелер" (Рауль Гарсия, 2015) фильміне де бейімделді, оны Джулиан Сэндс оқып берді.