Кіріспе

Кипрдің ортағасырлық тарихы Рим империясының шығыс және батыс бөлігіне бөлінуімен басталады.

Византия дәуірі

Рим империясы шығыс және батыс бөліктерге бөлінгеннен кейін Кипр Византияның билігіне көшті. Кипр қалалары 332 және 342 жылдары екі дүркін жер сілкінісінен қирады, бұл бір дәуірдің аяқталып, Кипрдің қазіргі өмірімен тығыз байланысты жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Қалалардың көпшілігі қайта салынбады, тек Саламис кішкентай аумақта қайта жаңартылып, Рим императоры Констанций II-нің, Ұлы Константиннің ұлының құрметіне Константия деп аталды. Жаңа қала аралдың астанасы болды. Ол негізінен христиан дінінде болғандықтан, қайта құру барысында өзгерістер енгізілді. Палаэстра жиналатын орынға айналды, ал архитектуралық элементтер көптеген кең шіркеулерді салуға қолданылды, олар қабырға суреттерімен, мозаикамен және түрлі-түсті мәрмәрмен әсемделді. Кипрдегі маңызды оқиға – христиан дінінің таралуы болды. Сол кезде оның епискобы әлі де шіркеуге бағынышты болғанымен, Ефесте өткен Бірінші кеңес оған автокефалия мәртебесін берді. Адамдар діни мәселелерге қызығушылық танытты, әсіресе Кипр шіркеуін бақылауға тырысқан Антиохияның православие патриархына қарсы күресті. 488 жылы архиепископ Антемий арман шақырып, Барнабаның қабірін тапты, қабірде әулиенің денесі табутта жатқан, ал кеудесінде Барнабаның өзі жазған Матай ілтебігінің көшірмесі болды. Антемий қасиетті реликвияларды алып, Константинопольге жетіп, император Зенонға ұсынды. Император оған қатты әсер етіп, Кипр шіркеуінің тәуелсіздігін растап қана қоймай, архиепископқа мәңгілік үш құқық берді, олар бүгін де сол кездегідей маңызды: пасторлық таяқтың орнына скипетр ұстау, қызыл сиямен қол қою және қызмет кезінде күлгін жамылғы кию. 7-шы ғасырдың басында Александрия патриархы Аматтан шыққан Иоанн Милосердный болды. Сол замандағы тағы бір маңызды кипрлік – Неаполистік Леонтий.

Арабтардың жаулауы және араб-византия кондоминиумы

649 жылы араптар Мұауия I басшылығымен аралға алғашқы шабуыл жасады. Олар қысқаша қоршаудан кейін астанасы Саламис – Констанцияны жаулап алды, бірақ жергілікті билеушілермен шарт жасасты. Осы экспедиция барысында Мұхаммедтің туысы Умм Харам Ларнакадағы тұзды көлдің жанында түйесінен құлап, қаза тапты. Ол сол жерге жерленді, ал Осман империясы кезінде Хала Сұлтан Теке мешіті салынды. Әбу'л-Ауар басшылығымен арабтар 650 жылы қайта оралып, аралдың бір бөлігінде 12 000 сарбаздан тұратын гарнизон орналастырды, олар 680 жылға дейін сонда тұрды. Умардың қайтысынан кейін Усман ибн Әл-Аффан халифа болған соң, Мұауия Кипрге шабуыл жасау үшін теңіз күштерін құруға рұқсат беруді сұрады, себебі Мұауия Кипрдің Византия әскерлерінің бағынышты аралына айналғанын және бұл Палестинаның батыс жағалауындағы халифатқа қауіп төндіретінін есептеді. Мұауия халифаттың алғашқы теңіз күштерін құру жобасына қатыспас бұрын, 'Убада мұсылман генералы Абдалла ибн Қайспен бірікті. Мұауиямен бірге олар ибн Әл-Аффанның рұқсатымен бірінші халифат флотилиясын құрды. Әбу Дхарр бұл жобаға Миқдад ибн Амр әл-Асуадтың қатысқанын айтты. Біраз уақыттан кейін Мұауия мен 'Убада Акрдан шығып, Кипрге бет алды. Әл-Баладури мен Халифа ибн Хайяттың мәліметінше, Мұауия мен 'Убада шабуылға жетекшілік етті, ал олармен бірге олардың әйелдері – Құрайыштардың Бану Науфал тайпасынан Катва бинт Қараза ибн Абд Амр және Умм Харам болды. Умм Харам науқан барысында оқиға салдарынан қаза тапты. 688 жылы император Юстиниан II мен халифа Абд әл-Малик бұрын-соңды болмаған келісімге келді. Арабтар аралды эвакуациялады, ал келесі 300 жыл бойы Кипрді халифат пен Византия бірлесіп, кондоминиум ретінде басқарды, екеуінің де материктегі шайқастары жиі болатын. Жиналған салықтар арабтар мен император арасында бөлісті. Василий I Македонский (867–886 жылдары билеген) тұсында Византия әскерлері Кипрді қайта басып алды, ол тема ретінде бекітілді, бірақ жеті жылдан кейін арал бұрынғы жағдайына оралды. 911 жылы кипрліктер тағы да адмирал Гимерий басқаратын Византия флотына көмектесті, ал жауабында Тарсұстық Дамиан басқаратын арабтар аралды төрт ай бойы тонады және көптеген тұтқындарды алып кетті. Кипрдің грек тілінде сөйлейтін әлемнен оқшаулануы кипр диалектісінің қалыптасуына көмектесті. Арабтардың ықпалы 10 ғасырға дейін сақталды.

Византияның қайта басып алуы

965 жылы немесе одан сәл бұрын византиялықтар аралды қайта басып алып, теме құрды. Никетас Халкутз генералы бұл қайта басып алуға жетекшілік етті, оның егжей-тегжейлі мәліметтері белгісіз, және ол Кипрдің сол кездегі бірінші губернаторы болған болуы мүмкін. 1042 жылы губернатор Теофилос Эротикостың, ал 1091 жылы Рапсоматтың көтерілісі императорлық әскерлердің жылдам қимылымен жеңіліске ұшырады. 1185 жылы Кипрдің соңғы византиялық губернаторы, Комнен әулетінің кіші тармағынан шыққан Исаак Комнен көтеріліс ұйымдастырып, таққа таласты. Оның төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ Комненос аралды бақылауында ұстап қалды. Византияның Комненосқа қарсы шаралары сәтсіз аяқталды, себебі ол Сицилияның Вильгельм II-нің қолдауын алды. Император Мысыр сұлтанымен келісіп, Кипр порттарын крестшілер үшін жапқан болатын.

Крест жорықтары Лузигна дәуірі 1095 1489

Антиохияны қоршау кезінде, Бірінші крест жорығының шайқасы барысында крест әскері Византияның бақылауындағы Кипрден жабдықтау алды. 12 ғасырда арал крестшілердің мақсатына айналды. Арыстан жүрек Ричард 1191 жылғы 1 маусымда әпкесі мен болашақ әйелі Беренгарияны іздеу үшін Лимассолға қонды, олардың кемесі дауыл кезінде флоттан айырылып қалған еді. Ол келген кезде Кипр билеушісі Исаак Комнен Беренгарияның кемеден түсуін талап етті, бірақ ол бас тартты, соның салдарынан Комненнен жабдықтау алудан бас тартты. Ричард мұны өрескелдік деп қабылдап, оңай бағындырылған аралға шабуыл жасады. Комнен Ричардқа Саладинге қарсы крест жорығында көмек көрсетуге ант берген, бірақ ол бұл антын бұзды. Ричард оны күміс тізбектермен байлады (Комненді темірге байламауға ант берген еді) және 1194 немесе 1195 жылға дейін тұтқын ретінде ұстады. Кипрлік жылнамашы Неофит Ричардты "жалған" деп атады. Ричард 1192 жылғы 12 мамырда Лимассолда Беренгарияға үйленді. Ол Эврэ епископы Джон Фицлюкпен Англия королевасы ретінде таж кигізілді. Крестшілер флоты 5 маусымда Сент-Жан-д'Акреге бет бұрды. Арыстан жүрек Ричардтың әскері Кипрді оккупациялап, салықтарды көтерді. Жергілікті көтерілістерден кейін ол аралды Темплиерлер орденіне сатуға шешім қабылдады, бірақ олар жергілікті халық арасындағы наразылықтар мен салықтардың өсуіне байланысты аралды ұстай алмады. 1192 жылғы 6 сәуірде болған көтеріліс Темплиерлерді аралды Гай де Лузиньянға (1192–1194) сатуға мәжбүр етті, ол 1192 жылғы мамыр айында осы жерде бекінді.

Гай де Лусиньян

Ричард бұл сатуды өзіне тиімді деп есептеді, себебі арал оған қиындық тудырмады, өйткені Гай Иерусалимде Саладин тарапынан тұтқынға алынған еді. Кейін босатылғанымен, 1192 жылы ол Шампан графы Генрих II-нің пайдасына тақтан қуылды және Кипрді сатып алуға мүдделі болды. Крестшілер оны "simplex et minus astutus" деп сипаттады, алайда ол Лузиньян дәуірінде Кипр қоғамының негізін қалады. Ол Саладиннің билігінен айырылған палестиналық барондарды аралға қоныстануға шақырды, оларға кең аумақтарда феодалдық құқықтар берді, ал кипрліктерді жеке бастыққа тәуелді етіп пайдаланды.

Амери

Лузиньяндық Жеффри билік ету мүмкіндігінен бас тартты, сондықтан Гайдан кейін оның ағасы Аймери (1194–1205) билікке келді. Оның тұсында латын шіркеуі православие шіркеуінің дін аймақтарын өз бақылауына алып, Лузиньян дәуірін де сипаттайтын ұзаққа созылған дау тудырды. Аймери Кипрдің «патшалық» ретінде мойындалуын да қамтамасыз етті, бұл атақты қасиетті Рим императоры Генрих VI оған берді. Содан кейін ол Шампань графы Генрих II-нің жесірі Изабельге үйленіп, ресми түрде Иерусалим патшасы атағын қайта иеленді. Бұл атақ тек қана есімді болғанымен, Лузиньян патшалары осы атақпен мақтан тұтқан, ол Кипрдің елтаңбасында бейнеленген. 1204 жылы Акрада Мысыр сұлтаны әл-Малик әл-Адилмен болған шайқастардан кейін, оған Палестинада бірнеше артықшылықтар беретін келісім жасалды. 1205 жылы бір отырыста тым көп балық жегені оның өліміне себеп болды деседі.

Юго I

Содан кейін патшалық оның ұлы Гуг I-ге (1205–1218) өтті. Ол нәтижесіз 5-ші крест жорығына қатысып, Триполиде күрт қайтыс болды. Иерусалимнің жесір патшайымы Мария Комнен, және Кипрдің бұрынғы византиялық дуксының қызы, немересі Алисияны Кипр королі Гуг I-ге, король Эймеридің аман қалған үлкен ұлы мен мұрагеріне үйлендіру үшін келіссөздер жүргізді, бұл келісім олардың әкелері қол жеткізген еді. Шампанның регенті Наварралық Бланка Алисияның құдайына қолдау көрсетті, себебі ол Алисияның Шампан мен Бриге талас етуге тырысудың орнына Кипрде қалуын қамтамасыз етуді көздеді. Алисия мен Гуг I 1210 жылдың бірінші жартысында үйленді, сонда Алисия келісілген құдайы ретінде Яффа графтығын алды. Гугтың Иерусалимдік Алисиямен (Шампандық Генрих пен Иерусалим королевасы Изабелла I-нің қызы) некесінен бір ұл, Генрих I (1218–1253) дүниеге келді, сондай-ақ екі қызы да болды.

Генрих I

Генрих І әкесі қайтыс болғаннан кейін 8 айлық жасында патша болды. Ресми регенттікті Генрихтің анасы Алиса атқарды, бірақ іс жүзінде регенттік Генрихтің ағасы Ибелин Филиппінің қолында болды, ол Генрихті 8 жасында таққа отырғызды, бұл Киелі Рим императоры Фридрих II-нің ықпалынан сақтану үшін жасалды. Филип қайтыс болғаннан кейін регенттік оның інісі, Бейруттің ескі иесі Ибелин Иоаннға өтті, ол Генрих 15 жасқа толғанға дейін оны сақтап тұрды. Генрих 12 жасқа толғанда император Фридрих регенттікті Ибелин Иоаннынан күшпен тартып алды. Бірақ Фридрих Кипр аралын тастап кеткен соң, халыққа танымал Ибелин Иоанн алыс елдерден әскер жинап, аралды қайтарып алды, осылайша Ломбардтар соғысы басталды. Агирда шайқасында Ибелиндердің әскері, императорлық әскерге қарағанда әлдеқайда аз болса да, күтпеген жеңіске жетті, ал Фридриктің, «Әлемді таң қалдырушы» атанған, күш-жігері нәтижесіз болды. Генрих патша («толпақ» деп аталды, оның оңай мінезі үшін) осы күреске қатыспады, бірақ жасы жеткенде Франция королі Людовик IX басқаруымен Мысырдың күшін жою мақсатында 7-ші крест жорығына қатысты. Оның қалдырған әскері 1250 жылы жеңіліске ұшырады. Солардың шамасында Кипрлік жас жігіт жақсы білім алу үшін Никея империясына сапар шекті және ақырында Константинополь патриархы Григорий II болды. Григорийдің өмірбаяны Византиядан Лузиньян билігіне өту және оның жергілікті халыққа, әсіресе білім беру саласына тигізген әсері туралы құнды мәліметтер береді. Осы уақытта Генрих үшінші әйелі Антиохиялық Плезансаны алып, ол оған ұл тату етті – Хью II (1253–1267), ол бірнеше айлық болғанда таққа отырды. Плезанс оның регенті болды және бір жылнамашы оны «дүниедегі ең батыл әйелдердің бірі» деп сипаттады. Ол Аккрада пайда болды, қазір Венециялықтар, Пизалықтар, Тамплиерлер және Генуялықтар, Испандықтар мен Госпитальерлер арасындағы соғысқа ұласып кеткен қала. Венециялықтарды қолдап, ол ұлын Иерусалим патшасы деп мойындауға үміттенеді, бірақ бұл атақтың құны шамалы болды. Плезанс қайтыс болғаннан кейін Антиохиялық Хью регент болды.

Юго III

Иуг II баласыз қайтыс болды, ал Антиохиялық Иуг Лузиньян әулетін қайта жаңғырту үшін атын Иуг III (1267–1284) деп өзгертті. Христиандыққа бейім монғолдар шығыстан ықпал етіп, Мысыр сұлтанына қарсы одақ құру мүмкіндігін ұсынды, бірақ ортағасырлық Еуропаның араздық күштері бұл мүмкіндікті пайдаланбады, ал Иуг Сирияда олармен келісуге тырысты. Ол Тирде қайтыс болды, одан кейін үлкен ұлы Иоанн I (1284–1285), содан соң екінші ұлы Генрих II (1285–1324) билікке келді. Оның билеуі мен абыройы эпилепсиясының салдарынан зардап шекті, және 1286 жылы ол Иерусалим патшалығы үшін Тирде таж киді, бірақ оның Мысыр мамлюк сұлтанының қолына түскенін көрді. 1306 жылы Генрихтің інісі Амаури билікті тартып алып, Генрихті Киликияға жер аударды, бірақ Генрих 1310 жылы таққа қайта қонды. Ол Дантенің "Жұмақ" поэмасында еске алынады, бірақ бұл жағымды естелік емес.

Юго IV

Билік оның жүрегі жақын туысы IV Гугқа (1324-1359) көшті, ол өзін жаңа, ерекше құқықтармен қамтылған жағдайда тапты. Иерусалим Корольдігінің соңғы жағалаудағы бекіністерінің құлауы аралдың қорғанысына қаржы жұмсау қажеттігін жойды. Бұл аралды Шығыс саудасының орталығына айналдырды, Фамагуста саудагерлері ең көп байлыққа ие болды, ал аралдың өзі өзінің молшылығымен белгілі болды. Гуг бейбіт үкімдік құрды және аралда қалуды артық көрді.

Петр I

Пётр I (1359–1369), Хью IV-тің ұлы, Кипрдың ең белгілі патшасы болуы мүмкін. Ол Чосердің «Кентербери әңгімелерінде» еске алынады. Ол Александрияға шабуыл жасаған экспедицияны жетекшілік етті, бұл итальян саудагерлерін ашуландырды, бірақ табысқа жетті (кем дегенде олжа жинау тұрғысынан). Ол крест жорықтарына деген құштарлығына қолдау табу үшін Еуропаны аралады, бірақ олардың уәделері орындалмады. Ол, бәрібір, Александрияны қайта тонады, ал қақпаларды бұзу кезінде мамелюктерге қарсы тұру мүмкін емес екенін түсінді. Ол шығарылып жіберілді, бірақ егер ол оны ұстап қалғанда, бұл өте құнды бекініс болар еді. Оны ақсүйектері өлтірді, бірақ өте берілген әйелі, Арагондық Элеонораны (дегенге қарай, ол онымен бірге наурызға түнгі көйлегін алып жүрген) қалдырды, ол итальяндықтардың көмегімен кісі өлтірушілерді қуды.

Петр II

Петр II "семіз" (1369–1382) билікке көтерілген кезде, оның жайбас мінезінен Фамагустадағы Әулие Николай соборындағы тәж кигізу рәсімінде венециялықтар мен генуэздіктер арасында көтеріліс болды. Патшаның атын оң жақтан кім жетелері туралы дау туды; дәстүр бойынша бұл генуэздіктердің құқығы болған, бірақ енді венециялықтар оны өздеріне алды. Көтерілісте көптеген генуэздіктер қаза тапты, ал итальян қаласы оған қатал жауап берді. 1374 жылы арал генуэздіктерге салық төлеу, зиянды өтеу және Фамагустаны генуэздіктерге беру шартымен бағынды, бұл гүлденуді тоқтатты.

Джеймс I

Пётр жалқаулығына жеңіліп, билік оның інісі және қазір Генуяда тұтқын болған Яков I-ге (1382–1398) көшті. Ол қатаң талаптармен босатылды, оның ішінде Кипрге келген барлық кемелер қазіргі Генуялық Фамагустаға түсуі керек еді. Патшаға осы төлемдерді жасау үшін салықты көтеруге тура келді. 1393 жылы ол Армения патшасы атағын алды, бірақ ол да ешқандай пайда бермеді.

Янус

Оның орнына Петр II-нің ұлы Янус (1398–1432) келді, бірақ "ұзын бойлы және сұлу" деп сипатталған. Ол Фамагустадан генуялықтарды қууға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1426 жылы мамелюктер аралға шабуыл жасады, ал Янус олармен Кирокитияда кездесті. Әскерлерде су жетіспегендіктен, олар орнына шарап ішіп, мас болды. Мамелюктердің елшілігі келгенде, Янус әскерлері оларды опасыздықпен өлтірді. Ашуланған мамелюктер Янус басқаруындағы маскүнем, әлсіз әскерлерді талқандады. Содан кейін олар Ставровуни монастырындағы, 4-ші ғасырда Әйелі Елена сақтаған бір бөлігі бар, көтеріліп тұратын крест туралы аңызды әшкереледі. Янус Мысырға әкелінді және қорлау үшін есекке отырғызылып, кері бағытта жүргізілді. Леонтий Махаираның жылнамасына сәйкес, сол кезде кипрлік шаруалар франктарға қарсы көтеріліс жасап, Лефконайкода "Ре Алексис" (Ре сөзі прованс және итальян тілдерінде "патша" дегенді білдіреді) патшалығын құрды, ал Морфу, Лимассол, Лефка және Перистеронада "капитан" лауазымдарын орнатты. Франк ақсүйектері көтерілісшілерді жеңу үшін 6 айдан астам уақыт жұмсады, ал Ре Алексис ақырында дарға асылды. Кирокития шайқасынан кейін он ай өткен соң, Янус құтқарылды, ал Кипр енді мамелюктердің бағынышты мемлекеті ретінде басқарылды.

Иоанн II

Оның ұлы Иоанн II (1432–1458) «әлсіз мінезді, бірақ жаман емес» деп сипатталды және Папа Пий II оны зұлым, жалқау есімдермен атады. Оның өмірінде екі грек әйелі үлкен ықпалға ие болды: әйелі Елена Палеологина және сүйіктісі Мариетта де Патра. Деректерге сәйкес, бұл екеуі патшаның алдында төбелес кезінде патшайым қарсыласының мұрнын тістеп алған. Грек патшайымы кипрліктер мен православие шіркеуі тарапынан жоғары бағаланды. Оның қызы Шарлотта мен қарсыласының ұлы Джеймс Лузиньян әулетінің құлауында маңызды рөл атқарды. «Заңсыз туған» деп аталған Джеймсті Иоанн жақсы көріп, оны өте жас кезінде аралдың архиепископы етіп тағайындады. Бірақ 1458 жылы Шарлотта регент ретінде танылды, ал Джеймс Мысырға қашты. Олардың қарым-қатынасы жақсы болған деседі, және олардың арасындағы бұл саяси жанжалдың туындауы шіркеудің ықпалынан болған болуы мүмкін. Джеймс Мысыр сұлтанын өзіне көмектесуге көндіріп, Мысырға адалдыққа сөз беріп, 1460 жылы қарулы күштермен қайтадан қонды.

Джеймс

Яков ірі бекіністерді, соның ішінде Генуялық Фамагустаны жеңіп, 1464 жылы таққа отырды. Шарлотта сырттан, оның ішінде пападан көмек алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Аңыз бойынша, Джеймс әйелі Катерина Корнароға оның суретін әдейі жерге тастап кеткен туысымен бірге серуендегенде ғашық болды. Екеуі өкілеттік арқылы үйленді, ал Катеринаны Венеция мемлекеті қабылдады, бұл аралдың Венеция Республикасына өтуін қамтамасыз етті. Джеймс 1473 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы келесі жылы дүниеден озды, содан кейін венециялықтарға күдікпен қарады. 1473 жылы аралдағы каталондықтар Фердинанд II Арагонды қолдап көтеріліс ұйымдастырды, бірақ венециялықтар оны басып тастады. 1479 жылы королева Шарлоттаның жақтастары королеваны өлтіруге қастандық жасауға тырысты, бірақ ол сатқындыққа ұшырап, жолы болмады. Сонымен қатар, Османлы түркілерінің күшейіп бара жатқан қаупіне байланысты, Венеция королеваның інісін 1489 жылы тақтан бас тартуға көндірді, осылайша Венеция кезеңі басталды.