Кіріспе

Қытай оркестрі термині көбінесе Қытайда және шетелдегі түрлі қытай қауымдастықтарында кездесетін қазіргі заманғы қытай оркестрін білдіреді. Бұл заманауи қытай оркестрі алғаш рет 1920 жылдары Цзяннань сижу ансамблінен дамып, батыс симфониялық оркестрінің құрылымы мен принциптерін негізге алған, бірақ қытай аспаптарын пайдаланатын формаға айналды. Оркестр төрт бөлімге бөлінеді: үрмелі, қыллы, ішекті және соққылы аспаптар. Олар көбінесе гуойе деп аталатын жаңартылған дәстүрлі музыканы орындайды. Оркестр Қытайда Миндзу Юйэтуан немесе Миньюйэтуан, Гонконгта Чунг Нок Тюэн, Оңтүстік-Шығыс Азияда Хуаюйэтуан, ал Тайваньда Гуоюйэтуан деп аталады.

Ежелгі қытай оркестрі

Археологиялық табылған деректер ежелгі Қытайда өте дамыған және күрделі музыка мәдениеті болғандығын көрсетеді. Музыка Шан әулетінің дәуірінде (шамамен б.з.д. 1550 – 1111 жж.) дәстүрлі рәсімдердің маңызды бөлігі болды, ал Жоу әулетінің дәуірінде (шамамен б.з.д. 1111–222 жж.) өзінің бір шарына жетті. Жоу әулетінің ежелгі оркестрі «яюэ» деп аталатын салтанатты музыканы орындады. Онда көптеген соққылы аспаптар болды. Бірнеше үрмелі аспаптар да болған, бірақ цитра тәрізді тек бірнеше ғана ішекті аспаптар қолданылды. Бүктелген ішекті аспаптардың барлығы және көптеген тартылатын ішекті аспаптар Хань әулетінен (б.з.д. 202 ж.) кейін Орталық Азиядан Қытайға келді. Хань әулетінің құлдырауынан кейінгі Алты әулет дәуірінде Орталық Азиядан музыкалық ықпалдың толқыны келді, ал Орталық Азия музыкасы Суй-Тан әулеті кезеңінде кең танымал болды. Тан дәуірі қытай музыкасының дамуындағы маңызды кезең болды, ал хан сарайының банкеттік музыкасы (燕樂) осы дәуірде басым музыка түрі болды. Тан ордасындағы оркестрлердің саны онға жете берді, әрқайсысы «янюэ», «цинюэ» және Куча, Кашгар, Самарқан, Корея және Үндістан сияқты басқа жерлердің музыкасы секілді әртүрлі музыканы орындады. Тан императорлық сарайында 1200-ге жуық орындаушыдан тұратын үлкен ашық оркестр де болды. Қытай музыкасы Сонг әулетінің кезінде (960–1279 жж.) «яюэ» музыкасында үлкен дамумен дамыды, ал осы кезеңдегі «яюэ» оркестрінде 200-ден астам музыкант болуы мүмкін. Ордадағы оркестрлерден басқа, «сичжу» және «наньгуан» дәстүріндегі музыкалық ансамбльдер де халық арасында кең таралған, көңіл көтеру үшін орындалған, ал діни топтар фестивальдерде және басқа да діни орындарда музыка орындауы мүмкін. Қытайдың дәстүрлі музыкалық аспаптары материалдарына қарай сегіз топқа (байин) бөлінген: лақ, қыш, тері, ағаш, тас, қола, жібек және бамбук. 70-тен астам түрлі музыкалық аспап болған деседі, бірақ олардың көптегені қазір жоғалып кеткен немесе қолданыстан шығып кеткен.

Қазіргі қытай оркестрі

Қазіргі заманғы ірі қытай оркестрі 20-шы ғасырда пайда болған және батыс симфониялық оркестрі үлгісімен құрылған, бірақ батыс аспаптарының орнына қытай аспаптары қолданылады. Музыканттардың орналасуы және шығарма жазу әдістері жағынан да батыс оркестрін еліктейді. Дегенмен, қытай оркестрінің өндіретін музыкасы ерекше және батыс оркестрінен мүлдем бөлек. Мұндай оркестрлер көбінесе "гоюэ" немесе "минюэ" деп аталатын қытай оркестрлік музыкасын орындайды, алайда репертуарында батыс оркестрлік туындыларының өңделген нұсқалары немесе бастапқыда батыс аспаптары үшін жазылған музыка да болуы мүмкін.

Шығуы мен дамуы

XX ғасырдың басында бірқатар қытай музыканттары дәстүрлі қытай музыкасын жетілдіруге қызығушылық танытты. Сяо Юмей, Юэн Рен Чао және Хе Лутинг сияқтылары батыс музыкасын насихаттаса, ал басқалары дәстүрлі қытай музыкасын қорғап, оны жақсартуға тырысты. Пекин университетінің президенті Цай Юаньпей қытай музыкасының кемшіліктерін жою үшін батыс музыкасының ең жақсы үлгілерін пайдалануды ұсынды. 1919 жылы Пекин университетінің музыкалық қоғамы құрылды. Дәстүрлі қытай музыкасын батыс үлгісінде жетілдіруге деген қызығушылық әртүрлі қалаларда музыкалық клубтар мен ансамбльдердің құрылуына әкелді. Алғашқылардың бірі – Чжэн Цзиньвэнь (鄭覲文, 1872–1935), ол 1921 жылы Шанхайда Қытай музыкасын дамыту және сақтау мақсатында музыка институтын құрды. Чжэн Цзяннан сичжу ансамбліндегі музыканттардың санын 35-ке дейін ұлғайтып, аспаптарды бөлек топтарға бөлді. Ол аспаптарды стандарттауды бастады, мысалы, дизи сияқты дәстүрлі аспаптардағы, түрлі аспаптардың негізгі құбылысы әртүрлі болуы мүмкін мәселені шешу үшін әдістер ойлап тапты. Сондай-ақ ол шэн сияқты дәстүрлі аспаптарды жаңартып, олардың диапазонды кеңейтіп, гармония мен аккордтарды ойнауға мүмкіндік берді. Бұрын әр музыкант өз партиясын еркіндікпен безендірген, бірақ жаңа оркестрде Чжэн әр аспапқа немесе топқа арнайы музыка жазды. Музыкалық клубтың алғашқы танымал пьесасы – Лю Яожанның (柳堯章) 1925 жылы пипаға арналған ескі күйге негізделген "Ай жарығындағы көктемгі гүлдер" (春江花月夜) болды. Бұл кезеңнің тағы бір маңызды тұлғасы – Лю Тяньхуа, ол 1927 жылы Пекин университетінде құрылған Ұлттық музыканы жетілдіру қоғамының қызметі аясында сичжу ансамблін құрды және "Музыка журналы" (音樂雜誌) журналын іске қосты. Әр партияны тек бір орындаушы орындайтын дәстүрден бас тартып, ол бірнеше орындаушы орындайтын ансамбль құрды. Қытай-жапон соғысының салдарынан ансамбль кейіннен Чунцинге көшіп, 1942 жылы алғашқы қоғамдық концертін өткізді. Ансамбль сабақтар өткізіп, тез өркендеді. Биіктік диапазонын кеңейту үшін ансамбльге қосымша аспаптар, мысалы, орташа және төменгі диапазонды чжунху, даху, диху қосылды. Сонымен қатар, толық хроматикалық гамманы шығара алатын он бір тесікті дизи, яғни синьди ойлап табылды. Ол Қытайдың алғашқы оркестрі саналатын "БКК Қытай оркестрі" деп аталды. Оркестр батыс оркестрінің үлгісінде ұйымдастырылды, бүгінгі таңда таныс формада – дирижер, музыканттарға арналған толық ноталар және төрт бөлім: үрлемелі, сырғалы, иілген және соққылы аспаптар. 1949 жылы коммунистер жеңіске жеткеннен кейін оркестр Тайваньға көшіп барды. 1956 жылы оркестрдің дирижері болған Пэн Сяувэнь оркестр үшін көптеген шығармаларды бейімдеді. Тағы бір маңызды оркестр – "Авангард қытай халық оркестрі", оған лиуцин, зхуйху, датонгшенг, дисуона, юнлуо және пайгу сияқты аспаптар қосылды. Қазіргі заманғы қытай оркестрі Қытайда және Қытайдан тыс қытайлық қауымдастықтарда мәдени институтқа айналды. Тайвань, Гонконг, Сингапур, Малайзиядағы әуесқой қытай оркестрлерін кландық қауымдастықтар, қоғамдық орталықтар мен мектептер ұйымдастырады, сондай-ақ кейбір кәсіби оркестрлер де құрылған. Мысалы, Сингапурда алғашқы әуесқой қытай оркестрі 1959 жылы құрылды, ал оның кәсіби Сингапур қытай оркестрі 1974 жылы құрылды.

Нөмірлік

Дзянпу кейде қазіргі қытай оркестрінде қытай аспаптары үшін қолданылса да, стандартты нотация (五线谱) бүкіл оркестрде көбірек қолданылады. Қазіргі қытай оркестрінің шығармалары көбінесе стандартты нотацияда, жеке партиялармен де, толық ноталармен де жарияланады.

Соңғы өзгерістер

2008 жылдың қыркүйегінде Қытай классикалық музыкасының дамуына кедергі келтіретін оркестр құрамын және аспаптарды жақсарту мақсатында энтузиастар 21-ғасырлық қытай оркестрін дамыту тобын (CO21) құрды. Ұсынылған жақсартулар оркестр орналасуын өзгерту, нота жазу жүйесін пайдалану және қолданыстағы аспаптарға өзгерістер енгізуді қамтыды.

Қазіргі оркестрдегі аспаптар

Қазіргі қытай оркестрі әдетте төрт негізгі бөлімнен тұрады. Аспаптар көбінесе ойнау тәсіліне қарай топтастырылады – ішекті аспаптар (батыс бас бөлімін қоса алғанда), қылды аспаптар, ағаш үскірік аспаптар және соққы аспаптар. Қытай аспаптарының көптеген түрлері – дәстүрлі аспаптардың өңделген нұсқалары, мысалы, дииншенг (үлкен бас шэн) және клапанды дзонгйин (альто) суона. Бұл өңдеулер батыстық аналогтарының негізінде жасалған. Көптеген қазіргі қытай оркестрлік шығармалары арфа, виолончель және контрабас сияқты батыстық аспаптарға, сондай-ақ батыстық соққы аспаптарына арналған партияларды қамтиды. Шындығында, қазіргі қытай оркестрінде виолончель, контрабас және батыстық соққы аспаптарының рөлі соншалықты маңызды, олар дерлік барлық шығармаларда қолданылады. Дегенмен, кейбір композиторлар виолончельдің орнына гэху, ал контрабастың орнына диингеху (бас гэху) қолдануды қалайды.

Ұртылған жіптер

Қытайдағы көптеген тартпалы аспаптардың болуына байланысты, тартпалы аспаптар секциясы заманауи қытай оркестріне тән ерекшелік. Бұл секция лиуцин, янцин, пипа, чжунруан және даруан аспаптарынан құралады. Кейбір шығармаларға се, гучжэн, конгхоу, саньсянь немесе арфа партиялары да кіруі мүмкін. Осы секция қазіргі қытай оркестрлерінің құрылымын батыс оркестрлерінен ерекшелендіреді. Көптеген тартпалы хордофондық аспаптарға негіделген бұл секция батыс оркестрлік аспаптарынан өзгеше әуендер жасайды.

Янкин

Янцин – бір шеті резеңкеленген бамбук соқпақтармен тартатын дульцимер. Резеңкеленген ұштарымен соғудан басқа, соқпақтарды бұрып, өткір дыбыс шығаруға болады (осы әдіс фанчжу деп аталады). Кейбір әндерде соқпақты тік ұстап, екінші ұшымен, тіпті қолымен тартып ойнау қажет. Бұл жылдам ноталар немесе арпеджио орындауға мүмкіндік беретін әмбебап аспап.

Люкьин

Лиучин – сопранолық диапазонды лютня. Ол піпаға ұқсас, бірақ кішірек және корпусының әр жағында екі дыбыс тесігі бар. Төрт ішегі G3 D4 G4 D5 ретімен қойылған. Ішектің дыбысын өзгерту үшін, музыкант тақтайшалардың үстінен сәл басады. Көбінесе гитарадағыдай медиатормен ойналады. Дыбысы өте жарық және өткір, сондықтан бұл өте тиімді сопрано аспабы. Оның диапазоны скрипка диапазонымен шамалас.

Құбыр

Пипа – қылды аспаптар тобындағы альт диапазонындағы аспап. Ең танымал қытай аспаптарының бірі, бұл аспап императорлық кәнизактермен және шайханалардағы әншілермен байланысты, көбінесе ұяң қыздың стереотиптік бейнесін көрсетеді. Дыбыс тесіктері болмаса да, ол басқа қылды аспаптар сияқты музыка шығара алады. Қазіргі заманғы орындаушы оң қолына арнайы жасалған акрил тырнақтар тағуға тиіс. Бас бармақ пен көрсету саусағымен қарапайым тартылудан бастап, саоксиан (барлық қылдарды құлшыныспен өткізу) және яози (аспапты еңкейтіп, ортаңғы саусақпен қылдарды үздіксіз кесу) және лундзу (барлық бес саусақпен бірінен соң бірі толқын тәрізді қозғалыспен тартылу арқылы) пипаның ойнау техникалары көзге көрінетін шексіздікке ие. Оның құбылысы А2 D3 E3 А3.

Жоңғұран

Бұл бөлімде жунгруан тенордың рөлін атқарады. Оның төрт ішегі G2 D3 G3 D4 дыбысына дейін қосылады. Аспапты лиукин сияқты гитараға ұқсас медиатормен немесе 2-ден 5-ке дейін акрилді тырнақтармен тартуға болады. Көптеген руан ойнаушылары медиаторды қолданады, бірақ пипа сияқты тырнақтармен ойнауды үйрететін мектептер де бар. Руанды қосымша аспап ретінде ойнайтын пипашылар да тырнақтарды пайдаланады. Медиаторлар дауысты және анық дыбыс шығарады, бұл оларды оркестрде пайдалануға ыңғайлы етеді. Тырнақтармен полифониялық соло музыка орындауға мүмкіндік береді, бірақ бұл артықшылық оркестрлерде пайдалы емес, себебі жунгруан көбінесе қосымша партияны орындайды. Оның дыбысы өте жұмсақ.

Даруан

Даруан – бас қобыз. Жонгруанның үлкен нұсқасы, оның ішектері таза төртінші интервалмен төменге дейін қосылады: D2 A2 D3 A3. Жеке орындаушылар көбінесе D A D A қосылысын пайдаланады, себебі ол диатоникалық аккордтарды оңай орындауға мүмкіндік береді. Кейбір оркестр музыканттары C G D A қосылысына келтіреді, ол виолончельдің қосылысына ұқсас. Оркестрде C G D A қолданудың артықшылығы – даруан виолончель партиясын оңай қайталауға мүмкіндік береді. Руан отбасының басқа мүшелері: гаоинруан (сопрано, G3 D4 G4 D5 қосылысында); сяоруан (альто, D3 A3 D4 A4 қосылысында) және диинруан (контрабас, G1 D2 G2 D3 қосылысында).

Сансян

Сансян – лады жоқ жалғыз қыллы аспап. Атынан-ақ (сан, әліпбиі бойынша – үш; сянь, әліпбиі бойынша – қыл) көрініп тұрғанындай, ол үш қылдан тұрады. Сансян аспаптар отбасы өте кең, Қытайдың түрлі тайпаларында әртүрлі нұсқалары қолданылады. Оркестрде көбінесе дасанксян (да, әліпбиі бойынша – үлкен) қолданылады, оның резонаторы екі жағынан да питон терісімен қапталған. Оның дыбысы күшті, терең және анық; тіпті 70 мүшелі оркестрде де бір сансянның үні жақсы естіледі. Оның өте бай халықтық әуені бар, сондықтан ол басқа аспаптармен ойналғанда көбінесе назар ортасында болады. Осы себепті ол сүйемелдеуге қолайлы емес, себебі мелодиялық аспаптардың дыбысын басып тастауға бейім. Ол көбінесе қылды аспаптар ансамблінде және жеке орындауларда қолданылады. Оркестрде қолданылғанда да, оған басты мелодия жүктеледі. Дегенмен, сансянның оркестрде қолданылу жиілігі басқа аспаптарға қарағанда төмен болғандықтан, сансян ойнаушылар көбінесе екінші аспапты, әдетте чжунруанды таңдайды. Кейде юэцинь де осы топқа қосылады.

Гужэң

Гучжэнь – қытай цитрасы. Әдетте, оның 18 немесе одан көп таралған ішектері және жылжымалы тығыздар болады. Музыканттар осы аспапта ойнау үшін медиаторларды пайдаланады, ал олар "даймәо" деп аталады. Орындаушылар гучжэньді екі қолмен әртүрлі дағдыларды қолдана отырып тарта алады. Қытай оркестрінде әдетте бірнеше гучжэньші болады, бірақ оны жеке орындау аспабы ретінде де ойнауға болады. Гучжэнь соғысқан дәуірде пайда болды және Цинь әулетінен бастап кеңінен танымал болды.

Бұралған сымдар

Қазіргі қытай оркестрінің ішекті аспаптар тобына гаоху (高胡), эрху (二胡), дзонгху (中胡), виолончель (大提琴) және контрабас (低音提琴 немесе 倍大提琴) кіреді. Кейбір шығармалар виолончель мен контрабас орнына геху (革胡) және диингеху (бас геху; 低音革胡) үшін ноталанған; алайда, геху мен диингехудің қолданылуы әлемдегі қытай оркестрлерінде шектеулі. Жоғарыда аталған аспаптардан өзге, кейбір музыкалық туындыларда банху (板胡) немесе джинху (京胡) үшін де партиялар болады. Батыс оркестрлік музыкасындағы скрипкалар сияқты, эрху партиясы көбінесе I-эрху және II-эрху партияларына бөлінеді.

Хукын

Жалпы қолданылатын хукцин аспаптар сериясы ерху, дзонгху және гаохудан тұрады. Гаоху (серияның ең жоғары дыбысты) және дзонгху (ең төменгі дыбысты хукцин) қытай оркестрінде салыстырмалы түрде аз кездеседі. Бұл бөлімнің басым бөлігін ерху құрайды және ол ерху I және ерху II деп аталатын екі бөлек топқа бөлінеді. Бұл екі топ бір уақытта ұқсас немесе мүлдем әртүрлі мелодияларды орындайды, бұл батыс оркестріндегі бірінші және екінші скрипкаларға ұқсас. Кейде концертмейстер банху ойнаса да, бұл әрқашан концертмейстер болмайды. Мысалы, «Маң Чун» (忙春) шығармасында немесе Чжао Джи Пингтің «Фестиваль увертюрасында» сололық партия болғанда цзинху қолданылуы мүмкін. Ерхуда иіліп немесе сымдарды тартып ойнау сияқты түрлі ойнау тәсілдері бар. Хукцин аспаптар сериясының ерекшелігі – 2 мм-ден аспайтын екі жұқа металл сымнан, тақташалар мен саусақ тақтасы болмайынша музыка шығару мүмкіндігінде. Ерху үшін танымал жеке орындалатын шығармаларға Санмен шатқалының каприччиосы, «Гуан Минг Син» және «Лан Хуа Хуа» жатады. Егер күшті пикколо дыбысы қажет болса, банху кейде хукцин бөлімінде жеке қолданылады.

Селло және контрабас

Виолончель мен контрабас та осы бөлімге жатуы мүмкін. Мұндай жағдай кейбір оркестрлерде кездеседі, бірақ басқаларында виолончель мен бас аспаптары ішекті аспаптардан бөлек қарастырылады. Кейбір қытай оркестрлері әлі де геху мен диингеху (бас геху) қолданады, алайда аспаптардың мүмкіндіктерінің шектеулігі мен құнының жоғары болуына байланысты олар қазір сирек кездеседі. Геху мен диингехуді пайдаланатын ансамбльдің айқын мысалы – Гонконг қытай оркестрі. Қытайдағы кейбір қытай оркестрлерінде руан пішіндес, бірақ одан ірі ларуан аспабы қолданылған, оны виолончель немесе басқа аспаптар сияқты доғамен тартып немесе қысып ойнайды.

Ағаш желдері

Қазіргі қытай оркестрінің ағаш-сырнайлар бөлімі бангди, куди, гаоиншенг (сопрано шенг), чжунйиншенг (альто шенг), дииншенг (бас шенг), гаоинсуна (сопрано суона), чжунйинсуна (альто суона) және диинсуна (бас суона) аспаптарынан құралады. Кейбір пьесалар үшін синди, дади, куди, баву, сяо, хайлуо, цычжунйиншенг (тенор шенг), цычжунйинсуона (тенор суона), гаоингуан (сопрано гуан), чжунйингуан (альто гуан), диингуан (бас гуан) немесе xун да қолданылады.

Дизи

Жел бөлімінде жиі қолданылатын дизилердің негізгі түрлері – бангди (梆笛), куди (曲笛) және кейде ксинди (新笛). Бангди ұзындығы және диаметрі жағынан қысқарақ, сондықтан оның үні анық әрі жарқын болады. Ол көбінесе Қытайдың солтүстік және оңтүстік аймақтарындағы бангзи операсында қолданылады, содан барып бангди деп аталған. Ұзын және жуан куди бай және жұмсақ үн шығарады. Бангди әдетте кудиге қарағанда квартамен жоғарырақ таранды болады. Ксинди кудиге қарағанда ұзын және жуан, оның саусақ тесіктері көп, ал мембранасы жоқ. Оның үні кудиге қарағанда төменірек және жұмсақ. Дади (немесе диинди) ксиндидің орнына қолданылуы мүмкін, бұл аспапта мембрана бар және төменгі куди сияқты дыбыстайды.

Шенг

Шенг – қытайлық еркін қамыспен дыбыс шығаратын бамбуктан жасалған ауыз мүшесі. Тарихта жазылған ең ерте нұсқасында 14 түтік болған, ол Хубэй провинциясындағы Цзэн Хуйи мазарында табылған. Бүгінгі таңда ең көп таралған шенг түрлері 17 түтікке ие аспапты және заманауи шығармалар үшін өзгертілген, 21-42 түтікке дейін кеңейтілген диапазоны бар нұсқаны қамтиды. Шенгтің үні айқын әрі жарқын. Оның диапазоны өте кең, хроматикалық түрде толық, және аккордтарды шығаруға қабілетті. Көптеген оркестрлер гаоин (сопрано), джоңин (альто), циджоңин (тенор) және диин (бас) шенгтерінен тұратын шенгтің толық диапазонын пайдаланады.

Суона

Суонаның шығаратын дыбысы қатты, тегіс және көтеріңкі болғандықтан, көбінесе қуатты және көңілді пьесаларды орындау үшін қолданылады. Дегенмен, оның репертуарында тыныш әуендер де кездеседі. Суона қытай операсында, ән айтуда немесе биде сүйемелдеуші аспап ретінде жиі қолданылады, сондай-ақ дәстүрлі қытайлық жерлеу рәсімі сияқты қасіретті шараларда да пайдаланылады. Ол түрлі жағдайларда және салтанаттарда жеке немесе топта орындалады. Екі қамыстан жасалған үрлемелі аспап болғандықтан, оны тамаша дыбыспен ойнау үшін жоғары шеберлік қажет. Оның модификацияланған түрлері де бар, мысалы, пернелі альт, тенор және бас суоналары. Көптеген суона ойнаушылары қазір гуанда да ойнайды, ол екі қамыстан жасалған қытайлық аспап, оның дыбысы суонадан гөрі жұмсақ (кларнет сияқты). Осының нәтижесінде жуньинь және диинь гуан сияқты пернелі төмен гуан түрлері де пайда болды. Кейде шығармаға қарай куди, xun, хаочзяо (мүйіз), хайлуо (теңіз қабығы) және сяо да қолданылады.

Перкуссиялық аспаптар

Батыстағы оркестрлер сияқты, қазіргі қытай оркестрінің соққы аспаптар бөлімінде қолданылатын аспаптар да музыкалық туындыға қарай өзгеріп отырады. Қазіргі қытай оркестрінің перкуссиялық бөлімі екі негізгі бөлімнен тұрады: қытай перкуссиясы және батыс перкуссиясы. Көбінесе қазіргі қытай оркестрі үшін жазылған музыкалық шығармаларға батыс перкуссиялық аспаптары көп мөлшерде енгізіледі, олардың ішінде тимпан, бас барабан, снар барабан сияқты аспаптар маңызды рөл атқарады. Оркестр контекстінде сирек қолданылатын белгі ағашы, вибраслап, конга, ковбелл сияқты аспаптар да қазіргі қытай оркестрінде пайдаланылады. Батыс перкуссиясы – қытай оркестрінің перкуссиялық бөлімінің маңызды құрамы саналады. Қытай соққы аспаптарының тарихы, дәстүрлі қытай аспаптарының басқа бөлімдерінен гөрі ұзақ. Барабан туралы алғашқы жазбалар Шан әулетінен (б.з.д. 1562–1066) қалған жұмбақ сүйектері мен тасбақа қабықшаларындағы ежелгі жазуларда кездеседі. Сол кезде қытай аспаптарының 50 пайызынан астамы соққы аспаптарынан тұрған. Перкуссиялық аспаптар бетіне соққы беру арқылы дыбыс шығарады. Бұрын перкуссиялық аспаптар жасау үшін алтын, тас, ағаш және бамбук сияқты материалдар қолданылған. Ең танымал соққы аспаптарына луо, гонг, гу (барабан), бо (қосқылдақ) және бианжонг жатады. Қытай соққы аспаптарының бай тембрі, дыбысы мен әртүрлілігінің арқасында олар батыс үлгісіндегі музыкалық композицияларда жиі қолданылады. Үлкен гонг салтанатты және әсерлі атмосфера тудыра алады; тангу, мую және цин арқылы драмалық эффекттерге қол жеткізуге болады, сонымен қатар құпиялылық сезімін оятуға болады. Қытай операсында оркестрдің перкуссиялық бөлімі ерекше маңызға ие, әсіресе, айқас сахналарында – «у-чан» деп аталатындарда. Ал бангу ойнаушысы, аспабына соққы берудің әртүрлі тәсілдері мен орналасуы арқылы оркестрдің қалған бөлігін басқарады. Ол іс-қимылдың жалпы дамуын және атмосфераны құруды бақылайды, ол батыс оркестрінің дирижеріне тең.

Бангу

Бангу (бан, әл. жазық тақта; гу, әл. барабан) жинг бангу (жинг – Пекин операсы) және данпи (бір барабан қабығы) деп те аталады. Барабанның қаңқасы дөңгелек түрінде біріктірілген қалың қатты ағаш бөліктерінен жасалған, металл лентамен оралған. Оның корпусы төменгі жағынан ашылатын қоңырау пішіндес. Оның үстіңгі беті (шамамен 25 см), шошқа немесе сиыр терісімен жабылған, шағын дөңес орталық дөңгелек тесігі (диаметрі шамамен 5 немесе 6 см) бар, ол гуксин (әл. барабанның жүрегі, барабанның ортасы) деп аталады, нақты дыбыс шығаратын жер. Ойыншы осы орталық аймаққа бамбуктан жасалған екі таяқшамен соғады. Қарапайым таяқшаларды қолдану қолға ауыр тиеді, ал бамбук таяқшалары да кеңінен қолданылмайды. Пекин операсы және басқа да солтүстік қытайлық музыкалық драмаларда қолданылатын, кішкентай орталық соққы аймағы бар бангу салыстырмалы түрде берік дыбысқа ие. Оңтүстік гонг пен барабан ансамблінде бангудың соққы аймағы үлкенірек, нәзік және жұмсақ дыбыс береді. Оңтүстік түрін әртүрлі техникалар мен ырғақтармен жеке орындауға болады. Цзин бангу – Пекин операсының жетекші аспабы.

Бо

Бо (бронзалық сыбызғылар) Суй және Тан дәуірлерінде (б.з. 581–907) әртүрлі үлгілерде жиі қолданылған. Қазір көбінесе жоғары қалайылы қоладан жасалады. Орындаушы сыбызғыларды бірге соғады. Ең көп таралған түрі – джинбо (Пекинге сілтеме жасайтын "джин" префиксі, Пекин операсындағы аспаптарды анықтау үшін қолданылатын префикс). Бұл түрдің дыбысы айқын және күшті. Ол басқа да аймақтық опера жанрларында және ансамбльдерде қолданылады, сондай-ақ қуанышты луогу (гонг пен барабан) музыкасындағы төрт негізгі аспаптың (барабан, үлкен және кіші гонгтар, сыбызғылар) бірі болып табылады. Жергілікті операларда луогу ансамблі көбінесе акробатикалық күрестерге сүйемелдейді.

Лоу

Луо, немесе қытайлық гонг, жоғары қаз-қоладан жасалады және сырға сияқты пішінде соғылады. Оның орталық резонанстық аймағы жалпақ немесе дөңгелек болуы мүмкін. Археологиялық қазбалар бойынша, оның тарихы б.з.д. 206-24 жылдарға, яғни Батыс Хан дәуірінің басына дейін жетеді – Guangxi аймағындағы сол дәуірге жататын мазардан табылған заттар осыны көрсетеді. Тан дәуірінен (618-907 жж.) қалған мәтінде ол шалуо (құм гонг) деп аталады, бұл классикалық әдебиетте гонгты қолданудың ең ерте дәлелдерінің бірі. Гонгтың көптеген түрлері бар, әрқайсысының дыбыс сипаттамалары әртүрлі. Әдетте, әр түрлі гонг түрлерін көрсету үшін атауынан бұрын префикс қойылады. Ең ірі түрі (диаметрі 120 см-ден асатын) дачаолуо деп аталады, ол терең және салмақты дыбысымен ерекшеленеді және тойлар, жерлеу рәсімдері мен храмдардағы рәсімдер сияқты ресми шараларда қолданылады. Ең кішкентайы – гуйяолуо (ит шақыратын гонг), диаметрі бар болғаны 8 см, Фуцзяньның оңтүстік аймағындағы театрлық ұжымдарда жиі кездеседі. Үлкен және кішкентай гонгтың екеуі де ерекше акустикалық ерекшеліктерімен, функцияларымен және орындау стилімен көзге түседі. Гонгтың мөлшері мен қалыңдығы да дыбысқа әсер етеді. Да ди луо (үлкен гонг) гуйяолуодан өте терең дыбыспен ерекшеленеді.

Юньлуо

Юнлуо (бұлт гонгі) алғаш рет Юань династиясы (1271–1368) кезінде юнь'ао деп тарихи жазбаларда еске алынған. Жиынтықтағы шағын гонгтар, әдетте онға дейін, әртүрлі дыбыс биіктіктерімен ағаштан жасалған тіреуге тік ілінеді. Әр гонг тіреу ішіндегі ұяшаға бағытталған арқандармен бекітіледі. Бұл гонгтардың барлығы бірдей диаметрде, бірақ қалыңдықтары әртүрлі. Дыбыс қалыптастыру тұрғысынан, қалыңдық өлшемдері жоғары дыбыс биіктігін, ал жұқалары – төмен дыбыс биіктігін береді. Аспаптарға кішкентай соққышпен соққы береді. Жақында жаңадан жасалған түрінде гонгтардың саны 29-дан 38-ге дейін артты, ал әртүрлі дыбыстық эффекттер үшін қатты немесе жұмсақ ұштары бар екі соққыш қолданылады. Біреуі күшті әрі анық дыбыс береді, ал екіншісі – жұмсақ әрі сырлы. Диапазон кеңейгендіктен, юнлуо қалыңдығын өзгерту әрбір шағын гонгтың дыбыс биіктігін өзгерте алмайды. Сондықтан жаңа дыбыстар үшін әртүрлі диаметрлер қолданылады. Юнлуо көбінесе ансамбльдерде, соңғы кезде жеке орындауларда да қолданылады.

Тангу

Тангу (қолды барабан) қытай аспаптарының дәстүрлі байин жіктемесінде теріден жасалған аспап ретінде тіркелген. Көбінесе қолданылатын түрінің пішіні шелекке ұқсас. Оның ағаштан жасалған бүкіл денесі қызыл түске боялған және әсемдікпен безендірілген, екі барабан табаны сиыр немесе шошқа терісімен қапталған. Қаптаманың айналасындағы төрт бүйірлі темір сақина барабанды тік рамаға ілуге мүмкіндік береді. Оны жұп ағаш соққымен ойнайды. Дыбыс сапасын бетінің ортасына қарай соққы нүктесін жылжыту арқылы өзгертуге болады, соның ішінде дыбыс күші де өзгертіледі. Әдетте, әртүрлі дыбыстарды анықтау қиын. Тангу негізінен екі түрге бөлінеді. Диаметрі бір метрден асатын үлкені терең және керемет дыбыс береді, ал диаметрі 20-30 см кішкентайы берік және күшті дыбысқа ие. Ол дәстүрлі түрде луо және бо сияқты басқа аспаптармен бірге халықтық тойларда, ансамбльдерде немесе қосымша аспап ретінде қолданылады. Жергілікті операларға арналған түрлері көбінесе кішкентай болады, мысалы, Пекин операсындағы джин-танггу. Кейбіреулері дагу, таянгу, шиаогу немесе шиаотангу деп те аталуы мүмкін.

Мую

Мую (ағаш балық) бастапқыда буддалық дұғалар мен монахтарға сүйемелдеу үшін қолданылған. Бұл аспап туралы мәліметтер Мин әулетінің (1368-1644 жж.) әдебиеттерінде кездеседі: «Мую ағаштан балық пішінінде ойылып жасалады, содан кейін ішінен ойылып босатылады. Дыбыс соғу арқылы шығарылады». Цин әулетінен бастап (1644-1911 жж.) бұл аспап халықтық музыкалық ансамбльдерде қолданыла бастады. Мую көбінесе тутовник (немесе қытайлық тоун) ағашынан жасалады. Ірі түрі көбінесе буддалық храмдарда қолданылады, бірақ соңғы кезде әртүрлі диаметрлер мен дыбыстық сапалары бар жиынтықтарда кездеседі. Бұл жиынтық әсіресе сүйемелдеу кезінде тұрақты ырғақтарды сақтау үшін қолданылады. Муюдың әртүрлі бөліктерін ойнау әртүрлі күшпен дыбыс шығаруға мүмкіндік береді.

Бянжонг

Бянцзонг негізгі металл аспап ретінде саналады, сондықтан ол байн жіктемесіндегі металл бөлімін басқарады. Оның ұзақ тарихы Шан әулетіне (1766–1122 б.з.д.) дейін жетеді, онда 3 қола қоңыраудан тұратын жиынтықтар кең таралған, бірақ Тас дәуірінің соңына жататын қыштан жасалған бұрынғы үлгі Шэньси провинциясында табылған. Біздің заманымыздан бұрын 5-3 ғасырларда қоңыраулардың саны көбейіп, көбінесе 9-дан 13-ке дейін жеткен. Ең ірі жиынтық Хубэй провинциясындағы Цзэн мемлекетінің маркизі Цзэн И (б.з.д. 433 жылдан кейін) қабірінен табылған. Бұл археологиялық жаңалық халықаралық ғылыми қауымның назарына іліккен. Бянцзонг жасалғаннан көп жылдар өткеніне қарамастан, әлі де жақсы дыбыс сапасын сақтайды. Бянцзонг жиынтығы 64 қоңыраудан тұрады, олар үш қабатқа ілінген. Жоғарғы қабаттағылары ниучжон (тік ілуге арналған қола ілмектері бар қоңыраулар) деп аталады, ал төменгі екі қабаттағылары йончжон (сәл бұрышта ілуге арналған тұтқалары бар қоңыраулар) деп аталады. Қоңыраулардың пішініне байланысты, әрбір қоңыраудан екі түрлі дыбыс шығаруға болады – үлкен немесе кіші терция аралығындағы екі әртүрлі тон, соққының орнына қарай (алдыңғы немесе бүйірлік жағынан). Жиынтықта 12 жарты тон бар, ал дыбық диапазоны 5 октаваны құрайды. Қоңыраулардағы жазулар бянцзонгтың үлкен дыбыстық жүйесі туралы әдеби мәтінді құрайды, бұл Шығыс Чжоу әулетінің (475–221 б.з.д.) кезеңіндегі Соғысқан мемлекеттер дәуіріндегі музыкалық мәдениетті зерттеу үшін құнды дереккөздер болып табылады. Бір қоңыраудан екі түрлі дыбыс шығару мүмкіндігі және оның бірегей құю әдістері бянцзонгты дәстүрлі қытай музыкасының ерекше аспаптарының біріне айналдырады.

Арыстан барабаны

Арыстан барабаны өте үлкен және Арыстан биінде кеңінен қолданылады. Ол әдетте екі түрге бөлінеді: солтүстік арыстан барабаны (көбінесе қызыл түсте) және оңтүстік арыстан барабаны (қара түске боялған). Бұл бір жақты барабан, оның үлкен көлемі барабан табанына соққанда керемет, күмбірлі резонанс тудыруға көмектеседі. Арыстан барабанының табаны қалың, берік ешкі терісінен жасалады, ал оның ағаш корпусы әдетте күрделі қолмен салынған суреттермен әшекейленеді. Одан шығатын дыбыс, әдетте, даңгу барабанынан жоғарырақ болады.

Репертуар

Қытай оркестрі үшін белгілі шығармалардың кейбіреулері бастапқыда 1930 жылдары, Екінші Қытай-Жапон соғысы мен Қытай Азамат соғысы салдарынан үзіліске дейін, ал мәдени революция мәдени шараларды тоқтатқанға дейін 1950-ші жылдардан бастап 1960 жылдардың ортасына дейін жазылған. Қытай оркестрінің алғашқы кезеңдерінде тәжірибелік шығармалар жасалды. Қытай оркестрі үшін триадалық аккордтық прогрессияны қолданған ең алғашқы композициялардың бірі – Тан Сяолиннің 1930 жылдары жазған «Көлдегі көктем» шығармасы. Қытай оркестрі үшін жазылған көптеген ерте танымал шығармалар халық музыкасы мен басқа дәстүрлі жанрларға негізделген. Олар бастапқыда қытай аспаптарына арналған дәстүрлі немесе жеке туындылар болуы мүмкін, немесе батыс оркестрі үшін жазылып, кейіннен қытай оркестріне бейімделген. 1956 жылы Орталық радиоарнасы оркестрінің дирижері және директоры болып тағайындалған Пэн Сяувэнь – ерекше тұлға, ол қытай оркестрі үшін көптеген шығармаларды қайта ұйымдастырды. Кейбір заманауи қытай оркестрлері өнер көрсетулерінде заманауи қытайлық эстрада әндерін, сондай-ақ батыс классикалық және поп музыкасын да пайдаланады. Төменде үлкен заманауи қытай оркестрі үшін жазылған шығармалардың мысалдары келтірілген. Бұл музыкалық туындылар батыс музыкалық композиция техникаларын, сондай-ақ виолончель, контрабас, арфа және батыс соқпалы аспаптары сияқты батыс аспаптарын қолдануы мүмкін. Бұл қазіргі қытай оркестрі үшін жазылған барлық музыкалық шығармалардың толық тізімі емес.

Соңғы композициялар

Қазіргі қытайлық оркестр үшін жазылған музыкалық шығармалар батыс оркестрлік музыкасының музыкалық құрылымдарына, композициялық техникаларына, музыка теориясына және т.б. әсер етеді. Бұл композицияларға виолончель, контрабас, арфа және батыс соғу аспаптары сияқты батыс аспаптары үшін ноталар кіреді. Жоғарыда айтылғандай, 20 ғасырдағы қазіргі қытайлық оркестрдің дамуы батыс симфониялық оркестрінің негізінде қаланды. Төменде қазіргі қытайлық оркестр үшін жазылған танымал шығармалардың мысалдары келтірілген. Ағылшынша атау Қытайша атау Композитор Бөлімдер саны Бөлімдер тізімі СипаттамаСимфония №2 "Бейбітшілікке арналған ән" 第二交响曲"和平颂" Жао Жипин 赵季平 5 I: Цзиньлинь және Янцзы өзені 金陵·大江, II: Өзеннің көз жасы 江泪, III: Өзеннің қайғысы 江怨, IV: Өзеннің ашуы 江怒, V: Бейбітшілікке арналған ән 和平颂 Екінші қытай-жапон соғысы мен Нанкин қырғынын бейнелейтін бес бөлімді симфония. Лхасаға саяхат Куан Найчжун 关乃忠 4 I: Потала сарайы 布达拉宫, II: Ярлунг Цангпо өзені 雅鲁藏布江, III: Көктемде жерлеу 天葬, IV: Шайтанды жеңу 打鬼 1984 жылы жазылған, бұл төрт бөлімді симфониялық сюита Тибет пейзажын және тибет халқының мәдениетін бейнелейді. Юньнаньның естеліктері 云南回忆 Люй Син 刘星 3 I: Moderato 中庸的中板, II: Lento 呆滞的慢板, III: Allegro 机械的快板 Жоңрұан мен қазіргі қытайлық оркестр үшін үш бөлімді концерт. "Жоңрұан концерті №1" (第一中阮协奏曲) деп те аталады. Қытай музыкасының әсері 印象国乐 Цзян Ин 姜莹 3 I: 小鸟乐, II: 前世今生, III: 大曲 Такламаканның көрінісі 塔克拉玛干掠影 Цзинь Сян 金湘 4 I: 漠原, II: Шөлдегі жоғалған империя 漠楼, III: 漠舟, IV: 漠州 Бұл төрт бөлімді поэма Қытайдың солтүстік-батысындағы алып Такламакан шөлін бейнелейді. Жібек жолы 丝绸之路 Цзян Ин 姜莹 Жеке туынды "Кумтаг" (库姆塔格) деп те аталады. Эмоцияның вариациялары 抒情变奏曲 Люй Чанъюань 刘长远 3 Атаусыз бөлімдер; үш бөлім жай ғана "I бөлім", "II бөлім", "III бөлім" деп аталады. Бұл шығарма бір негізгі тақырыпқа негізделген 15 вариациядан тұрады, олар үш бөлімге бөлінген. Сары өзеннің каприччиосы 黄河畅想 Чэн Дачжао 程大兆 Жеке туынды Көктем 春 Лу Лянхуэй 卢亮辉 Жеке туынды Жаз 夏 Лу Лянхуэй 卢亮辉 Жеке туынды Күз 秋 Лу Лянхуэй 卢亮辉 Жеке туынды Қыс 冬 Лу Лянхуэй 卢亮辉 Жеке туынды Терракота әскерлерінің фантазиясы 秦·兵马俑幻想曲 Пэн Сювэнь 彭修文 Жеке туынды Шығыс Қытай теңізінің балықшылар әні 东海渔歌 Гу Гуаньжэнь 顾冠仁 Жеке туынды "Кунгфу Хастл" сияқты әртүрлі фильмдерде қолданылған. Тау мен теңіздің әсері 山海印象 Су Вэньцин 苏文庆 Жеке туынды Аждар жылының жаңа ғасыры 龙年新世纪 Куан Найчжун 关乃忠 4 I: Күн 太阳, II: Ай 月亮, III: Жұлдыздар 星辰, IV: Жер 大地 Қытай перкуссиясы, батыс перкуссиясы және қазіргі қытайлық оркестр үшін жазылған төрт бөлімді концерт. Дабо өзенінің каприччиосы 达勃河随想曲 Хэ Сюньтянь 何训田 2 I: Adagio 柔板, II: Allegretto 小快板 1982 жылы жазылған, бұл музыкалық шығарма Сычуаньдағы Дабо өзенінің экзотикалық сұлулығын және аймақта тұратын Байма тибет халқының өмірін бейнелейді. Батыс Юньнаньның үш әуені 滇西土风三首 Го Вэньцзин 郭文景 3 I: А Ва тауы 阿佤山, II: Джино биі 基诺舞, III: Құрбандық, отшашу, күшті арақ 祭祀·火把·烈酒 Бұл үш бөлімді шығарма Батыс Юньнаньдағы үш түрлі тайпалық топтың мәдениетін бейнелейді. Симфония №1 "Цзиньлин" 第一交响曲"金陵" Пэн Сювэнь 彭修文 3 I: Өткеннің естелігі 怀古, II: Цинхуай өзені 秦淮, III: Өмірдің өзгеруі 沧桑 Бұл үш бөлімді симфониялық шығарма бұрын Цзиньлин деп аталған Нанкиннің бай тарихы мен мәдениетін бейнелейді. Шөлдегі түтін сюитасы 大漠孤烟直组曲 Жао Жипин 赵季平 4 II: Іздеу 音诗 觅, IV: Елегия 悼歌 Солтүстік-батыс сюитасы 西北组曲 Тан Дун 谭盾 4 I: Аспаннан төгілген уақытылы жаңбыр 老天爷下甘雨, II: 洞房, III: 亲想亲, IV: Тас плитадағы бүлдірген барабан 石板腰鼓 "Солтүстік-батыс сюитасы №1" (西北第一组曲) деп те аталады. Мохэ тайпасының сюитасы 靺鞨组曲 Люй Сицзин 刘锡津 6 I: Жартылай әскер 武士, II: Княгиня 公主, III: 百戏童, IV: Арақ биі 酒舞, V: Хуалин шайқасы 桦林大战, VI: 踏垂舞 Шади'ердің жыршысы 沙迪尔传奇 Люй Юань 刘湲 Жеке туынды "Уйғыр дыбыс поэмасы" (维吾尔音诗) деп те аталады. Ұлы қабырғаның каприччиосы 长城随想 Люй Вэньцзин 刘文金 4 I: Тау жолымен серуендеу 关山行, II: Маяқ маршы 烽火操, III: Отаншылдарға арналған естелік 忠魂祭, IV: Алысқа қарау 遥望篇 Эрху және қазіргі қытайлық оркестр үшін төрт бөлімді концерт. Жер анасы 后土 Тан Цзяньпин 唐建平 Жеке туынды Поезд токкатасы 火車拖卡塔 Цзян Ин 姜莹 Жеке туынды Батыс токката формасын қолданады, еркін және жылдам стильде. Аждарлардың көтерілуі, жолбарыстардың секіруі 龙腾虎跃 Ли Минсюн 李民雄 Жеке туынды Сол аттас қытай идиомасына негізделген, шығарманың негізгі ерекшеліктері перкуссиялық сололар болып табылады және қытай перкуссиялық музыка жанрының кеңейтуіне негіз салады.