Ирландия Азаттық Күресінің Батыры: Уильям Линч өмірі мен ерлігі

Кіріспе

Ирландиялық республикашы (1892–1923)

Уильям Фанаган Линч (Liam Ó Loingsigh; 20 қараша 1892 – 10 сәуір 1923) 1919–1921 жылдардағы Ирландия Тәуелсіздік соғысы кезінде Ирландия Республикалық Армиясының офицері болды. Ирландия Азамат соғысының көп бөлігінде ол Ирландия Республикалық Армиясының бас штаб бастығы қызметін атқарды. 1923 жылғы 10 сәуірде Линч Типперридің оңтүстігіндегі еркін мемлекет әскерлерінің қоршауынан қашуға тырысқанда қаза тапты.

Ерте өмір

Линч 1892 жылғы 20 қарашада Лимерик графтығының Митчелстаун қаласына жақын, Англесбородағы Баурнагуррахи шағын ауданында дүниеге келген. Оның әкесі Джеремая Линч, ал анасы Мэри Линч (құрметті Келли), екеуі де Митчелстаундағы Бригоун зиратында жерленген. Оқудың алғашқы он екі жылында ол Англесборо ұлттық мектебінде білім алды. Линч 1901 және 1911 жылғы халық санағында ата-анасымен бірге Баурнагуррахиде тұрған. 1909 жылы, 17 жасқа келгенде, Митчелстаундағы О'Ниллдің аппараттық дүкенінде шәкірттікке түсті, онда ол Гел лигасы мен Ирландиялық Ұлттық Бірлестігінің Ежелгі Орденіне қосылды. Кейін ол J. Barry & Sons, Hardware Merchants Fermoy фирмасында жұмыс істеді. 1916 жылғы Пасха көтерілісінен кейін ол Корольдік Ирландия полициясы ұстағаннан кейін Баунард үйінен Дэвид пен Томас Кенттің Фермой арқылы алып кететінін көрді. Осыдан кейін ол өмірін ирландиялық республикалық қозғалысқа арнауға шешім қабылдады. 1917 жылы ол Фермойда орналасқан Ирландиялық еріктілер ротасының бірінші лейтенанты болып сайланды.

Тәуелсіздік соғысы

Корк қаласында Линч 1919 жылы Ирландиялық еріктілерді – кейін Ирландиялық Республикалық Армия (ИРА) болып қайта ұйымдастырды. Ол Англо-ирланд соғысы кезінде ИРА-ның Корк №2 бригадасының командирі болды. 1920 жылдың маусымында генерал Кэтберт Лукас сияқты жоғары шенді британ офицерін тұтқындауға көмектесті, сол оқиғада полковник Денфордты атты. Кейін Лукас Клэр округінде ИРА-ның қолында болғанда қашып кетті. Линч Корк №2 бригадасының басқа офицерлерімен бірге 1920 жылдың тамызында Корк қалалық залына жасалған британ шабуылы кезінде тұтқындалды. Тұтқындалғандардың арасында Корк қаласының мэрі Теренс Максуини де болды, ол кейін қамауда отырғанына наразылық ретінде аштық жариялап қайтыс болды. Бірақ Линч өзін таныстырғанда жалған есім айтты және үш күннен кейін босатылды. Содан кейін ол өз ИРА бригадасының құрамында британдық нысаналарға шабуылдар ұйымдастыру үшін жедел топ құруға кірісті. «Өзінің қанатымен, миссиялық сезімімен және революциялық құлшынысымен көшбасшы болған» Линч тәуелсіздікті британдықтардан күшпен «ұрып алуға» болатынына сенді. 1920 жылдың қыркүйегінде Линч Эрни О’Мэллимен бірге Маллоудағы британ армия казармасын басып алған күшке басшылық етті. Казармадағы қару-жарақтар тәркіленді, ал ғимараттың бір бөлігі өртелді. 1920 жылдың соңына дейін Линчтің бригадасы британдық әскерлерге қарсы тағы екі рет сәтті шабуыл жасады. Линчтің партизандық науқаны 1921 жылдың басында да жалғасты, мысалы, Миллстрит маңында 13 британдық сарбазды тосқауылға түсіріп өлтіру сияқты табыстарға жетті. 1921 жылдың наурыз-сәуір айларында ИРА аймақтық бөлімдерге қайта ұйымдастырылды. Линчтің беделі соншалық болды, ол 1-ші Оңтүстік дивизияның командирі болып тағайындалды. Эрни О’Мэлли 21 сәуірде GHQ-дан осы жаңалықты жеткізді. 1921 жылдың сәуірінен шілдеде соғысты аяқтаған бітімге дейін Линчтің басқаруына аймаққа қосымша британдық әскерлерді орналастыру және британдықтардың ИРА партизандық тактикасына қарсы кіші мобильді бөлімдерді пайдалану арқылы күшті қысым көрсетілді. Линч енді Корк №2 бригадасына басшылық етпеді, өйткені ол Мюнстердегі тоғыз ИРА бригадасының әрқайсысына құпия түрде саяхаттауға мәжбүр болды. Бітім кезінде Лиам Линчтің басшылығымен ИРА күшті қысымға ұшырады және қару-жарақ пен оқ-дәрі жетіспеді. Сондықтан ол бітімді демалыс ретінде қабылдады, бірақ соғыстың біткеннен кейін де жалғасатынын күтті.

In Cork, Lynch reorganised the Irish Volunteers—the paramilitary organisation that became the Irish Republican Army (IRA)—in 1919, becoming commandant of the Cork No. 2 Brigade of the IRA during the guerrilla Anglo Irish War. He helped capture a senior British officer, General Cuthbert Lucas, in June 1920, shooting a Colonel Danford in the incident. Lucas later escaped while being held by IRA men in County Clare. Lynch was captured, together with the other officers of the Cork No. 2 Brigade, in a British raid on Cork City Hall in August 1920. Terence McSwiney, Lord Mayor of Cork, was among those captured; he later died on hunger strike in protest at his detention. Lynch, however, gave a false name and was released three days later. He then began to organise a flying column within his IRA brigade to launch attacks on British targets. Having "made himself a leader out of force of his own convictions possessed by a sense of mission and by revolutionary ardour", Lynch believed independence could only be "hewed" by the British. In September 1920, Lynch, along with Ernie O'Malley, commanded a force that took the British Army barracks at Mallow. The arms in the barracks were seized and the building partially burnt. Before the end of 1920, Lynch's brigade had successfully ambushed British troops on two other occasions. Lynch's guerrilla campaign continued into early 1921, with some successes such as the ambush and killing of 13 British soldiers near Millstreet. In March–April 1921, the IRA was reorganised into divisions based on regions. Lynch's reputation was such that he was made commander of the 1st Southern Division. Ernie O'Malley brought that news from GHQ on 21 April. From April 1921 until the Truce that ended the war in July 1921, Lynch's command was put under increasing pressure by the deployment of more British troops into the area and the British use of small mobile units to counter IRA guerrilla tactics. Lynch was no longer in command of the Cork No. 2 Brigade, for he had to travel in secret to each of the nine IRA Brigades in Munster. By the time of the Truce, the IRA under Liam Lynch was increasingly hard pressed and short of arms and ammunition. He, therefore, welcomed the Truce as a respite but expected the war to continue after it ended.

Шарт пен бітімгершілік кезең

Тәуелсіздік соғысы 1921 жылдың желтоқсанында ирландиялық келіссөзшілер тобы мен британ үкіметі арасындағы Англо-ирландия шартына қол қою арқылы ресми түрде аяқталды. Линч 1916 жылы жарияланған Ирландия Республикасын Британ империясы құрамындағы Ирландияның доминион статусына алмастыруға қарсы болды. Дегенмен, Линч республикалық қозғалыстың бөлінуін қаламай, жаңа Ирландия еркін мемлекеті үшін республикалық конституцияны жариялап, шарты қолдаушылармен ("Free Staters") келісімге келуді үміттенеді. Бірақ британдықтар бұған келіспеді, себебі шарт жаңа ғана қол қойылып, ратификацияланған еді, бұл ИРА қатарындағы ажырымды күшейтті. Линч бөлінген ИРА-ны қайта біріктіруге бар күшін салды және бірнеше ай бойы қарсы тараппен келіссөздер жүргізді. Ол да, Майкл Коллинз та IRB Жоғарғы Кеңесінің мүшесі болды және екеуі де азамат соғысының басталуын қаламады. Линч, кез келген дивизиялық командирдің ең ірі аймағына басшылық еткендіктен, наурыз айында Республикалық әскери кеңес тарапынан штабтың уақытша басшысы болып сайланды. Оның келісімге қарсы күштердің штаб басшысы лауазымына тағайындалуы 26 наурыздағы әскери конвенцияда тағайындалған атқару комитетімен 9 сәуірде расталды. Ол 1922 жылдың сәуір айында Дублиндегі Төрт сот ғимаратын басып алуға қатыспады, бұл шараны қатал республикашылдар тобы жүзеге асырды. Алайда, 18 маусымда өткен Үшінші армиялық конвенцияда ол қарсы болған ұсыныс – британдықтармен жаңадан соғысты бастау туралы – жеңіліске ұшырағаннан кейін, оның басшылығынан бөлініп, Төрт сотта жаңа бас штаб құрды. Линчті республикашылардың көпшілігі ИРА штабының басшысы ретінде мойындады. Бұл дау 28 маусымда жаңадан құрылған Ұлттық армияның Төрт сот гарнизонына шабуыл жасауымен аяқталды, бұл Ирландия азамат соғысының басталуын білдірді. 27 маусымда Линч пен Лиам Дизи төрт сот залында Маккельви мен Меллоузбен кездесті. Кездесудің нәтижесінде екі ИРА тобы бірікті, Линч штаб басшысы болып тағайындалды.

The War of Independence ended formally with the signing of the Anglo Irish Treaty between the Irish negotiating team and the British government in December 1921. Lynch was opposed to the Treaty, on the grounds that it disestablished the Irish Republic proclaimed in 1916 in favour of Dominion status for Ireland within the British Empire. Lynch, however, did not want a split in the republican movement and hoped to reach a compromise with those who supported the Treaty ("Free Staters") by the publication of a republican constitution for the new Irish Free State. But the British would not accept this, as the Treaty had only just been signed and ratified, leading to a deeper split in IRA ranks. Lynch did his best to reunite a divided IRA and continued to hold discussions with the opposing side for a number of months. Both he and Michael Collins were on the IRB Supreme Council and neither wanted to see a civil war. Lynch, who commanded by far the largest area of any divisional commander, was elected temporary chief of staff by the Republican Military Council in March. His appointment as chief of staff of the anti treaty forces was confirmed on 9 April by the Executive appointed at the army convention of 26 March. He did not participate in the seizure of the Four Courts in Dublin by a group of hardline republicans in April 1922. However, at the Third Army Convention on 18 June, following the defeat of a proposal he opposed — to restart hostilities with the British — a diehard faction broke away from his leadership and set up a new GHQ at the Four Courts. Lynch remained recognised as IRA chief of staff by a majority of republicans. This rift had been healed by the time the Four Courts garrison was attacked by the newly formed National Army on 28 June, which marked the beginning of the Irish Civil War. On 27 June, Lynch and Liam Deasy had met with McKelvey and Mellows in the Four Courts. The result was a reunification of the two IRA groupings with Lynch as chief of staff.

Азаматтық соғыс

28 маусымда еркін мемлекет күштері оның партиясын, соның ішінде Дизиді де тұтқындады, бірақ еркін мемлекет генералы Эон О'Даффи оларға қаладан кетуіне рұқсат берді. Кейіннен оны Килкенни округінде еркін мемлекеттік патруль тоқтатып, жау офицерлерімен біраз уақыт өткізді. "Free State" басылымы Линчтің "Тәуелсіздер" тобымен байланысын жоққа шығарғаннан кейін босатылғанын хабарлады. О'Даффи Линчтің үкіметке қарсы қару көтермейтініне сенді. Линч мұндай уәде бергенін қатаң түрде жоққа шығарды, оны Флори О'Донохью мен Дизи қолдады. Линч енді басқа жерде қарсылықты ұйымдастыра бастады. 1922 жылдың 1 шілдесінде ИРА күштері Лимерик қаласының бөлігін басып алды. Осы кезде Линч еркін мемлекет күштерінің басшысына бітім туралы келіссөздер жүргізу үшін хат жіберді. Линч "Мюнстер Республикасын" құруды жоспарлады, ол еркін мемлекеттің құрылуына кедері келтіретініне сенді. Бұл "Мюнстер Республикасын" "Уотерфорд-Лимерик желісі" қорғауға тиіс болды. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай, бұл желі Уотерфорд қаласынан, Каррик-он-Суир, Клонмель, Фетхард, Кашел, Голден және Типперри қалаларынан тұрады және Лимерик қаласында аяқталады, онда Линч штаб-пәтерін орнатты. Ол Лимериктің қорғанына жетекшілік етті, бірақ 20 шілдеде 1922 жылы қала еркін мемлекет әскерлеріне түсті. Ол оңтүстікке шегініп, Фермойда жаңа штаб-пәтерін құрды. "Мюнстер Республикасы" тамыз айында еркін мемлекет әскерлері Корк пен Керриге теңіз арқылы шабуыл жасағанда құлдырады. Корк қаласы 8 тамызда алынды, ал Линч келесі күні Фермойдан кетуге мәжбүр болды. Келісімге қарсы күштер тарап кетіп, партизандық тактиканы қолданды. Оның әріптесі Майкл Коллинз 22 тамызда Артур Гриффиттің қайтысынан бір апта өткен соң, Корк қаласының Беал на мБлатта шабуылда қаза тапты. Линч 1922 жылдың 30 қарашасында Уақытша үкіметке қарсы "қорқыныш бұйрықтарын" шығару арқылы соғыстың ащылығын күшейтті. Бұл бұйрық еркін мемлекеттің депутаттары мен сенаторларын, сондай-ақ кейбір судьялар мен газет редакторларын, еркін мемлекеттің тұтқынға алынған республикашыларды өлтіруіне жауап ретінде өлтіруге рұқсат берді. Бірінші рет республика тұтқындары 1922 жылдың 14 қарашасында тұтқынға алынған төрт ИРА сарбазы болды, содан кейін 17 қарашада республика көшбасшысы Эрскин Чайлдерс өлім жазасына кесілді. Бұл бұйрықтарды ИРА сарбаздары орындап, 7 желтоқсанда 1922 жылы Сеан Хейлді өлтіріп, тағы бір депутатты жарақаттады. Жауап ретінде еркін мемлекет келесі күні төрт республикалық көшбасшыны – Рори О'Коннорды, Лиам Меллоусты, Дик Барреттті және Джо МакКелвиді атып өлтірді. Бұл екі тараптан да зұлымдықтарға әкелді, соның ішінде еркін мемлекет 77 республикалық тұтқындарды ресми түрде өлім жазасына кесті, ал тағы 150-ге жуық тұтқынға алынған республикашыларды "бейресми" өлтірді. Линчтің адамдары өз кезегінде, еркін мемлекет парламентінің мүшелерінің үйлеріне қарсы мақсатты науқанды бастады. Олардың жасаған әрекеттерінің арасында TD Seán McGarry үйін өртеп, оның жеті жасар ұлының өліміне себеп болды, еркін мемлекет министрі Кевин О'Хиггинстің қарт әкесі өлтірілді және 1923 жылдың басында Страдбалидегі О'Хиггинс отбасының үйі өртелді. Линч Эмон де Валераға "еркін мемлекетті қолдаушылар сатқын және олардың ауыр тағдырына лайық" деп жазды. Линчтің соғыс күшін үйлестіре алмағаны және қақтығыстың шешілмейтін және қорғаныс партизандық соғысқа айналуына жол бергені үшін О'Мэлли сияқты кейбір республикашылар қатты сынға алды. Басқа ИРА еріктілері Линчті адал адам деп санаса да, ол келісімге қарсы күштерді дұрыс ұйымдастыра алмады және басқара алмады, сондай-ақ тез жеңіске жету үшін ерте шабуыл жасауға қабілетсіз болды. Линч Даилді және бұрынғы ИРА бас штабын солтүстіктегі халықты, "әсіресе Белфастта" тастап кеткені үшін сынады. 1923 жылдың наурыз айында Анти-Дейлік ИРА армиясының басшылары Нире аңғарындағы шалғай жерде кездесті. Атқарушы биліктің бірнеше мүшесі азаматтық соғысты тоқтатуды ұсынды, бірақ Линч оларға қарсы шығып, соғысты жалғастыру үшін 6-5 дауыспен жеңіске жетті. Ол Германиядан тау артиллериясын импорттауға тырысып, соғыстың бағытын өзгертуге тырысты. Ұлттық армия сарбаздары Линчке жеткенде, олар бастапқыда оны Эмон де Валера деп ойлады, бірақ ол оларға: "Мен Лиам Линчпін, Ирландия республикалық армиясының штаб бастығы. Маған діни қызметкер мен дәрігерді тауып беріңіз. Мен өліп жатырмын" деді. Оның соңғы тілегі - жолдасы Майкл Фитцджеральдтың қабіріне жақын жерге жерленуі болды. 1920 жылдың соңында Фитцджеральд 67 күндік аштықтан кейін қайтыс болды. Линч таңдаулы сарбаздармен импровизацияланған тасымал құралдарында, таудың етегіндегі Ньюкаслдегі Нагент (бұрынғы Уолш) пабына жеткізілді, содан кейін оны Клонмелдегі ауруханаға жеткізіп, сол күні кешкі сағат 21:00-де қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан екі күннен кейін Корк округіндегі Фермойға жақын орналасқан Килкрумпер зиратына жерленді.

On 28 June, Free State forces arrested his party, including Deasy, but Free State general Eoin O'Duffy allowed them to leave the city. Later it was stopped by a Free State patrol in County Kilkenny and spent some time with enemy officers. A Free State publication stated that Lynch had been released on the understanding that he disavowed the approach of the 'Irregulars'. O'Duffy was adamant that Lynch had assured him that he would not take up arms against the government. For his part, Lynch issued a vehement denial of any such undertaking having been given, in which regard he was supported by Florrie O'Donoghue and Deasy. Lynch now began organising resistance elsewhere. On 1 July 1922 IRA forces occupied portions of Limerick city. At this time Lynch also sent a note to the leader of the Free State forces to discuss the possibility of a truce. Lynch wished to establish a "Munster Republic", which he believed would frustrate the creation of the Free State. This "Munster Republic" would be defended by the "Waterford Limerick Line". From south east to north west, this consisted of the city of Waterford, the towns of Carrick on Suir, Clonmel, Fethard, Cashel, Golden, and Tipperary, and ended at the city of Limerick, where Lynch established his headquarters. He led Limerick's defence, but it fell to Free State troops on 20 July 1922. He retreated further south and set up his new headquarters at Fermoy. The "Munster Republic" collapsed in August, when Free State troops landed by sea in Cork and Kerry. Cork City was taken on 8 August and Lynch abandoned Fermoy the next day. The Anti Treaty forces then dispersed and pursued guerrilla tactics. His counterpart Michael Collins was killed in an ambush at Béal na mBláth, Cork on 22 August, a week after the death of Arthur Griffith. Lynch contributed to the growing bitterness of the war by issuing what were known as the "orders of frightfulness" against the Provisional Government on 30 November 1922. This general order sanctioned the killing of Free State TDs (members of parliament) and senators, as well as certain judges and newspaper editors, in reprisal for the Free State's killing of captured republicans. The first republican prisoners to be put to death were four captured IRA men on 14 November 1922, followed by the execution of republican leader Erskine Childers on 17 November. These orders were acted upon by IRA men, who killed TD Seán Hales and wounded another TD outside the Dáil on 7 December 1922. In response, the Free State shot four republican leaders, Rory O'Connor, Liam Mellows, Dick Barrett and Joe McKelvey the next day. This led to a cycle of atrocities on both sides, including the Free State official execution of 77 republican prisoners and "unofficial" killing of roughly 150 other captured republicans. Lynch's men, for their part, launched a concerted campaign against the homes of Free State members of parliament. Among the acts they carried out were the burning of the house of TD Seán McGarry, resulting in the death of his seven year old son, the murder of Free State minister Kevin O'Higgins' elderly father and the burning of the O'Higgins' family homestead at Stradbally in early 1923. Lynch wrote to Éamon de Valera that "Free State supporters are traitors and deserve the latter's stark fate". Lynch was heavily criticised by some republicans, notably O'Malley, for his failure to coordinate their war effort and for letting the conflict peter out into inconclusive and defensive guerrilla warfare. Other IRA volunteers felt that while Lynch was a decent man, he had failed to organise and lead the anti treaty forces properly and did not possess the mind set of a revolutionary to strike early for a swift victory. Lynch was scathing of the Dáil and the old IRA GHQ for having abandoned the people in the North, "particularly in Belfast". In March 1923, the Anti Treaty IRA Army Executive met in a remote location in the Nire Valley. Several members of the executive proposed ending the civil war; however, Lynch opposed them and narrowly carried a 6–5 vote to continue the war. He had been trying to import mountain artillery from Germany in a vain attempt to turn the tide of the war. When the National Army soldiers reached Lynch they initially believed him to be Éamon de Valera, but he informed them – "I am Liam Lynch, Chief of Staff of the Irish Republican Army. Get me a priest and doctor. I'm dying." His last wish was to be buried next to his comrade, Michael Fitzgerald. In late 1920, Fitzgerald had died after a 67 day hunger strike. Lynch was carried on an improvised stretcher manufactured from guns to Nugent's (formally Walsh's) pub in Newcastle at the foot of the mountains and was later brought to the hospital in Clonmel, where he died that evening at 9 pm. He was buried two days later at Kilcrumper Cemetery, near Fermoy, County Cork.

Мұра

Тарихшы Том Махонның айтуынша, Лиам Линчті өлтірген оқ Ирландия азамат соғысын «де-факто аяқтады». 20 күннен кейін оның ізбасары Франк Эйкен әскери операцияларды тоқтатуға бұйрық берді. 1935 жылдың 7 сәуірінде, 12 жыл өткен соң, Эмон де Валераның «Фианна Фейл» үкіметі Линчтің Нокмилдаун тауларында құлаған жері деп саналған жерге 60 фут (18 м) биіктіктегі дөңгелек мұнаралы ескерткіш орнатты. Ирландия қорғаныс күштерінің Корк округі Килворттағы казармасы Лиам Линчтің құрметіне «Камп О Лоингсиг» деп аталды. Линчтің оқ аталған күні киген қанға толы киімі Дублиндегі Коллинз казармасындағы Ұлттық мұражайда тұрақты түрде қойылған. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстарды аяқтаған Ұлы жұма келісімі 1998 жылдың 10 сәуірінде, Линчтің қайтыс болғанына 75 жыл толуына орай қол қойылды.