Кіріспе

Пальма ағашы көптеген мақсаттарда қолданылады, негізінен жемісі ақшалай өнім ретінде. Асаи пальмасы (/ə/'s//aɪ//.//iː/, asaˈi, Nheengatu asai), Euterpe oleracea – пальма ағашының (Arecaceae) бір түрі. 21-ші ғасырда жеміске деген сұраныс әлемде тез өсті және ағаш негізінен осы мақсатта өсіріледі. Бұл түрдің туған жері – шығыс Амазония, әсіресе Бразилия, көбінесе батпақтар мен су тасқынына ұшырайтын жерлерде. Асаи пальмалары биік, жіңішке ағаштар, олар 25 метрден астам биікке дейін өседі, ал жапырақтары 3 метрге дейін ұзын болады. Жемісі кішкентай, дөңгелек және қара-қызғылт түсті. Жеміс 18-ші ғасырдың басында су тасқыны аймақтарында негізгі тағамға айналды, бірақ оның қалалық аймақтарда тұтынуы және денсаулыққа пайдалы тағам ретінде насихатталуы 1990-шы жылдардың ортасында ғана, аймақтан тыс жерлердегі басқа Амазонка жемістерінің танымал болуымен бірге басталды. Амазонка өзенінің дельтасында жемістің негізгі тағам ретінде маңыздылығы өсімдіктің қалай аталғаны туралы жергілікті аңызға себеп болды. Халық арасындағы әңгімеге қарағанда, аштық кезеңінен кейін басшы Итакви барлық жаңа туған балаларды өлтіруге бұйрық берген. Оның қызы бала тауып, оны құрбандыққа шалғанда, жаңа ғана өскен ағаш түбінде жылап қайтыс болған. Ағашқа аçaи деген ат қойылды, себебі ол қыздың аты (Iaçá) кері жазылған. Оның ерекше эпитеті oleracea латын тілінде "көкөніс" дегенді білдіреді және ол holeraceus (oleraceus) түрінде.

Жемістер

Асай немесе асай жидесі деп аталатын жеміс – шағын, дөңгелек, қара-күлгін түсті, жүзімге ұқсас, бірақ одан кіші және аз қалыңдығы бар, 500-ден 900 жеміске дейін тармақталған шоғырларда өседі. Піскен жемістің сыртқы қабығы (экзокарп) асайдың түріне және пісіп-жеткендігіне қарай терең күлгін немесе жасыл түсті болады. Мезокарп – жұқа, шырышты қабат, қалыңдығы немесе одан да азырақ. Ол ішкі, көлемді және қатты эндокарпты қоршап тұрады, оның ішінде диаметрі шамамен бір үлкен тұқым болады. Тұқым жемістің 60–80% құрамын құрайды. Пальма жыл бойы жеміс береді, бірақ жаңбырлы маусымда оны жинау мүмкін емес.

Өсіру

Екі жиын өнімді береді: біріншісі қаңтар мен маусым аралығында, ал екіншісі тамыз бен желтоқсан аралығында, көбірек өнімді құрайды. 2022 жылы Бразилияның асай экономикасының 90% -ын құрайтын Пара штаты асай жидегінің өндірісін жүзеге асырды, ол 26 миллион АҚШ доллары табыс әкелді. 2022 жылғы өндіріс көлемі 2012 жылғы өндіріс көлемінен 209 есе артық болды. BRS Pará 2004 жылы Бразилия ауылшаруашылық зерттеулер агенттігімен әзірленді. Целлюлозаның шығымы 15% -тан 25% -қа дейін құрайды. BRS Pai d'Égua – Бразилия ауылшаруашылық зерттеулер агенттігі әзірлеген ең жаңа сорт.

Антоцианидтер

Антоцианиттер асаидің көк түсті пигментациясын анықтайды, сондай-ақ өсімдіктің табиғи қорғаныс механизмдерінің антиоксиданттық қабілетін және in vitro зертханалық тәжірибелердегі антиоксиданттық белсенділігін көрсетеді. Асаидегі антоцианиттер in vitro жалпы антиоксиданттық қабілеттің шамамен 10% құрайды. Линус Паулинг институты мен Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігі «тамақтану арқылы алынатын флавоноидтардың антиоксиданттық функцияға тигізетін салыстырмалы үлесі өте аз немесе байқаусыз болуы мүмкін» деп мәлімдейді. Бақыланатын сынақ түтігіндегі жағдайдан айырмашылығы, антоцианиттердің in vivo нашар сақталуы (5%-дан кем) көрсетілді, ал сіңірілген көп бөлігі химиялық өзгерген метаболиттер түрінде, жылдам шығарылуға бағытталған. Тоңазытқышта кептірілген асаи жемісінің ұнтағында цианидин 3-O глюкозиді мен цианидин 3-O рутинозиді негізгі антоцианиндер (3,19 мг/г) ретінде анықталды. Сондай-ақ ұнтақта гомоориентин, ориентин, таксифолин дезоксигезозы, изовитексин, скопарин сияқты он екі флавоноидқа ұқсас қосылыстар, сондай-ақ проантоцианидиндер (12,89 мг/г) және аз мөлшерде резвератрол (1,1 мкг/г) бар екені хабарланды. Ұнтақта (100 г-ға шаққанда) С витаминінің көлемі аз, 260 мг кальций, 4 мг темір және 1002 ХБ А витамині бар екені анықталды. 2003 жылы американдық танымал дәрігер Николас Перриконе асаи жидесін «супертағамдар» қатарына қосты, бірақ асаидің семіздік, назар аудару қабілетінің жетіспеуі сияқты ауруларды емдеуге қатысты керемет маркетингтік мәлімдемелері кейінгі зерттеулерде күмәнді деп танылды. 2012 жылдың қаңтар айында FTC компаниясы салмақ жоғалтуға көмектеседі және ішек қатерлі ісігін алдын алады деген жалған уәделермен асаи жидесін сатумен айналысқан бес компанияға 80 миллион долларлық айыппұл салды. Central Coast Nutraceuticals компаниясы 1,5 миллион доллар төлеуге міндеттелді.

Өндіріс

Бразилия асаидің ірі өндірушісі, әсіресе Пара штатында. 2019 жылы Пара штатының өзі 1,2 миллион тоннадан астам асаи өндірді, бұл Бразилияның жалпы өнімінің 95% құрайды.

Тамақ өнімдері ретінде

Амазонка өзенінің дельтасы маңындағы аймақта жас асаи ғасырлар бойы негізгі тағам ретінде қолданылып келеді. Жеміс азық-түлік өндірушілерге немесе сауда орындарына жеткізу үшін қою массаға (пульпаға) өңделеді, содан кейін мұздатылған қою масса, шырын немесе әртүрлі өнімдердің құрамында – сусындар, дәнді спирт, тағамдар, косметика және қосымшалар ретінде сатылады. Açaí na tigela (ағылшын тілінде "асаи табасы" деп белгілі) – мұздатылған асаи жидектерінен жасалған бразилиялық десерт, икемделген ыдысқа салынып, үстіне басқа жемістер мен гранола қосылады.

Тамақ қоспасы

2008 жылға дейін FDA асай өнімдерін бағаламады және олардың тиімділігі күмәнді. 2009 жылға қарай асайды тұтыну дене салмағына әсер ететінін, салмақ жоғалтуға көмектесетінін немесе денсаулыққа жағымды әсер ететінін көрсететін ғылыми дәлелдер жоқ.

Асай майы

Асаи майы тамаққа дайындауға немесе салатқа қосуға жарамды, бірақ көбінесе косметикада – шампунь, сабын немесе теріге ылғал беру үшін қолданылады. Бұл құралымдардың денсаулыққа тигізер ықтимал әсері зерттеліп жатқандықтан, алайда асаи полифенолдарының адам организміне әсер ететінін көрсететін нақты дәлелдер әзірге жоқ.

Басқа қолданыстар

Пальма жапырақтарынан шляпалар, кілемдер, себеттер, сыпырғыштар және үйлердің шатырын жабуға арналған сабан жасауға болады. Зиянкестерге төзімді ағаш діңдері құрылыс жұмыстарына қолданылады. Ағаш діңдерін өңдеу арқылы қажетті минералдар алуға болады. Жемістің 80 пайызын құрайтын асаи тұқымдарын мал азығы ретінде немесе өсімдіктерге арналған органикалық топырақтың бір бөлігі ретінде ұнтақтауға болады. Егілген тұқымдар жаңа пальма ағаштарын өсіру үшін пайдаланылады, олардың дұрыс өсу жағдайында көшетке айналуына бірнеше ай уақыт қажет болуы мүмкін. Тұқымдар қоқысқа тасталуы немесе кірпіш жасау үшін отын ретінде қолданылуы мүмкін.

Зерттеу

Ауызбен қабылданатын асаи жемісі асқазан-ішек жүйесінің магниттік-резонанстық томографиясында (МРТ) контрасттық зат ретінде сынақтан өткізілді. Оның антоциандары табиғи тағамдық бояу ретіндегі тұрақтылығы зерттелді.