Кіріспе

Көне Римдегі цирк

Фламиний циркі – көне Римдегі үлкен, дөңгелек аймақ, Тибр өзеніне жақын Март Кампусының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Онда белгісіз ойындар үшін пайдаланылатын шағын жарыс жолы, сондай-ақ әртүрлі ғимараттар мен ескерткіштер болған. Ол б.з.д. 221 жылы Гай Фламиниуспен "салынған" немесе бөлініп алынған. Август қаланы 14 әкімшілік аймаққа бөлгеннен кейін, Фламиний циркі IX аймаққа атын берді, ол циркті және Via Lata-дан батысқа қарай Март Кампусының барлық бөлігін қамтыды.

Топография және құрылымдар

Алғашқы кезеңінде цирк, шамамен 500 метрлік ұзындығы бар, Фламиний далалары (Prata Flaminia) арқылы созылған айналым болды. Варроның сөзінше, цирк б.з.д. 220 жылы салынған кезде ойын-сауық үшін қасиетті орын болған далалардың айналасында салынды. Луди Таурей ойындары Римнің соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербус (б.з.д. 495 ж. қайтыс болған) тұсында, осы далаларда өткізілді. Б.з.д. 2 ғасырда бұл кең кеңістік ғимараттар мен ескерткіштермен толып кетті. Циркте тұрақты орындықтар болған жоқ, сондай-ақ жарыс жолының шекарасын белгілейтін тұрақты құрылыстар да болған жоқ. Біздің заманымыздың 3 ғасырының басына қарай, ортасында 300 метрден аспайтын шағын алаң ғана қалды, онда ludi (халықтық ойындар) әрдайым өткізілді. Цирк маңында көптеген құрылыстар болды (“in circo Flaminio”). Пиета ғибадатханасы Forum Holitorium-ның оңтүстік-шығыс жиегінде орналасқан. Марс ғибадатханасы солтүстік-батыста болды. Б.з.д. 220 жылы Фламиний далаларында Аполлонға арналған алты ғибадатхана болған деген болжам бар. Аполлонға арналған театр б.з.д. 179 жылы Аполлон ғибадатханасына жақын жерде салынды, кейіннен Цезарь диктатурасы кезінде қайта жаңартылды. Театрды қайта жаңарту цирктің өзін қысқартуды талап етті және бірнеше ғибадатхананы бұзуға әкеп соқты. Аполлон ғибадатханасы "циркте" Август тұсында ерекше маңызға ие болды, себебі анасы Атия ғибадатханаға келгенде ол құдайдан туылған деген халық арасында кең тараған аңыз пайда болды. Август цирк төңірегінде көптеген жаңа құрылыстар салды және оны алғаш рет таспен жабуға бұйрық берді. Ең бастысы, Август Аполлонға арналған шағын театрымен қатар, Диана мен Пиета ғибадатханаларын да бұздырып, Цирктің шығыс жағында Марцелл театрын салдырды. Август сондай-ақ солтүстік-шығыс жағынан циркті қоршап тұрған Porticus Octaviae құрылысын жүзеге асырды. Августың туысы Луций Марций Филипп Геркулес ғибадатханасын, цирктен кіруге болатын айналасындағы портикпен бірге қалпына келтірді.

Орналасқан жері

Ренессанс дәуірінен бастап Фламиниус циркі Виа делле Боттеге Оскуре ("Қараңғы дүкендер көшесі") бойындағы ежелгі аркадалармен байланыстырылды, себебі орта ғасырларда осы аркадалар қолөнершілердің шеберханаларын қорғаған. Бұл циркті Паганика және Маргана алаңдары арасында Филиппи портигінің солтүстігіне орналастырды. 1960 жылдары бұл ұзақ жылдар бойы сақталған идентификация Форма Урбиске жаңа фрагменттер қосылу арқылы күдік тудырды, бұл аркадалардың Балбус театрына және оны жалғастыратын портикке (археологиялық ескерткіш ретінде "Крипта Балби" деп белгілі) тиесілі екенін анықтады. Жаңа қазба жұмыстары мен Мәрмәр жоспарының жаңа конфигурациясы Фламиниус циркінің орналасқан жері туралы түсінікті өзгертті, оны Тибрге жақын оңтүстік-батысқа жылжытып, оңтүстік-шығыс – солтүстік-батыс бағытында орналастырды. Бұрын назардан тыс қалған Mirabilia Urbis Romae еңбегіндегі ("Circus Flammineus Ad Pontem Ludeorum") сілтеме, оны Понс Фабрициус жанында көрсеткен, сондай-ақ Октавия портигінен оңтүстікке қарай орналасқан "CIR FLAM" деп белгіленген Мәрмәр жоспарының фрагменті цирктің Тибрдің оңтүстігінде және Октавия мен Филипп портиктерінің солтүстігінде, ал шығысынан Марцелл театрымен шектесетінін растады.

Қолдану

Фламиниус циркі ешқашан үлкен Максимус циркімен бәсекелесуге арналмаған, және Максимус циркі сияқты, ол тек ойын-сауық орны болған жоқ. Онда арба жарыстарына арналған жол болмағанға ұқсайды. Бұл жерде өткізілген жалғыз ойын – Тауриан ойындары болды, онда бұрылыс тіректері (мета) айналасында ат жарыстары өткізілді. Тавр ойындары жер асты құдайларын (di inferi) ынаятқа алу үшін өткізілген, және олар ешқашан басқа циркке көшірілмегендіктен, осы орынмен тығыз байланысты болған сияқты. Ат спорты түрлері Марс алаңындағы басқа да рәсімдер мен мерекелерде де жер асты құдайларымен байланысты болды. Страбон Фламиниус циркінде атпен жүгірудің өткені туралы еш айтпаған. Луди Плебей ("Плебейлік ойындар") осы жерде өткізілгенін мәлімдейтін жалғыз ежелгі дереккөз – қате болуы мүмкін Валериус Максимус. 2 жылы цирк Аугуст форумының құрылысын еске алу үшін 36 крокодилді сойып, суға толтырылған. Цирк римдік жеңіспен байланысты рәсімдерге де арналған, себебі Фламиниан далалары дәстүрлі түрде Капитолий төбесіне қарайғы жеңіс жолының бойында орналасқан. 63 жылы Луций Лициний Лукулл Үшінші Митридат соғысында жеңісін тойлап, циркте Митридаттың қатты алтын мүсінін қоса, олжасын көрсеткен. Фламиниус циркі сондай-ақ базар ретінде де пайдаланылған. Онда жиі жиналыстар өткізілген. 9 жылы осы жерде Август Друздың мадақтау сөзін (Laudatio) айтқан.

Кейінгі тарих

Ғимараттар төртінші ғасырдың соңына дейін қолданыста болды, содан кейін аймақ толығымен тасталып кетті. Орта ғасырларда Домициан стадионының (Пьяцца Навона) қираған қалдықтарын жиі Фламиниус циркі деп жаңылыстыратын. 16 ғасырда 1192 жылы папа Селестин III-нің паптық бұйрығында айтылған "Castrum Aureum" ("алтын лагерь") да цирк ретінде танылды. 1555 жылы Рим папасы Пауль IV бұрынғы Фламиниус циркінің көп бөлігін қамтитын аумақта еврейлер геттосын құрды. Римдегі Ұлы синагога аренаның оңтүстік жағында шамамен орналасқан.