Кіріспе

Эль-Мазуку шайқасы 1937 жылдың 6-22 қыркүйегі аралығында Испания азаматтық соғысы кезінде Солтүстік майканының бір бөлігі ретінде республикалық және ұлтшыл армиялар арасында болды. Республикалықтардың Эль-Мазуку және айналасындағы тауларды қорғауы, олардың күштері жеті есе көп болғанына қарамастан, ұлтшылдардың шығыс Астурияға шабуылын тоқтатты. Көп апта бойы қиын жағдайдағы қатал шайқастардан кейін қорғаушылар жеңіліске ұшырады, нәтижесінде ұлтшылдар Леоннан келген күштерімен байланыса алды, бұл Гихонның түсуіне және Солтүстік-Батыс Испаниядағы соңғы республикалық провинция Астурияның тасталуына әкелді. Бұл шайқас әскери нысандарға қарсы төселген бомбалауды алғаш рет қолдану болды деп саналады.

Кіріспе

Бильбаоның құлауы мен Сантандерді қорғаған республикалық күштердің жеңілісінен кейін Астурияның республикалық бекінісі Испанияның оңтүстігі мен шығысындағы республикалық әскерлерден оқшауланды. Астурияны қоршаған ұлтшыл күштердің басшысы, генерал Фидель Давила, оңтүстіктен және шығыстан шабуыл жасады, рухсыз республикашылдардан аз қарсылық күтті. Дева өзені бойындағы бірінші республикалық шеп көп ұзамай басып алынды, ал Льянес қаласы 1937 жылдың 5 қыркүйегінде түсті. Бірақ ұлтшылдарға бұрынғыдағы жолдар Сьерра-де-Куэраның әктас қабырғаларымен (солтүстікте) және оңтүстіктегі Дева шатқалымен шектелді. Ұлтшылдар алға жылжу үшін осы таулардан қорғаушыларды тазарта алмады, сондықтан Льянестен оңтүстік-батысқа және Пэнестен Кабралесқа қарай Карес өзені бойымен батысқа қарай қозғалатын қос қанатты шабуылды жоспарлады. Екі майданда да қиын жер бедері мен республикашылдардың қарсылығы алға жылжуды тоқтатты. Осы кезде Сьерра-де-Куэра таулары Астурияны қорғау үшін өте маңызды екені және Сьерра-де-Куэраның кілті Эль-Мазуку асуы екені анық болды.

Жауынгерлер

Ұлттық күштер Ланесте генерал Хосе Сольчага Заланың (Солчага) басшылығымен 15 артиллерия батареясы және күшті әуе қолдауымен (жарым-жартылай Куэ әуежайында орналасқан неміс "Кондор" легионын қоса алғанда) Наварраның төрт бригадасынан (33 000 адам) тұрды. Эль Мазуку өткелі теңізден 5 шақырымдай қашықтықта болғандықтан, "Almirante Cervera" крейсері де 6 дюймдік қаруларын қолдана алды. Астуриялық және бірқатар баск және Сантандер күштері (республикалықтар) Мерде полковниктер Хуан Ибаррола Оруэта мен Франсиско Галан Родригес (Ибаррола және Галан) басшылығымен, шамалы артиллериямен және әуе қолдауысыз, әлсіреген үш бригададан (барлығы 5000-нан аз адам) құралды.

Шайқас

Эль-Мазукуға шабуыл 6 қыркүйекте Ұлттық Навар бригадасының I тобының шабуылымен басталды. Бұл шабуыл тойтарылды, сонымен бірге қыспақ қозғалысының оңтүстікке қарайғы алға жылжуы да тоқтатылды. Осы сәтсіздіктерге жауап ретінде неміс «Кондор» легионы шақырылды және алғаш рет әскери нысананы – Эль-Мазукуға жақын республикалық күштерді – келемдік бомбалауға ұшыратты. 7 қыркүйектегі келесі шабуылдар тоқтатылып, майдан тұрақтанды. Белгілі республикалық командир Хигинио Карросера үш батальон және 24 ауыр пулеметпен келді. Күні бойы жарылғыш және өртке қарсы бомбалар тасталды. Келесі күні қалың тұман ішінде қызу шайқаста екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Ұлтшылдар оңтүстік майданда шамамен 2 км жерді басып алды, бірақ республикашылар оны қайтарып ала алмады. Ұлтшылдар келесі күні Эль-Мазукуды қорғаған бекіністерге оқ жаудырды, нәтижесінде екі республикалық батальон кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ Ұлтшылдар бұл шегінуден пайда таппады. Сол күні және келесі күні бомбалау мен артиллериялық оқ жаудырулар, сосын Ұлттық жаяу әскерінің шабуылдары кезекпен қайталанды, бірақ республикалық пулеметтердің отымен тоқтатылды. 10 қыркүйекте тұман қайтадан түскеннен кейін I бригада Бифорко төбесін (Эль-Мазуку асуының төменгі жағында) басып алды, бірақ бұл төбе Ллабрес биіктіктерінен бақыланды, сол биіктіктерден республикашылар аймақты пулеметтермен ұрып, жарылғыш заттармен толтырылған карбид барабандарын құлатып жіберді. Соғыс басталғалы бері алғаш рет республикалық майданға ыстық тамақ жеткізілді. Келесі екі күнде оңтүстік майданда ұлтшылдар аңғар бойымен ілгерілей алмады, сондықтан Пико Турбинаға қарай Сьерра жотасымен көтерілуге мәжбүр болды. 1315 метрлік бұл шың 40 градусқа дейін еңіспен және айға ұқсас карсттық ландшафтымен қауіпті кедергі болып табылады. Мұнда ешқандай жол болмады, тіпті қашырлар үшін де, сондықтан жабдықтар мен қару-жарақ көбінесе қолмен тасымалданды. Ауа райы да нашар болды, сондықтан ұшақтар ұшуға мүмкіндік алмады, бірақ тұман шабуылдаушы күштерді жасырды. 13 қыркүйекте Эль-Мазукудың солтүстік-батысындағы республикалық майдан қатал артиллериялық оқ жаудырудан әлсіреп, 14 қыркүйекте республикашылар Сиерра Ллабресті, оның биіктігі Эль-Мазуку ауылы мен батыс бағыттарын бақылап тұрғандықтан, ұстап тұруға мәжбүр болды. Сол кезде Эль-Мазуку ауылын қорғау мүмкін емес еді. Оңтүстікте Пико Турбинаға жақын қол жеткізілді, бірақ шабуыл тығыз тұман ішінде қол гранаталарымен тойтарылды. 15 қыркүйекте Эль-Мазуку мен оның айналасы басып алынды, ал сол сектордағы республикашылар Мереге шегінді. Оңтүстікте республикашылар әлі де Пико Турбина мен Пенас Бланкастың (Пенья Бланка шыңдары) биіктіктерін ұстады. Пико Турбина басып алынды, ал Пена Бланка келесі күні Арангас пен Аренас ұлтшылдардың қолына өткеннен кейін толық қоршауға алынды. Бедон өзені бойындағы республикалық шепте Пенас Бланканың үш шыңы ғана қалды. Ұлтшылдардың алғашқы шабуылдары сәтсіз аяқталды, сондықтан бекіністерді басып алу үшін он алты батальон жөнелтілді. Ауа райының нашарлығына байланысты әуеден көмек көрсету мүмкін болмады, ал жерде жаңбыр биіктікте қарға айналды. 18 қыркүйекте ауа райы жақсарғаннан кейін «Юнкерс» және «Фиат» истребительдерінің «тізбектерінен» және мүмкін «Кю» әуеайлағында орналасқан «Хенкель 51» истребительдерінің үш толқыны шабуыл жасады. Әр шабуылдан кейін жаяу әскердің шабуылы пулеметтер мен қол гранаталарымен тойтарылды. Төрт күн бойы осы үрдіс қайталанды: ұшақтар мен минометтер қалған қорғаушыларды ұрып-соқты, Наварра жаяу әскері шабуыл жасады және кері қайтарылды. 22 қыркүйекке дейін «қызыл ту ең биік шыңда желбіреген». Сол күні Пенас Бланка толық басып алынды.

Салдары

Эль Мазукуды қорғау ұлтшылдардың шабуылын қысқа дейін тоқтату мүмкіндігін ұсынды; егер осының нәтижесінде соғыс барысы өзгеше болар еді. Бірақ шабуылдаушылар қымбатқа түскен кешігуге ұшырады. Қорғаушылар Сантандердегі жеңілістен кейін жоғалтқан абыройларын қайта алды, бірақ бұл да үлкен құнға түсті. Үшінші тараптар, әсіресе Кондор легионы, көптеген сабақтар алды, олар кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропалық майданында қолданылды. Эль Мазукуды қорғау Астуриядағы республикашылдарға да тыныс алуға және қайта жиналуға мүмкіндік берді, бірақ бұл көп әсер етпеді. Шығыс майданындағы ұлтшылдар Леоннан келген күштермен Инфиестода бірігіп, Гижонды қоршады. Солтүстік Испаниядағы соңғы республикалық бекініс болған Гижон 21 қазанда түсті.