Кіріспе

Испанияда азаматтық соғыс кезінде болған Брунеттегі шайқас (1937 жылы 6-25 шілдеде) Мадридтің батысында болған. Бұл испандық азамат соғысы кезінде республикашылдардың астанаға және солтүстікке жасаған қысымын жеңілдетуге арналған республикалық әрекеті болды. Бастапқыда сәтті болғанымен, республикашылар ұлтшылдардың қарсы шабуылдарынан кейін Брунеттен шегінуге мәжбүр болды және шайқаста құрып кеткендер болды.

Кіріспе

19 маусымда Бильбаоны басып алғаннан кейін республикашылар Брунеттегі шабуылды ұлттық күштерді солтүстіктен бұрып, қашып бара жатқан республикашыларға қайта ұйымдасуға уақыт беру үшін ойлап тапты. Сонымен қатар, Брунете де таңдалды, өйткені ол Экстремадура жолында орналасқан және оны басып алу националистерге Мадридті қоршап тұрған күштерін қайта жабдықтауды қиындатады, тіпті оларды кері шегінуге мәжбүрлеуі мүмкін. Брунетті басып алғаннан кейін, және біраз қайта ұйымдастырудан кейін, жоспар бойынша шабуыл екінші кезеңде Талавера-де-ла-Рейна бағытында жалғасатын болды, бұл қадам ақырында Мадридтен тыс жердегі ұлтшыл күштерді кесіп тастайтын болды. Брунеттегі шабуыл басталған уақытта Мадридтен оңтүстікке қарай Карабаншель ауданынан қоршау шабуыл жасалатын болады. Саяси тұрғыдан алғанда, Брунеттегі шабуыл коммунистердің талаптарын қанағаттандыру және испандықтардың әскери бастамашылығы бар екенін орыстарға дәлелдеу үшін таңдалды. Шын мәнінде, орыс кеңесшілері 1937 жылдың көктемінен бастап Брунетке шабуыл жасауды талап етіп келді. Бұдан басқа, Кеңес Одағынан көмек азайды, себебі республикалық порттарды ұлттықтар сәтті блокадалады. Премьер-министр Хуан Негрин француз премьер-министрі Камил Шотемпсты Испания Республикасының Малага мен Бильбаодағы апатты жоғалтулардан кейін әлі де әскери іс-қимыл жасауға қабілетті екендігіне сендіруі керек болды. Республикашылар Брунетте күш көрсету Францияны қару-жарақ тасымалына шекарасын ашуға көндіреді деп күтті. Шабуылға жақсы дайындалды, оған үкімет күштерін қайта ұйымдастыру және қазіргі заманғы соғыс материалдарын, негізінен, Кеңес Одағынан үлкен ағыны болды. Тоғыз жаңа бригада құрылды, және бірліктердегі ауыр пулеметтер саны арттырылды. Батальон деңгейіндегі және одан жоғары деңгейдегі командирлер өз міндеттеріне жақсы білікті болған, ал рота мен взвод командирлеріне тәжірибе жетіспеген. Бұл шабуыл күтпеген жерден жасалды, ал ұлтшылдар шын мәнінде "республиканың кафелерінде үш ай бойы талқыланған" дегенге қарамастан, байқамай қалады. Ұрыс жүргізілетін жер өте дөңес, көптеген жоталар мен шағын сағалар бар, бірақ көбінесе ашық, сондықтан республикашылар жаңа совет танкілеріне қол жетімді, олар енді бірінші рет толық пайдалануға ниетті.

6 шілде

Бірінші шабуылдар 5-6 шілде түнінде басталды, республика күштері қараңғылық астында ұсақ Ұлтшылдар желілеріне терең еніп кетті. 6 шілдеде таңертең республикашылар ұлтшылдардың позицияларын артиллерия мен әуе күшін, сондай-ақ Navalcarnero-дағы жергілікті ұлтшыл штабын қоса алғанда, артқы мақсаттарды бомбалады. Бомбалаудан кейін Листердің қолбасшылығындағы Республиканың 11-дивизиясы алға басып, Брунетті қоршап алды. Ұлттық күштер толығымен таңғалды, және таңертеңгі шабуылдар басталғанға дейін олар республикалық операцияның толық көлемін түсінген жоқ. Брунет түске қарай республикашылардың қолына түсті. Ұлттықлер ұрыстың жалпы командалығын генерал Варелаға тапсырды. Таңертең барлық қол жетімді адам күштері әлсіз майданға жіберілді, оларға жергілікті штабтар, далалық ауруханалар мен жабдықтау бөлімшелерінің қызметкерлері кірді, ал түске қарай 12-ші, 13-ші және 150-ші дивизиялар Кондор легионының бөліктерімен бірге қорғанысты нығайтуға көмектесу үшін жолға шықты. Сол күні Листердің 11-ші дивизиясының флангілеріндегі 34-ші және 46-шы дивизиялардың республикалық шабуылы ұлтшылдардың қатал қарсылығына тап болып, Листерді Брунеттен оңтүстікке қарай ілгерілеуін тоқтатуға мәжбүр етті. Республика күштерінің батысқа қарай шабуыл жасау арқылы алшақтықты кеңейту әрекеттері де Кьижорнаның алдында тоқтатылды. Кейін Кижорнаға шабуыл жасауды танктер күшейтіп, артиллерия мен әуе құралдары қолдады, бірақ шабуылшылар қайтадан кері қайтарылды. Осы уақытқа дейін шабуылды тек V армия корпусы ғана жүргізді. Республикалық команда бастапқы табысқа таң қалды, ал, әрине, кейбір шатасулар болды, бұл XVIII армия корпусының орналасуын кешіктірді. (Бұл шатасуды көптеген коммунистер еместер мен реттік әскер офицерлерінің бүкіл кәсіпорынға күмәнданушылық танытқаны, бұл оларды тым сақтандырған болуы мүмкін.) Мадридтің оңтүстігіндегі Карабаншельден басталған қоршау шабуылдың жоспарланған шығыс қанаты ауыр артиллериялық бомбалауға қарамастан, жау желісін ешқашан бұзған жоқ.

7 шілде

Республикашыл полковнигі Джурадо Вильянуэва де ла Канадтадағы тұйықталуды тоқтату үшін 15-дивизияны басқа жаққа бұрып жіберді, ал 15-бригаданың британдық батальоны 7 шілде күні таңғы 7-ге дейін ауылды ұлтшылдардан тазартуға қол жеткізді. Виллануэва-дель-Пардильо және Виллафранка-дель-Кастильо ауылдарының ұлтшылдары қарсылық білдіруді жалғастырды. Галдың 15-ші дивизиясына Боадиллаға қарай республикалық сол жақ флангімен жалғасуға мүмкіндік беру үшін, Энсисоның 10-шы дивизиясы Моха жотасын қорғап отырған Асенсионың 12-ші дивизиясына шабуыл жасады. Ұлттық әскерлер кері шегініп, Боадилла маңындағы төбелерге қарай қайтты. Брунетте күнді қорытындысыз және тұжырымсыз ұрыстармен өткіздік. Қарулы заттардың ыстықтан құрғақ жерге түсуі көптеген орман өрттеріне әкелді. Республикашылдардың қарсылық бөліктерін азайтуға деген ықыласы оларды айналып өтудің орнына, Ұлттық партияға жаңа резервтерді алуға уақыт берді. Түстен кейін Солтүстік фронттан ұшып келген ұшақтар келіп, дереу әрекетке кірісті. Сонымен қатар, Барелаға солтүстікке қарсы барлық шабуылдар тоқтатылғандығы туралы хабарланды, бұл жердегі бөлімшелерді Брунете секторына жіберуге мүмкіндік береді.

8-9 шілде

7/8 шілде түнінде генерал Миаха өзінің резерві XVIII армия корпусын шығысқа қарай, Гуадаррама өзені бағытында шабуылға жіберді. Бұл таңертеңгі уақытта орындалды. Өзеннен өткеннен кейін 15-дивизия жаңа бекініп алынған 12-дивизияның ұстаған позицияларына екі күн бойы шабуыл жасады. Барлық шабуылдар кері қайтарылды және шабуыл Ұлттық қорғаушыларды қуып шығаруға қол жеткізген кезде, қарсы шабуыл тез арада республикашылардың жетістіктерін жойды. Осы арада республикашылдардың оң жақ қанатындағы Кижорна ауылында ұлтшылдардың ұстанымы берік болды. Мадридтен оңтүстікке қарай шабуыл қайтадан жасалды, бірақ тағы да сәтсіз аяқталды. Жоспардың осы бөлігінен басқа ештеңе шықпады. Листердің оң жақ флангіне қарсы республикалық шабуыл Кийорнада тоқтап қалған кезде Модесто 35-дивизияға Ел Кампесиноның 46-дивизиясына көмек көрсетуге бұйрық берді. 35-дивизияның бастапқы мақсаты Листердің орталыққа шабуыл жасауын қолдау болды. 35-ші дивизиясыз Листердің 11-ші дивизиясы одан әрі алға қарай алға қарай келе алмады. 9 шілде күні таңертең екі республикалық бригада Кижорнаға шабуыл жасады, ауыр зардап шеккеннен кейін олар ауылды Ұлттық қорғаушылардан тазарта алды. Республикашылдардың сол жақ флангі Боадилла дель Монтеге қарсы шабуылдар алға жылжи бастады, бірақ шабуыл жасақтарына танктер, бронеавтомобильдер мен ұшақтар жақсы қолдау көрсеткеніне қарамастан, олардың шығындары соншалықты жоғары болды, сондықтан шабуылдар тоқтады. Алайда, әсіресе ауылдың алдындағы "Москито" жотасында және оның айналасында шайқастар жалғасты. Бірінші шабуылда испандық республикалық әуе күштері өте белсенді болды, олар жердегі нысаналарға және бүлікшілердің әуеайлақтарына шабуыл жасады. Бірақ республикалық ұшақтар баяу және ескірген, бұл неміс кондор легионының соғыстың жүріп өтуімен әуеде толықтай бақылауға ие болуын қамтамасыз етер еді.

10-11 шілде

10 шілдеде Вильянуэва дель Пардильоны Дуранның 69-шы дивизиясының XII Халықаралық бригадасы танктермен қолдап алды. Қару-жарақ, оқ-дәрі және материалдары бар 500-ге жуық қорғаушы тұтқындалды. Виллафранка дель Кастильоны Энсисоның 10-дивизиясы мен Клебердің 45-дивизиясы баяу қоршап алды. Полковник Джурадо 11 шілдеде ауылға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ ол ауырып, полковник Касадомен ауыстырылды. Жағымсыз көңіл-күй мен шаршауды келтіре отырып, Касадо шабуылды тоқтатуды өтінді, бірақ генерал Миаха шабуыл жоспарланғандай жалғасын табуға бұйырды. (Бұл күні африкалық америкалық коммунист Оливер Лоу, Абрахам Линкольн бригадасының командирі, Боадилла дель Монте секторындағы Москито қырқасына шабуыл жасағанда қаза тапты.) Республикашылдар Виллафранка дель Кастильодағы ұлтшыл гарнизонды тұтқындап, генерал Вареланы қысымды жеңілдету үшін Наварраның 5-бригадын жіберуге мәжбүр етті. Наваррлардың келуі теңгерімді ұлттықтар жағына бұрды, өйткені республикашылар өздерінің позицияларынан кетуге мәжбүр болды және Гуадаррама өзенінің арғы жағына қашып кетті. 11 шілдеде Вильянуэва дель Пардильоны қайтадан басып алуға ұмтылған ұлтшылдар сәтсіз аяқталды. Әуедегі белсенділік өте жоғары болды, өйткені ұлтшылдардың әуе бөлімшелері соғысқа көбірек тартылды. Ұшақтардың отыз немесе одан да көп ұшақ топтарымен ұрыс алаңында пайда болып, қарсыластардың бірдей үлкен эскадрильяларымен соқтығысуы сирек кездесетін жағдай емес еді.

12 шілде 17

Ұлттық ұлыстың жер және әуе күштерінің үлкен бөлігі қауіп төндірген майданға келгендіктен және Мадридтен оңтүстікке қарай Карабоншель аймағынан жоспарланған тырмақ қозғалысы ешқандай әсер қалдырмағандықтан, республикалық шабуыл тоқтап қалған. Кейбір кішігірім диверсиялық шабуылдар әлі де жүргізілді, бірақ 15 шілдеде генерал Мияджа шабуылға тоқтату туралы бұйрық берді. (XV Халықаралық бригаданың батальон командирі майор Джордж Нейтан бір күннен кейін бомба сынықтарынан қаза тапты.) Бұл сәтте республикашылар Брунетті ұстап, Экстремадура жолын кесіп тастады. Бұл шабуыл Баск еліндегі ұлтшылдардың қысымын жеңілдетті, және ол досы мен жауы үшін Республика күштерінің күші мен қуаты тез өсіп келе жатқанын дәлелдеді. Сонымен қатар, ұлтшылдар Мадридті қоршап тұрған әскерлерін оқшаулаудан сақтады және күшейтілген күштер келгеннен кейін қарсы шабуылға дайындалды. Республика күштеріне тек шабуылдан ғана емес, сонымен қатар судың жетіспеушілігімен бірігіп, көптеген сарбаздарды әрекетке қабілетсіз етті. Көптеген бригадалар өздерінің санының 40-60% -ын жоғалтты - өлтірілді, жараланды, науқастанып, жоғалып кетті, ал бір бригада (XIV) осы аптада адам күшінің 80% -ын жоғалтты деп айтылады. Арыған республикашылар қазып алып, олар ұлтшылдардың қарсы шабуыл жасағанын күтті.

Ұлттық қарсы шабуыл

Ұлттық команданың қолбасшысы генерал Варела үш бұрышты шабуылмен республикашылдардан айырылған жерлерді қайтарып алуды жоспарлады. Негізгі күш 20 000 адамнан құралған, олар Кийорнаға қарай шығып тұрған жердің батысынан шабуыл жасайтын. Сонымен қатар, шамамен 10 000 адамнан тұратын басқа күш шығыстан Боадилла-дель-Монтеден Гуадаррама өзеніне қарай және одан жоғары шабуыл жасайды. Ақырында 8 мың адам оңтүстіктен Брунеттеге қарай шабуыл жасайды.

18 шілде

Контрнаступление сол күні таңертең ерте басталды ұзақ артиллериялық шабуылмен республикалық майдан сызықтары, сонымен бірге ұлтшылдардың әуе бөлімшелерінің ауыр әуе шабуылдары. Алайда, ұлттықтар бұл күні аз ғана жетістіктерге қол жеткізді: батыс топ Кижорнаның солтүстік-батысындағы кейбір төбелерді басып алды, ал шығыс күш Гуадарраманың шығысында кейбір жерлерді алды. Республика әскерлері өздерінің позициясын табандылықпен қорғады. Кижорнаның батысындағы шайқас әсіресе қатал болды. Сол жерде республикалық бөлімдер бірнеше рет қарсы шабуыл жасап, жоғалтқан төбелерді қайтаруға тырысты. Ауадағы шайқастар да ерекше ауыр болды, өйткені екі жақ та ұшақтардың көп санын күреске жіберді: бір уақытта шамамен 80 ұшақ ұшы 60 қарсыласпен үлкен шайқасқа қатысты. (Бұл күні британдық ақын Джулиан Белл ерікті британдық медициналық бөлімге жедел жәрдем машинасын жүргізу кезінде бомба сынықтарынан қаза тапты.)

19-20 шілде

Ұлттықлер 19 шілдеде үш бұрышты шабуыл жасаған, бірақ келесі күні әуе бөлімшелерінің көмегімен шығыс күштер Гуадаррамаға жақын шығыс жағында кейбір жетістіктерге қол жеткізе алды.

21 шілде 23

Муажа шығыс жақтағы жағдайды тұрақтандыру үшін Гуадаррама бойында қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді, бұл бірнеше күн бойы ыстық ыстыққа қарсы күреске әкелді. Ұлттықлер 20 шілдеде басып алған жер бірнеше рет иеліктен шықты. Сонымен қатар, үш республикалық бригада 20 танктің қолдауымен Лас-Розастан оңтүстік-шығысқа қарай кішігірім шабуыл жасады. Кьижорнаның шығыс жағында шайқас жүріп жатқанда, батыс жағындағы республикалық күштер, негізінен Кижорнаның айналасындағы жерлерге шоғырланған ауыр шабуылдарға қарамастан, өздерінің жерлерін ұстады. Алайда, 23 шілдеде шығыс күштер ақыры үлкен жетістікке қол жеткізді және кішкентай Ауленсия үлкен өзенге құятын жерге жақын жерде Гуадаррама арқылы күреске жетті.

24-25 шілде

24 шілдеде ұлтшылдар оңтүстіктен Брунетке шабуыл жасай бастады. Олар майданның осы бөлігінде республикашылдардың 22 батареясына қарсы 65-ке жуық артиллерия батареясын шоғырландыруға қол жеткізді. Осы қолдаумен қоса әуеден бомбалау арқылы ұлтшылдар қаланың оңтүстігіндегі республикалық сызықты бұзды. Танкілердің көмегімен жасалған қарсы шабуыл сәтті болмады. Түстен кейін шабуылшылар Брунетеге кірді, ал Листердің 11-ші дивизиясының қалдықтары қаладан солтүстікке қарай орналасқан жерлерге кері шегініп, зираттың айналасына топтасты. Сонымен қатар, шығыстағы ұлтшыл топ Гуадаррамадағы өздерінің бұзылуын кеңейтуге қол жеткізді. Мияя Мадридтен күшейтуді жіберді, ал Сиприано Мера басқарған республикалық 14-дивизия тағы да қарсы шабуыл жасады, бірақ ол сәтсіз болды, ал 25 шілдеде 11-дивизияның қорғаушылары зираттың айналасында және оның ішінде дивизияның командирі Листердің өзі де болды. Осыдан кейін шайқаста ірі шабуылдар болған жоқ, бірақ кейбір тиімді емес республикалық қарсы шабуылдар болды. Варела шабуылдарын жалғастыруды қалады, бірақ Франко әскерлерді стратегиялық маңызды Сантандер портына қарсы шабуыл басталуы үшін солтүстікке қарай жылжыту үшін тоқтатуға бұйрық берді. (25 шілдеде неміс әскери фотографы Герда Таро ол отырған көлікті Ұлттық әуе шабуылынан кейін республикалық танк қатты соққыға ұшыраған кезде өлімге ұшырады.) Соғыстың соңғы күндері республикашылдар жағында моралдың сынғандығы анық көрінді, себебі олар шаршап, жиі қатты зардап шекті. Тіпті, ерікті Халықаралық бригадалар арасында да наразылық, бағынбаушылық және түбегейлі дезертирлік болды.

Салдары

Ұрыс соңында республикашылар Экстремадура жолын кесіп тастай алмады, бірақ олар Вильянуэва де ла Канад, Кийорна және Вильянуэва дель Пардильо қалаларын ұлтшылдардан ұстап алды. Осы тұрғыдан алғанда, екі жақ та жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқаста ерлер мен техниканың шығыны республикашылар үшін ұлттықтарға қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Шын мәнінде, Республика армиясы өзінің ең қажетті жабдықтарының көп бөлігін және Халықаралық бригадалардағы көптеген үздік сарбаздарын жоғалтты, сондықтан бұл шайқасты Ұлттық стратегиялық жеңіске айналды деп қарастыруға болады. Саяси тұрғыдан коммунистер беделін жоғалтты, өйткені шабуыл Ұлттық әскерлердің солтүстікке басып кіруін тоқтата алмады. Брунеттегі ұлтшылдардың шапшаң жағдайлары немістерге Кондор легионының тиімділігі арқасында қолайлы сауда жеңілдіктерін алуға мүмкіндік берді. Ұлттықлер Германияға ең қолайлы мемлекет мәртебесін берді және алынған қарызды өтеу үшін шикізатты Германияға жіберуге келісті. Кейіннен бұл шайқас No No бронетанкті дивизияның атауымен аталды. 1 "Брунет", 1940 жылдардың ортасында құрылған.