Кіріспе
Халықтық таксономия – ғылыми таксономиядан өзгеше, халықтық атау жүйесі. Халықтық биологиялық жіктеу – адамдардың әлемді қоршаған ортаны дәстүрлі түрде сипаттау және ұйымдастыру тәсілі. Олар көбінесе «бұталар», «жәндіктер», «үйректер», «балықтар», «су өсімдіктері», «көкөністер» сияқты формалық таксондарды немесе «аңшылыққа арналған жануарлар», «арбаға жегілетін мал», «қоқыстар» және осыған ұқсас экономикалық критерийлерді жиі қолданады. Халықтық таксономиялар әлеуметтік білімге негізделген және күнделікті тілде қолданылады. Олар әлеуметтік қатынастардан тыс тұрып, осылайша объективті және әмбебап болуға талпынатын ғылыми таксономиялардан ерекшеленеді. Халықтық таксономиялар объектілердің түрлерін анықтауға көмектеседі және адам қызметінің барлық саласына қатысты. Әлемнің кез келген аймағында жергілікті өсімдіктер мен жануарларға берілген атаулардың өзіндік жүйесі бар. Бұл атау жүйелері тіршілік үшін маңызды, олар ағаштардың жеміс беру кезеңдері және ірі сүтқоректілердің мінез-құлқы туралы ақпаратты қамтиды. Осы жергілікті атау жүйелері – халықтық таксономия болып табылады. Теофраст гректердің өсімдіктерге берген халықтық атауларының мысалдарын жазған, бірақ 18 ғасырда Карл Линней ботаникалық таксономияны ресми түрде қалыптастырды. Антропологтар таксономиялардың көбінесе жергілікті мәдени және әлеуметтік жүйелерге енгенін және түрлі әлеуметтік функцияларды атқаратынын байқаған. Халықтық таксономияны зерттеудегі ең белгілі және ықпалды еңбектердің бірі – Эмиль Дюркгеймнің «Діни өмірдің элементарлық формалары». Ғалымдар, әдетте, халықтық таксономиялардың кейде Линней таксономиясымен немесе эволюциялық қатынастардың қазіргі түсіндірмелерімен қақтығысатынын, сондай-ақ организмдердегі сандық емес, жалпылама белгілерге сілтеме жасауға бейім екенін мойындайды. Кейбір антропологтар нәсілді халықтық таксономия деп санайды.
A folk taxonomy is a vernacular naming system, as distinct from scientific taxonomy. Folk biological classification is the way people traditionally describe and organize the world around them, typically making generous use of form taxa such as "shrubs", "bugs", "ducks", "fish", "algae", "vegetables", or of economic criteria such as "game animals", "pack animals", "weeds" and other like terms. Folk taxonomies are generated from social knowledge and are used in everyday speech. They are distinguished from scientific taxonomies that claim to be disembedded from social relations and thus more objective and universal. Folk taxonomies exist to allow popular identification of classes of objects, and apply to all subsections of human activity. All parts of the world have their own systems of naming local plants and animals. These naming systems are a vital aid to survival and include information such as the fruiting patterns of trees and the habits of large mammals. These localised naming systems are folk taxonomies. Theophrastus recorded evidence of a Greek folk taxonomy for plants, but later formalized botanical taxonomies were laid out in the 18th century by Carl Linnaeus. Anthropologists have observed that taxonomies are generally embedded in local cultural and social systems, and serve various social functions. One of the best known and most influential studies of folk taxonomies is Émile Durkheim's The Elementary Forms of Religious Life. Scientists generally recognize that folk taxonomies conflict at times with Linnaean taxonomy or current interpretations of evolutionary relationships, and can tend to refer to generalized rather than quantitatively informative traits in an organism. Some anthropologists say race is a folk taxonomy.
Линней, Теофраст және халықтық таксономия
Линейлік таксономия, сонымен қатар дәрежелік номенклатура деп те аталады, – тірі организмдерді жіктеуге арналған ғылыми дәрежелік номенклатуралық жүйе. Карл Линней жасаған бұл номенклатуралық жүйе таксондарды (систематистер таныған биологиялық организмдердің топтарын) категорияларға (абсолюттік дәрежелерге) бөледі. Дәрежелік номенклатура халықтық таксономиядан және Аристотель мен Теофраст жасаған ғылыми жіктелімдерден кейін пайда болды. Таксондарды иерархиялық түрде жіктеу әдісі эволюция теориясынан бұрын дамыды және оны күнделікті құбылыстарға қолдануға болады. Кейбір мәдениеттерде халықтық таксономиялар нақтырақ немесе керісінше, қазіргі заманғы Линейлік таксономиямен тікелей байланысты биологиялық таксономиялар қолданылады. Өсімдіктердің тікелей биологиялық айырмашылықтары маңыздырақ аймақтарда, мысалы, тағамдық немесе отындық дақылдарда, кейбір мәдениеттерде өсімдіктер мен Линейлік таксономиядағы олардың баламасы арасында бір-бірге сәйкестік болуы мүмкін. Әр топталған таксондардың (түрлер: сөздер) қолданылуы 2:1-ден 1:1-ге дейін, тіпті 1: көпке дейін, әр түрдің мәдени маңыздылығын анықтайды, ал олар қолданатын ерекшелік деңгейі – мәдени ықпал еткен халықтық таксономияның бір түрі. Ертедегі философ, ботаник және Аристотельдің шәкірті Теофраст жазған «Historia Plantarum» еңбегінің қалған 9/10 бөлігі өсімдіктердің халықтық атау жүйесін сипаттайды. Бұл таксономия дамыды, бірақ оның бөлу принципі эволюцияның биологиялық теориялары пайда болғанға дейін кеңінен қабылданды. Кітапта ежелгі Грекияда өскен шамамен 500 түрлі өсімдік тізімделген. Дегенмен, осы халықтық таксономиялық дәрежелердің (немесе деңгейлердің) бар екендігіне 20 жылдан астам уақыт бойы әртүрлі салалардағы көптеген авторлар күмән келтірді. Халықтық таксономиялар бұрынғыдай иерархиялық емес, аралық деңгейлердегі таксондар жиі жоқ, Аристотельдің зоологиялық жіктемесінде халықтық таксономиялық дәрежелер танылмаған, ал ежелгі Рим халықтық таксономиясы кем дегенде сегіз деңгейді қажет етеді (көрінетін бесеу емес) – бұл халықтық таксономиялық дәрежелердің объективті шындығына күмән тудырады. Биологиялық емес халықтық таксономия үшін жіктеу деңгейлері мен жүйелерінің саны өзгеруі мүмкін. Өсімдіктер мен жануарларды қамтымайтын халықтық таксономиялық иерархия алғаш рет 1961 жылы Филиппиндегі Минданаода ауруларды диагностикалау туралы Чарльз Фрейктің еңбегінде жарияланды. Фрейктің жіктемесінде төрт деңгей бар. Деңгейлердің саны көбінесе үштен бесеуге дейін болады. Осы деңгейлердің нақтылығы күнделікті өмірде көлік туралы сөйлескенде жақсы көрінеді. Ең жалпы деңгейде ол – көлік құралы. Келесі деңгейде ол – автомобиль. Кейде оны одан да нақтырақ айтады, мысалы, Toyota немесе Toyota Highlander. Осы сөздердің барлығы бір нәрсені білдіреді, бірақ халықтық таксономия деңгейлерінен өткен сайын сөз тіркесі одан да нақтырақ болады.
Адамның таксономиясы
18 ғасырда Карл Линней есімді ботаник қазіргі кездегі адам таксономиясы деп білетін ұғымды ұсынды, яғни өсімдіктер сияқты адамдар да таксономиялық тұрғыдан жіктелуі мүмкін деген идеяны. Линней адамдардың топтарын олардың сыртқы түріне қарай, сондай-ақ жабайы балалар (Homo sapiens ferus) сияқты ерекше жағдайлар бойынша бөліп көрсетті. Дегенмен, антропология дамыған сайын Линнейдің жіктемелері мәдени факторларға байланысты адамдардың нақты айырмашылықтарымен сәйкес келмейтіні анықталды. Адамдар көбінесе және өзі де мәдени нормалары бойынша, ең алдымен тіл, киім, эстетика және әлеуметтік көзқарастары арқылы ерекшеленеді.