Алясканың Аhtна тілі – Атабаска тілдерінің қатарынан, өліп бара жатқан тіл. Өзен атынан шыққан, 4 диалектісі бар, 3-еуі қолданыста. Аhtна, Денаинаға жақын.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алясканың құрып бара жатқан Атабаска тілі
Endangered Athabaskan language of Alaska
Ахта немесе Ахтана ( /ˈɑː//t//n//ə/, At Na – "Мыс өзені" деген мағынада) – Алясканың Мыс өзені аймағындағы Ахта этносының Na Dené тілі. Бұл тіл Мыс өзені немесе Медновский деп те аталады. Ахтна тілі төрт түрлі диалектіден тұрады: жоғарғы, орталық, төменгі және батыс. Төрт диалектінің үшеуі бүгінге дейін қолданылуда. Ахтна Денейна тілімен тығыз байланысты. Осыған ұқсас "Атна" атауы Саймон Фрейзердің және басқа ерте еуропалық саяхатшылардың күнделіктерінде, қазіргі Британдық Колумбия аймағындағы Тсилқотиндер тайпасына сілтеме ретінде кездеседі, олар да Солтүстік Атабаска тобына жатады.
Ahtna or Ahtena ('/ɑː//t//n//ə/, from At Na "Copper River") is the Na Dené language of the Ahtna ethnic group of the Copper River area of Alaska. The language is also known as Copper River or Mednovskiy. The Ahtna language consists of four different dialects: Upper, Central, Lower, and Western. Three of the four are still spoken today. Ahtna is closely related to Dena'ina. The similar name Atnah occurs in the journals of Simon Fraser and other early European diarists in what is now British Columbia as a reference to the Tsilhqot'in people, another Northern Athapaskan group.
Жіктеу
Эяк Атабаскан, Атабаскан, Солтүстік Атабаскан.
Eyak Athabaskan, Athabaskan, Northern Athabaskan.
Тарих
Ахтна – Аляскада таралған он бір атабаска тілінің бірі. Ахтна тілі прото-атабаска тілінен туындаған, бұл тіл шамамен 5000-10000 жыл бұрын адамдар Еуразиядан Жаңа дүниеге Беринг теңізінің табаны арқылы (Берингия) көшіп келген кезде, ол құрғап, табиғи құрлық көпірін құрғанда қалыптасқан. Көптеген жергілікті американ тілдері осы прото-атабаска тілінен шыққан, соның ішінде навахо тілі де бар, сондықтан Ахтна мен навахо тілдерінің арасында көптеген ортақ белгілер бар. Ахтна тілі өте көп өзгерген және әлі де өзгеріп келеді. Соңғы ғасырда жүзден астам сөз Ахтна лексикасына енген, оның көп бөлігі Еуропалық-американдық әсерге байланысты. Орыс тілімен байланыс Ахтна тіліне көптеген орыс сөздерінің енуіне ықпал етті. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдармен, әсіресе соңғы кездегі байланыс нәтижесінде ағылшын сөздері де қолданысқа енді. Сондай-ақ, кейбір сөздер Алясканың Тлингит және Алютик тайпаларынан алынған. Жоғарғы Ахтна халқы Мыс өзенінің жоғарғы ағысында, Орталық Ахтна халқы одан төмен, Төменгі Ахтна халқы Мыс өзенінің Аляска шығанағына құятын жеріне жақын, ал Батыс Ахтна халқы өзеннің батыс жағында қоныстанған. Ахтна халқы дәстүрлі ауылдарда және олардың маңында өмір сүреді. Ахтна аймағында сегіз ауыл бар: Кантуэлл, Чисточина, Читина, Коппер-Центр, Гакона, Гулькана, Ментаста және Тазлина. Олардың барлығы федералдық деңгейде мойындалған.
Ahtna is one of the eleven Athabaskan languages native to Alaska. The Ahtna language comes from the proto Athabaskan language possibly evolving 5,000 to 10,000 years ago when humans migrated from Eurasia to The New World over the Bering Sea floor (Beringia) when it was dried up and exposed creating a natural land bridge. Many indigenous Native American languages are to have derived from this proto Athabaskan language, Navajo is one language derived from this early language and consequently Ahtna and Navajo have many similarities. The Ahtna Language has changed very much and very often, it is still changing today. Within the past century more than one hundred words have made their way into the Ahtna vocabulary mostly due to Euro American influences. Contact with Russians influenced the Ahtna language with many Russian loanwords being introduced. With contact from English speakers, especially recently, English words have also been introduced. Some words are also borrowed from the Alaskan Tlingit and Alutiiq native people. The Upper Ahtna live on the upper portion of the Copper River, The Middle or Central Ahtna live slightly down river from there, The Lower Ahtna live near the mouth of the Copper River, which opens into the Gulf of Alaska, and the Western Ahtna live to the West of the River. The Ahtna people live on and near traditional villages. There are eight villages within the Ahtna Region: Cantwell, Chistochina, Chitina, Copper Center, Gakona, Gulkana, Mentasta and Tazlina. They are all recognized federally.
Пайдалану және қайта жаңғырту
500 тұрғыны бар бұл тілде 15 қарт сөйлейді және тіл жойылу қаупіне тап болған. Ментасталық өмір сүру және балық аулау құқығы үшін күрескен белсенді Кэти Джон (1915–2013) 1970 жылдары Аhtна әліпбиін жасауға көмектесті және Ментаста диалектісінің айтылу ережелерін жазды. 2012 жылы ақын Джон Смелсердің Аhtна және ағылшын тілдеріндегі "Индия Пайғамбары" атты өлеңдер жинағы жарық көрді. Жаңғырту бағдарламасы аясында Аляска штатының Саттон қаласындағы Ya Ne Dah Ah мектебі Аhtна тілін оқу жоспарының бір бөлігі ретінде оқытады. 2010 жылға қарай Аhtна тілінің цифрлық мұрағаты жасау жобасы жүргізіліп жатты.
There are 15 elderly speakers out of a population of 500, and the language is facing extinction. The subsistence and fishing rights activist Katie John (1915–2013) of Mentasta helped develop an Ahtna alphabet in the 1970s and recorded a pronunciation guide of the Mentasta dialect. In 2012 a facing bilingual collection of poetry in Ahtna and English, The Indian Prophet, was published by poet John Smelcer. In a revitalization program, the Ya Ne Dah Ah School in Sutton, Alaska teaches the Ahtna language as a part of its curriculum. As of 2010, a digital archiving project of Ahtna was underway.
Фоналогия
Атабаска тілдері негізінен қосымшалармен басталады. Көптеген қосымшалар бірдей қолданылады. Жалғаулар шектеулі, ал бір сөздің мағынасы ағылшын тіліндегі бірнеше сөзден тұратын сөйлемге тең болуы мүмкін. Етістіктер өте күрделі болғандықтан, олардың мағыналарының көптеген түрлерін жасауға немесе этистіктерді талдауға болады. Кейбір этистіктер сөз құрастыру кезінде морфологиялық принциптермен қатар немесе оларды алмастыра отырып, синтаксистік принциптерді де қолданады.
Athabaskan languages are primarily prefixing. Many prefixes are presented together. There is limited suffixation and often one word has as much meaning as an English language sentence. Verbs are very complex therefore creating many different meanings or analysis of verbs. Some verbs include syntactic principles in addition to and/or replacement of morphological principles when constructing a word.
Иелiк етушiлер
Иелiк "мiнем" деген s, "оның/оның" деген u немесе yu', "бiздiң" деген ne сiнiң артындағы жұрнақтармен бiлдiрiледi; мысалы, snaan "менiң анам", unaan (немесе yu'naan) "оның анасы", nenaan "бiздiң анамыз".
Possession is indicated by prefixes such as s "my", u or yu' "his/her", ne "our"; as in snaan "my mother", unaan (or yu'naan) "his/her mother", nenaan "our mother".
Сөздік тақырыптар
Етістіктер негізінен префикспен жасалады. Көбінесе түбірдің алдында алты немесе одан да көп префикс, содан кейін бір немесе бірнеше жұрнақ болады. (1а) Ахта әліпбиіндегі сыртқы түрін көрсетеді, ал (1б) – етістіктің тақырыбы. Түбірмен бірге тізімделуі тиіс үш префикс бар, осылайша түрі жасалады. Етістік тақырыбындағы жанындағы кез келген элементтер сыртқы түрінде морфемалармен бөлінуі мүмкін. Етістік тақырыптары сөйлеушіге етістікті қайта құру үшін сөздікте қандай элементтердің тізімделуі керектігін көрсетеді. '#' – сөз ішіндегі маңызды шекара, «дизъюнктивті шекара» деп аталады. "+" – морфема шекарасын көрсетеді. Ахта тілінде етістік әдетте зат есімнен кейін келеді.
Verbs are primarily prefixing. There are often six or more prefixes before the stem and then one or more suffixes. (1a) displays a surface form in Ahtna spelling while (1b) is the verb theme. Three prefixes are present that have to be listed with the stem to make up the form. Anything adjacent in a verb theme can be separated by morphemes in the forms surface. Verb themes display what elements should be listed in a dictionary for a speaker to be able to reconstruct the verb. '#' displays an important word internal boundary known as a disjunct boundary. '+' indicates a morpheme boundary. In the Ahtna language the verb typically goes after the noun.
Есімдіктің өзгеруі
Ахта тілінде модификаторлар әдетте өзгертетін зат есімнен кейін келеді. Мысалы, құдай немесе қулықшы Сағани Ггаайдың атын қарастырайық, онда "сағани" – "қарағай" деген зат есім, ал "ггаай" – "кішкентай, шағын" деген сипаттағыш. Сонымен қатар, "нен тен" – "мұзды топырақ" терминінде "нен" – "жер, топырақ", ал "тен" – "қатып қалған" сөздерінің үйлесімі бар. Бұл сөз тәртібі "Dghelaay Ce'e" – "Денали/Маунт Мак-Кинли" (сөзбе-сөз "Ең үлкен тау") және "Ben Ce'e" – "Суситна көлі" (сөзбе-сөз "Үлкен көл") сияқты жер-су атауларында да кездеседі.
In the Ahtna language, modifiers usually go after the noun they modify. Examples of this include the name of the deity or trickster figure Saghani Ggaay, where saghani is the noun "raven" and ggaay the adjective "little, small" or in the term nen ten "permafrost", a combination of nen "land, ground" and ten "frozen". This word order is also seen in place names such as Dghelaay Ce'e "Denali/Mount McKinley", literally "Biggest Mountain", and Ben Ce'e "Lake Susitna", literally "Big Lake".