Кіріспе
Маори көшбасшысы Те Кути Арикиранги Те Туруки (шамамен 1832–1893) – маори көшбасшысы, Рингату дінінің негізін қалаушы және партизандық күресші. 1865 жылы үкіметтік күштермен бірге Хаухауларға қарсы күрескен кезде, ол тыңшылық жасады деген айып тағылды. Сотталмастан, тұтқынға алынған Хаухаулармен бірге Чатем аралдарына жер аударылды, онда оған көріністер келді және ол діни лидер атанды. 1868 жылы ол 168 тұтқынның қашуына жетекшілік етіп, "Рифлемен" шхунасын тартып алып, Солтүстік аралға қайтып келді, онда ол бірнеше шабуылдарды бастады. Осының нәтижесіндегі әскери жазалау науқаны Те Кути соғысы деп белгілі болды. 1883 жылы ол кешірілді, бірақ Рингату дінінің бейбітшілік туралы уағыздарын тарату және Пакехалардан жерді қайтарып алу ісінде белсенді болып қала берді.
Te Kooti Arikirangi Te Turuki (c. 1832–1893) was a Māori leader, the founder of the Ringatū religion and guerrilla fighter. While fighting alongside government forces against the Hauhau in 1865, he was accused of spying. Exiled to the Chatham Islands without trial along with captured Hauhau, he experienced visions and became a religious leader. In 1868 he led the escape of 168 prisoners, seizing the schooner Rifleman and sailing back to the North Island where he began a series of raids. A resultant military reprisal campaign became known as Te Kooti's War. He was pardoned in 1883 but continued to be active in spreading the Ringatū message of peace and reclaiming land from Pakeha.
Жер аудару
1865 жылы Пай Марире (немесе Хаухау сектасын) басып тастау үшін үкімет күштерімен күресіп жатқанда, Хаухаумен күресіп жүрген ағасымен байланысуға тырысқан кезде тыңшы ретінде тұтқындалып, өзі қарсы күресіп жүрген көтерілісшілермен бірге Чатем аралдарына жер аударылды. Ол ешқашан сотталмаған және сот жүргізуді талап етудің барлық мүмкіндіктерін пайдаланған. Кейбіреулер оның есімін осыдан алды дейді, "Кооти" (айтылуы [kɔːti] "Courty" сияқты), ал басқалары бұл "Коутс" тегінің маори тіліндегі нұсқасы болды деседі. Егер ол Пай Мариреге қару-жарақпен қамтамасыз еткен болса, онда ол оларға қарсы шайқасқа да қатысқан. Осы шайқаста ол бос оқтар атқан деген де болжам бар. Чатем аралдарында болған кезде Те Кути аян көріп, діни көшбасшыға айналды. Те Кути басқа тұтқындармен туберкулезден күтпеген жерден аман қалғаннан кейін екі рет туған Тавахи деп аталды. Ол сондай-ақ, түрлі айла-шарғылар жасады, мысалы, шіркеуде ғибадат кезінде құрбандық тақтасының үстінде отқа қолын тигізіп, спичка басын пайдаланып от жақты. Бұл әрекеттері Чатем аралдарындағы маори тұтқындарын әсерге түсірді, ал аралдағы бірнеше басшылар материкке қайтарылғанда, Те Кути жағдайды пайдаланып, жергілікті көшбасшы болды. Тек Те Кутидің інісі ғана оның айла-шарғыларына сенбеді, бәрін көріп білді. Дегенмен, Те Кути көптеген ізбасарлар жинаған және бүгінгі күні Жаңа Зеландия қоғамында әлі де бар "Рингату" ("көтерілген қол") деген діни сенімін құрды. Осы Чатем аралдарындағы уақытында Те Коти (немесе Те Коти, ол құжаттарға осылай қол қойған) 1867 жылдың 27 шілдесінде Маата Те Оваймен азаматтық некеге тұрды. Неке құжаттары оның 1832 жылы туғанын көрсетеді.
Қашу
1868 жылы Те Кути екі қайықтың жақын арада келіп, оларды аралдан алып кететінін болжады. Әдетте тұтқындар фермада жұмыс істеген, бірақ жаңбырды сылтау етіп, бірнеше сотталғандар қамалға кіре алды. Аралдың барлық бөлігінде бар болғаны 6 күзетші болды, себебі олардың көпшілігі сәуір айында фениандықтар көтерілісінен қорқып Хокитикаға ауыстырылған еді. 1868 жылдың 4 шілдесінде Те Кути қашуға бастап, 168 басқа тұтқынмен бірге Rifleman шхунасын, жабдықтар мен мылтықтарды басып алды, Флоренция кемесін суға батырып, дабыл қағу мүмкіндігін жойды және Солтүстік аралға бет бұрды. Чатэм аралындағы бір сержант жеке ескі еңқаздан қаза тапты. Пакеха теңізшілеріне тірі қалуға рұқсат берілді және маори қашқындығының көмегімен Жаңа Зеландия жағалауына қайта оралды. Теңізшілер Уэллингтонға қарай жүзуге тырысты, бірақ Те Кутидің теңіздегі шеберлігімен ұсталды және Шығыс жағалауға бағыт алмайынша, теңізге тасталатындары ескертілді. Теңізде төртінші күні кеме желсіз қалды, сонда Те Кути құрбандық керек екенін жариялады. Те Кути өзінің інісі Те Варихи Отиниді теңізге лақтыртты, көп ұзамай кеме қайтадан жылдамдық алды. Кедейлік шығанағындағы Вареонгаонға келген кезде Те Кути Маори Корольдік қозғалысы мен Тухое тайпаларынан пана сұрады, бірақ олар бас тартысты. Ол сондай-ақ отарлық үкіметпен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ одан да бас тартылды. Ол үкімет соғыс қаласа, қараша айында соғыс болатынын мәлімдеді.
Соғыс кезінде
1868 жылы 10 қарашада Те Кути және оның ізбасарлары Гисборнның шетіндегі Матаверо қалашығына шабуыл жасады. Шамамен 54 адам қаза тапты, олардың ішінде әйелдер мен балалар да болды. Қаза тапқандардың арасында 22 жергілікті маори және еуропалық қоныс аударушылар бар еді. Бұл, Те Кутидің тыңшы ретінде тұтқындалуына байланысты болған кек алу шабуылы болуы мүмкін. Содан кейін Те Кутиді отарлаушы күштер мен маорилердің жанашырлары қуып жете берді. Оның қауымы Нгатапада қоршауға алынып, қамалға салынды, бірақ Те Кути мен оның жауынгерлері қашып құтыла алды. Одан кейін Те Кути Те Поререге дейін қуылып, онда па орнатты. Ол Те Порере шайқасында жеңілді. Те Кути қашып құтылғанмен, көптеген өлгендер мен жараланғандарды қалдырды. Те Кутидің өзі қашып бара жатқанда саусағына оқ тиді. Одан кейін Те Кути Уревераға қашып, Тухое басшыларымен одақтасты. 1869 жылдан 1872 жылға дейін Те Кути мен оның ізбасарлары Солтүстік аралдың орталық бөлігінде шабуылдар жасады, ал оларды отарлаушы және маори жаулары қуып жете берді. Оның билігі тек оның Тухое одақтастары жауларымен жүйелі түрде басып алынғаннан кейін ғана сыныққа ұшырады. Бірақ Те Кути тағы да қашып құтылып, бұл жолы Маори патшасының қорғауында келесі он жылды өткізді. Те Кути осы уақытты дінін дамытуға пайдаланды.
Кешірім және кейінгі өмір
1878 жылы Те Кути патша Тавхьяоның алкогольге тыйым салған ережесін бұзғаны үшін үкімет ұйымдастырған Хикуранги жиынынан қуылды. Те Кути жиналыстан ашуланып шығып кетті. Таңертең ол альбатрос қауырсынымен жабылған, қимылсыз, иілген қарттың кейпінде оралды. Осы оқигада Те Кути екі рет туған Тавахи ретінде бейнеленген. Ол жасырынған киімдерін шешіп, қолай астынан найзағай жарқылдады. Әңгіме бойынша, қауырсындар құдайдан берілген бейбітшілікті көрсетеді. 1883 жылы Те Кути үкімет тарапынан кешіріліп, Жаңа Зеландияны аралауға кірісті. Оның ізбасарлары көбейді және ол бұрынғы мекеніне оралуға шешім қабылдады. Бірақ, оның өткендегі зорлық-зомбылығы естен шығаруға болмады, сол себепті жергілікті судья оны тұтқындап, бейбітшілікті бұзуға әрекеттенбес бұрын айыптады. Те Кути бұрынғы үйіне қайта оралмау шартымен босатылды. Те Кути бұл шешімге шағымданып, алғашқыда жеңіске жетті, бірақ 1890 жылы Апелляциялық сот Те Кутидің қайта оралуынан туындаған қорқыныш пен алапаттық судьяның шешімін дұрыс деп тапты.
Көркем шығармаларда
Шадболт, Морис – Яһудилер маусымы. Басылған: Ходдер және Стоутон, Лондон, және В. В. Нортон, Нью-Йорк, 1987 жыл.