Кіріспе

Бэртранд бәсекелестігі – экономикада қолданылатын бәсекелестік моделі, оның аты Жозеф Луи Франсуа Бертранның (1822–1900) есімімен байланысты. Ол баға белгілейтін фирмалар (сатушылар) мен белгіленген баға бойынша тауар көлемін таңдайтын олардың клиенттері (сатып алушылар) арасындағы қарым-қатынасты сипаттайды. Модель 1883 жылы Бертран Антуан Августин Курноның «Байлықтар теориясының математикалық принциптері туралы зерттеулер» (1838) кітабына жазған рецензиясында ұсынылған. Курно моделінде әрбір фирма пайдасын максималды деңгейге жеткізу үшін белгілі бір көлемді таңдап, содан кейін осы көлемді сату үшін бағаны реттеуі керек делінген. Модельдегі тепе-теңдік нәтижесінде фирмалар бағаны шекті шығыннан жоғары белгілейді, демек, бұл бәсекеге қабілетті баға. Бертран рецензиясында әр фирманың пайдасын максималды деңгейге жеткізу үшін, егер бәсекелестерінің бағасы шекті шығыннан жоғары болса, олардың бағасын төмендету арқылы баға деңгейін таңдауы керек екенін айтты. Бертран модельді ресми түрде қалыптастырған жоқ, бірақ 1889 жылы Фрэнсис Исидро Эджворт осы идеяны математикалық модельге айналдырды.

Бертран дуополиясының тепе-теңдігі

Бертран моделінде бәсекеге қабілетті баға стратегиялық бағалау шешімдері үшін Нэш тепе-теңдігі болып табылады. Егер екі фирма да шекті шығынға (бірлік шығынға) тең бәсекеге қабілетті бағаны белгілесе, екеуі де пайда таппайды. Егер бір фирма бағасын шекті шығынға келтірсе, ал екіншісі бірлік шығынынан жоғары баға белгілесе, соңғысы ештеңе таппайды, себебі тұтынушылар бәсекеге қабілетті бағаны таңдайды. Басқа ешқандай бағалық сценарий тепе-теңдікке жетпейді. Бірлік шығынынан жоғары бірдей баға белгілеу, әр фирманың екіншісінен төмен баға ұсынып, нарықты толығымен басып алып, пайданы арттыруға бағытталған дестабилизациялық күшті тудырады. Бұл тепе-теңдіксіздік фирмалардың бір-біріне толықтай алмастырылатын тауарлар нарығында бәсекелесуінен туындайды, онда тұтынушылар бірдей қалауларға байланысты арзан тауарды таңдайды. Сонымен қатар, фирмалар әртүрлі баға белгілесе тепе-теңдікке қол жеткізілмейді; жоғары баға белгілеген фирма пайда таппайды, бұл оны бәсекелестің бағасын төмендетуге итермелейді. Сондықтан, Бертран моделіндегі тепе-теңдік тек екі фирма бірлік шығынына тең баға белгілегенде ғана пайда болады, бұл бәсекеге қабілетті баға деп аталады. Бертран тепе-теңдігі – әлсіз Нэш тепе-теңдігі екенін атап өткен жөн. Фирмалар бәсекеге қабілетті бағадан бас тартса ештеңе жоғалтпайды: бұл тепе-теңдік, себебі екінші фирма бәсекеге қабілетті бағаны белгілеп, барлық сұранысты сол бағамен қанағаттандыруға дайын болған жағдайда әр фирма нөлден артық пайда таба алмайды.

Бертранның бәсекелестікке қарсы бәсекелестік

Бертран мен Курно модельдері бәсекелестік процесінің әртүрлі аспектілеріне назар аударады, нәтижесінде модельдер фирмалар көрсететін нарықтық сұраныстың ерекшеліктерін өзгертетін әртүрлі механизмдерді анықтайды. Курно моделі нарықтың кез келген фирма өндірген мөлшерге тең сатылымды бөлетінін, бірақ бұл баға деңгейі нарықпен анықталады деп есептейді. Ал Бертран моделінде ең төмен бағаны ұсынатын фирма нарықтағы барлық сатылымды жүзеге асырады. Алайда, екі модель де нақты әлемдегі жағдаймен салыстырғанда жасалған болжамдары тұрғысынан сынға ұшырайды. Дегенмен, классикалық модельдердің нәтижелерін төменде көрсетілгендей, ойлау арқылы үйлестіруге болады. Модельдерді нарықта қолдануды қарастыратын болсақ:

Курно моделі фирманың өндіріс туралы шешімді алдын ала қабылдауы және осы мөлшерде сатуға міндеттенуі қажет болған жағдайларда қолданылады; осылайша, бәсекелестің өндіріс көлеміндегі өзгерістерге реакция жасауы ықтимал емес. Бертран моделі, керісінше, қуаты жеткілікті икемді және фирмалар өздері белгілеген баға деңгейінде туындайтын кез келген нарықтық сұранысты қанағаттандыра алатын нарықтарда қолданылады. Ешқайсысы да екіншісінен міндетті түрде «жақсырақ» емес. Әрбір модельдің болжамдарының дәлдігі саладан салаға өзгереді және әр модельдің нарық жағдайына қаншалықты жақындығына байланысты болады. Егер қуат пен өнімді оңай өзгертуге болады, онда Бертран, әдетте, дуополиялық бәсекелестіктің жақсы моделі болып табылады. Егер өндіріс пен қуатты реттеу қиын болса, онда Курно модельі көбінесе жақсырақ болады. Кейбір жағдайларда Курно моделін екі кезеңді модель ретінде қайта құруға болады, онда бірінші кезеңде фирмалар қуатты таңдайды, ал екінші кезеңде олар Бертран стилінде бәсекелеседі.

Бертран Желілік әсері бар бәсекелестік

Сонымен қатар, стандартты Бертран бәсекелестігінде барлық тұтынушылар ең төмен бағадағы фирманың өнімін таңдайды және фирма бағаны тек өз өндіріс шығындарына сүйене отырып белгілей алады деп есептеледі. Дегенмен, бұл толыққанды дұрыс емес, себебі теория желілік эффектілерді ескермеген. Тұтынушылар өнімді оны қанша адам қолданатынына қарай сатып алады. Бұл өте түсінікті, мысалы, спорттық аяқ киім сатып алғанда, көптеген адамдар Nike және Adidas-ты таңдайды. Олардың екеуі де ірі брендтер және олардың үлкен тұтынушылар желісі бар, сондықтан көп адам қолданатын өнімдеріне сенім артамыз. Алайда, Кристиан мен Ирина (2008) нарықта желілік эффектілер болған жағдайда басқа нәтижелерге қол жеткізілетінін анықтады. Фирмалар көбірек клиенттерді тарту және компанияның желісін кеңейту үшін бағаларын белсенді түрде төмендетуге ұмтылады. Масаки (2018) де фирмалар бағаны белсенді түрде төмендету арқылы клиенттер базасын кеңейте алатынын және желілік эффект арқылы одан да көп клиенттерді тарта алатынын айтты. Бұл оң кері байланыс құрайды. Көріп отырғаныңыздай, фирмалар бағаны кездейсоқ емес, тұтынушылардың кең желісін құруға дайын.