Кіріспе

Американдық жазушы Эдвард Эббидің өмірбаяны «Desert Solitaire: A Season in the Wilderness» кітабы – американдық жазушы Эдвард Эббидің өмірбаяны, алғаш рет 1968 жылы жарық көрген. Бұл оның төртінші кітабы және алғашқы толық көлемді ғылыми еңбегі. Кітап «Джонатан Трой» (1954), «Батыл ковбой» (1956) және «Таудағы от» (1962) атты үш көркем шығармадан кейін жазылған. Бастапқыда көп назар аудармаса да, «Desert Solitaire» табиғат туралы жазудың ең танымал туындысы және экологиялық жазудың бастапқы үлгісі ретінде танылды, бұл Эдвард Эббиге экологиялық, саяси және философиялық мәселелерді қоздыған жазушы ретінде айрықша даңқ әкелді. 1950 жылдардың соңында Арчес ұлттық ескерткішінде (қазір Арчес ұлттық паркі) парктік рейнджер болып жұмыс істеген Эббидің тәжірибесіне негізделген бұл кітап көбінесе Генри Дэвид Тороның «Уолден» және Алдо Леопольдтың «Жер алқабының альманахы» кітаптарымен салыстырылады. Кітап Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысындағы Колорадо үстірті аймағындағы Эббидің өмірі туралы шағын очерктер жинағынан тұрады. Онда аймақтың фаунасы, флорасы, геологиясы және адамдары туралы егжей-тегжейлі сипаттамалар, сондай-ақ далалық саяхаттар мен өзендермен жүзу туралы бірінші қолынан куәліктер, ұлттық парктегі даму мен шамадан тыс туризмге қарсы пиғылдар, тіпті құтқару тобымен бірге шөлден адам денесін шығару туралы әңгімелер бар. Кітапта адам мен шөл ортасы арасындағы физикалық, әлеуметтік және экзистенциалдық шиеленістер туралы ойлар мен пікірталастар жиі кездеседі. Көптеген тарауларда қазіргі Батыс өркениеті, АҚШ саясаты және Американың табиғи ортасының құлдырауы туралы кеңінен сын айтылады.

Өмірбаян

1956 және 1957 жылдары Эдвард Эбби Юта штатының Моаб қаласына жақын орналасқан Аркалар ұлттық ескерткішінде АҚШ Ұлттық саябақтар қызметінің маусымдық рейнджері болып жұмыс істеді. Ол әр жыл сайын сәуірден қыркүйекке дейін осы лауазымда болды, осы уақыт ішінде жолдарды күтіп ұстады, келушілерді қарсы алды және кемпинг ақысын жинады. Ол Саябақтар қызметі берген тіркеме үйінде, сондай-ақ өзі салған рамадада тұрды. Сол кезде Моаб маңындағы аймақ әлі де жабайы табиғатқа толы, көбінесе дамылмаған жер болып сақталды, саябаққа келушілердің саны аз болды және ескерткіштің көп бөлігіне қол жеткізу шектеулі еді. Аркаларда болған кезінде Эбби көптеген жазбалар мен суреттер жасады, олар кейіннен оның алғашқы ғылыми-танымдық еңбегінің негізін құрады – «Desert Solitaire». Бұл жазбаларға шамамен он жыл бойы жариялылық берілмеді, ал Эбби басқа жұмыстар іздеді және коммерциялық және сын тұрғысынан сәтсіз аяқталған үш романды қоса, басқа жазу жобаларын іске асыруға тырысты. Соңында Эбби 1967 жылы Аркаларға қатысты жазбалар мен күнделіктерін қайта қарады, оларды редакциялап өңдегеннен кейін 1968 жылы кітап ретінде жариялады. Эбби өзінің туындыларын сипаттау үшін «табиғат жазуы» деген атаудан бас тартса да, «Desert Solitaire» 1960 және 1970 жылдары табиғат жазуы жанрының танымалдылығы мен қызығушылығын арттырған маңызды еңбектердің бірі болды. Эбби өзіне шабыттандырған және оның стиліне ұқсас жазушыларды, әсіресе Мэри Хантер Остин, Генри Дэвид Торо және Уолт Уитменді еске алды, олардың еңбектерінің құрылымын оның өзінде де көруге болады. Алайда, Эббидің осы кезеңдегі жазуы бұрынғы туындыларына қарағанда әлдеқайда қарсыласушылыққа толы және саяси мазмұнды болды. Сол сияқты, замандас Рейчел Карсонның «Silent Spring» еңбегіндегідей, ол сол кезде пайда болған экологиялық қозғалысқа үлес қосуға тырысты. Эбби сол кезеңдегі табиғат жазушылары мен экологиялық ойшылдарды, әсіресе Энни Диллардты жоғары бағалады.

Мазмұны

Desert Solitaire – Аббидің 1956 және 1957 жылдары саябақ рейнджері ретіндегі және жабайы табиғатқа құштарлығындағы тәжірибесін сипаттайтын трактаттар мен автобиографиялық үзінділер жинағы. Кітаптың «Бірінші таң» және «Жалғыздық» атты бастапқы тараулары автордың Арка Ұлттық ескерткішінде өмір сүру тәжірибесіне және сол жерде өмір құруына назар аударады. Бұл алғашқы кезеңде парк салыстырмалы түрде дамылмаған: жолдар мен кемпингтік жабдықтар қарапайым, ал туристердің саны аз. Кітаптың көптеген тараулары Арка Ұлттық ескерткішінің маңындағы аймақтың жануарлары, өсімдіктері, географиясы және климатын зерттейді. «Клифроуз» және «Байонеттер мен Фирандар жұрты» тараулары Аббидің Арка аймағының фаунасы мен флорасын сипаттауына және аймақтағы адам қоныстануының салдарынан шөлдегі биологиялық әртүрліліктің тепе-теңдігінің бұзылуын байқауына арналған. Абби шөл өсімдіктерінің өмірін және олардың қатал ортаға бейімделуін, соның ішінде клифроуз, арша, пиньон қарағайы және құм шағаласын егжей-тегжейлі зерттейді. Ол шөлдегі ірі жыртқыштардың – мысықтардың, койоттардың, тау қабыландарының және жабайы мысықтардың азаюына қатысты пікір білдіреді және осы жануарларды жоюда мал шаруашылығының және Ауыл шаруашылығы министрлігінің саясатының ролін сынап, бұл өз кезегінде бұғы және қоян популяцияларының бақылаусыз өсуіне әкеліп, шөлдік экожүйенің нәзік тепе-теңдігін бұзады. Жоғарыда аталған тарауларда және «Тастар» кітабында Абби Арка Ұлттық ескерткішіндегі геологияны, әсіресе Деликат Арк және Қос Арк сияқты әйгілі формацияларды кеңінен сипаттайды. «Су» тарауында Абби экожүйенің Оңтүстік-Батыстың құрғақ жағдайларына қалай бейімделгенін, бұлақтардың, сағалардың және басқа да су қоймаларының әртүрлі, бірақ нәзік өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қалай қолдайтынын талқылайды. Сонымен қатар, шөлдегі судың кейбір ерекшеліктері, мысалы, кенеттен су тасқыны және құмның жұтылуы зерттелді. Абби қоршаған ортаның төменгі су деңгейіне бейімделуін, адамдардың сенімді су көздерін құруға деген сұранысының артуымен салыстырады. «Оңтүстік түскінің ыстығы: Тас, ағаш және бұлт» парктегі жаз айларының қарқындылығын және жануарлар мен адамдардың сол жағдайларда өмір сүруге және бейімделуге тырысқан түрлі жолдарын сипаттайды. Бірнеше тараулар Аббидің Оңтүстік-Батыстағы адамдармен қарым-қатынасына немесе адамзат тарихын зерттеуге арналған. «Тастар» кітабында Абби аймақтағы тау-кен өндірісінің, әсіресе қорғасын, күміс, уран және мырыш іздеудің әсерін қарастырады. Абби көптеген адамдардың шөлде байлық іздеудегі қиын өмірін, ал басқаларының сәтті табылғандарынан миллионерлерге айналғанын және қазіргі заманғы кен орындары мен шахталарында, жолдарда және қалаларда көрінетін үкіметтік саясат пен адам ашкөздігінің мұрасын салыстырады. Абби «Альберт Т. Хаск» туралы аңызды айтады, ол барлығын тастап, шөлде құлазыған байлықты іздеуде өмірін аяқтайды. «Ковбойлар мен үндістер» деп аталатын екі тарауда Абби Рой мен Вивианомен («ковбойлар») және сол аймақтағы Навахо тайпасымен («үндістермен») кездескенін сипаттайды. Абби сонымен қатар аймақтың кейбір мәдени артефактілері, мысалы, баск халқы, мормондар және қазбалардағы ежелгі пуэблоандықтардың археологиялық қалдықтары, тас петроглифтері мен пиктограммалары туралы пікір білдіреді. Бірнеше тараулар Аббидің саябақтан тыс экспедицияларына, бірге немесе жалғыз, және көбінесе қоршаған ортаның бай сипаттамаларына және табиғи және адам әлемі туралы қосымша байқауларға мүмкіндік береді. Оның каньондарда жабайы жылқыны іздегені («Ай көзді жылқы»), Хавасупай тайпасының жерінде қоныстанғаны және ол жердегі жартастан уақытша тұтқындалғаны («Хавасу»), қазіргі Каньонленд Ұлттық паркіне қарасты оқшау аймақта өлі туристің табылғаны («Грандвью-пойнттағы өлі адам»), Каньонленд Ұлттық паркіне қарасты Маза аймағын («Белгісіз жер: Лабиринтке») және Тукухниквац тауына («Тукухниквац, Шөлдегі арал») көтерілгені туралы баяндалады. Кітаптың ең ұзақ тарауы – «Өзен бойымен» Абби мен оның серіктесінің Глен Каньонын кемемен түсірген саяхатын еске түсіреді, ол ішінара Джон Уэсли Пауэллдің 1869 жылғы алғашқы зерттеу сапарынан шабыттанды. Олардың саяхаты Глен-Каньон бөгеті суға батып кетуінен бірнеше ай бұрын жасалды, онда Абби сапар барысында кездесетін көптеген табиғи ғажайыптарды су басады деп атап өтті. Соңында, бірнеше тараулар негізінен Аббидің адамдардың күнделікті өмірге, табиғатқа және өңірдің мәдениетіне тигізетін зиянды әсерлері туралы ойларына арналған. «Полемика: Индустриялық туризм және Ұлттық парктері» Ұлттық парктің қызметінің саясатын және көзқарасын қатаң сынаған эссе, әсіресе парктерің дамыту арқылы автомобильге қол жеткізу тәжірибесі табиғатпен байланысты сезімді жоғалтып, жалқау және шығармашылықсыз американдықтар буынын қалыптастырды және парктің көріністері мен ландшафтарына зиян келтірді. «Эпизодтар мен көріністер» тарауында Абби дін, философия және әдебиет туралы ойларымен бөліседі және олардың шөл өмірімен қалай байланысты екенін зерттейді, сондай-ақ мәдениет пен өркениет арасындағы шиеленіс туралы ойларын білдіреді, экологияны қолдайтын көптеген қағидаларды жариялайды. «Негіз және парадокс» тарауында Абби рейнджерлік қызметі аяқталғаннан кейін Нью-Йорк қаласына оралу туралы ара-тұрлы сезімдерін және жалғыздық пен қауымдастыққа деген қарама-қайшы тілектерін сипаттайды. Абби сонымен қатар табиғатты түсінуін жеткізу үшін тілді, сенімді және философияны табудағы қиындықтарын айтады.

Тақырыптар мен стиль

Desert Solitaire Аббидің Американың оңтүстік-батысындағы шөлдерге деген құштарлығын көрсетеді. Ол шөлдің қоғамға, әсіресе жеке адамға, көп қырлы, сезімдік деңгейде қалай әсер ететінін сипаттайды. Кітаптағы көптеген идеялар мен тақырыптар бір-бірімен қайшы келеді. Мысалы: Абби түрлі бөлімдерде адамды табиғи ортасынан бөліп, шөл пейзаждарын бүлдіретін қазіргі заманға қатал қарсы тұрады, бірақ шөлді зерттеу және онда өмір сүру үшін қазіргі заманғы құралдарға толығымен сенеді. Сонымен қатар, ол философиясында барлық тіршілік нысандарына терең құрметпен қараса да, каньондарда мал өріп жүрген малды жек көреді, ал бір көріністе шөлдегі қоянның көптігіне ашуланып, қоянды аяусыз тастайды. Сол сияқты, ол құмырсқаларды жек көретінін айтады және оларды ашу үшін ғана таяғымен тығып қояды. Дегенмен, Абби көптеген парадокстарды әдейілеп атап өтеді және олар туралы соңғы тарауында, әсіресе шөлдің өзінің сипаттамасына қатысты түсініктеме береді. Ол шөлді "жалыстай шар, биік шыңдар мен минареттерде, теңдестірілген тастарда оттан жанып тұрған" деп таныстырады және жаңа ортаға және оның қиындықтарына алғашқы реакциясын сипаттайды. Абби үшін шөл – күштің символы, ол табиғи ортасының "беріктігі мен тұрақтылығынан" жұбаныш алады. Бірақ ол шөлді "дыбысты, қатыгез, айқын, адамгершіліксіз, романтикалық та, классикалық та емес, қозғалмайтын және сезімсіз, бір уақытта – тағы бір парадокс – азапты және терең тыныш" деп санайды. Ол шөлдің көпшілікке көрінбейтін қатал шындықты бейнелейтінін жазады. Осы қаталдық "шөлді тартымдырақ, түсініксіз, қызықтырақ" етеді, өмірдің күшін арттырады. Оның баяндауында Абби – жеке тұлға, жалғыз және тәуелсіз, сонымен қатар үлкен экожүйенің мүшесі, хищник және жем ретінде. Бұл екілік оған өркендеуге мүмкіндік береді, өйткені "сүйіспеншілік ашықтықта, еркіндікте гүлдейді". Аббидің шөлге деген жалпы құштарлығы, сондай-ақ адамға деген бейжайлығы оның жазбаларында кең таралған. Абби үшін шөл – бір өмірдің соңы және екінші өмірдің басталуы: осы тастың, өсімдіктер мен жануарлардың, осы шөлдің ең жақсы қасиеті – біздің болуымызға, болмауымызға, қалуымызға немесе кетуімізге бейжайлық. Өмір сүруіміз бен өлуіміз шөл үшін ешқандай маңызға ие емес. Адамдар өздерінің ақымақтығымен жер бетіндегі барлық қалаларды қара қиыршыққа айналдырсын және бүкіл планетаны өлімге әкелетін газ бұлтына орасын – каньондар мен төбелер, бұлақтар мен тастар осы жерде болады, күн сәулесі сүзіледі, су пайда болады және жылу жер бетінде болады, содан кейін жеткілікті уақыт өткеннен кейін, қанша уақыт өткенінің маңызы жоқ, бір жерде тірі организмдер пайда болып, бірігіп, қайтадан тұрып қалады, бұл жолы, мүмкін, басқа және жақсы бағытты табады. Тороның "Уолден" және Леопольдтың "Жемшік округі" сияқты Абби "Жемшік жалғыздығында" бірнеше жылдық байқаулар мен тәжірибелерді бір маусымның ағыны бойынша баяндайтын стильді қолданады. Бұл процесте сипатталған көптеген оқиғалар мен кейіпкерлер көптеген жағдайларда ойдан шығарылған, ал есеп автордың нақты тәжірибелеріне толығымен сәйкес келмейді, бұл жазудың философиялық және эстетикалық қасиеттерінің маңыздылығын көрсетеді, оның автобиографиялық жанрға қатаң сәйкес келуінен гөрі.

Жабайы табиғат

Тағы бір маңызды тақырып – жабайы табиғаттың қасиеттілігі. Эбби адамның мақсаттары мен қатысуын ұнатпайтынын, тек адаммен байланысы жоқ болғандықтан ғана әдеміліктің өзіндігінен әдемі екенін дәлелдеу арқылы көрсетеді: «Мен қарағайға, кварцтың бір бөлігіне, құсқа, бүркітке қарап, оларды өздерінің мәнінде, адамдардың қосымша берген қасиеттерінен, тіпті ғылыми сипаттамалардың санаттарынан да айырып, Кантқа қарсы тұрып көруді қалаймын. Құдаймен немесе Медузамен бетпе-бет кездесу, тіпті мендегі барлық адамдық нәрсені тәуекелге салуды білдірсе де». Эбби үшін жабайы табиғатта жасырын мән жоқ – ол адамдық көзқарас пен құндылықтармен ластанбағандықтан ғана әдемі. Оның пікірінше, оның ішкі бос кеңістігі мен мағынасыздығы адамның құрылыстары мен табиғи күрделіліктерінің бұзылмайтын философиясы үшін идеалды негіз құрайды. Сондықтан Эбби таулар мен мұхиттар сияқты табиғи ескерткіштердің шөлдерге қарағанда неге мифологиялық бейнеленгенін және мақтауға ие болғанын білгісі келеді. Осы бос кеңістік – шөлдің ерекшеліктерінің бірі, ал Эбби үшін – оның ең үлкен артықшылығы, адамның өзінің қатысуымен бұзылған және зақымдалған нәрсе: «Мен осы тәтті, таза, жабайы жердің мен кеткеніме және туристердің жоқтығына риза болатынына сенемін, желдің сыбырындай, біз бәріміз кеткенде, жер мен оның жаратылыстары бұрынғы тәртібіне, адамның алаңдаған, уайымдаған санасының бұзылмаған және бақыланбаған күйінде оралуы мүмкін». Мәтіннің ортасында Эбби табиғаттың біздің ата-бабаларымыздан бұрын жоғалған нәрсе екенін, ол алыс және құпияға толы болғанын айтады, оны біз бәріміз жақсырақ білуіміз керек деп санайды: «Шайынша, жабайы табиғат ностальгияны оятуы мүмкін, ата-бабаларымыз білген жоғалған Америкаға деген сезімталдық емес, ақталған ностальгия. Бұл сөз өткенді, беймәлімді, біздің барлығымыздан шыққан жердің құрсағын білдіреді». Ол біздің мақсаттарымыз өзгеруі керек, біз жолымызды кері қайтарып, жоғалтқан нәрсемізбен қайта байланысуымыз керек деп сендіреді – шын мәнінде, адамзат пен өркениет өзінің дамуы үшін жабайы табиғатқа мұқтаж. Алайда Эбби өзінің адам туыстарының мінез-құлқын біледі; оның орнына, ол адамдардың табиғатты қалай сезіну туралы әртүрлі идеялары бар екенін түсінеді. Кейбіреулер табиғатпен мүмкіндігінше үйлесімді өмір сүруді қалайды, ал басқалары адам жасаған жайлылық пен табиғатпен керемет кездесуді бірге қалайды: «Қатты еңбек. Және қауіпті. Кейбіреулер үшін бұл тым ауыр, олар жолдардағы күресті тастап, өркендеудің мүлдем басқа түріне ауыстырды – ашық жерде, өз аяқтарымен, ормандар мен таулар арқылы тыныш жолмен жүріп, кешке жұлдыздардың астында ұйықтап, қашан және қайда қаласа, өнеркәсіптік туристер әлі де автомобильдерін қоюға орын іздеп жүр». Оның бұл үрдісі біздің «өркениетімізді» білдіретін заттардың болмауымен табиғатпен біртүтас болуға бар күшімізді салуды білдіреді. Эбби өркениет құралдарымен адамның байланыс деңгейіне де назар аударды. Ол табиғатқа қайта оралуды және қазіргі заманғы өнертабыстармен жоғалтқан бостандықты табуды жақтады: «Адам өмір бойы асфальт, электр желілері мен тік бұрыштардан шықпай-ақ, жабайы табиғатты жақсы көріп, қорғай алады. Бізге жабайы табиғат керек, тіпті біз оған аяқ баспасақ та. Бізге пана керек, тіпті бізге оған ешқашан бару қажет болмаса да. Мен, мысалы, ешқашан Аляскаға бармаймын, бірақ оның бар екеніне ризамын. Бізге үміт сияқты құтылу мүмкіндігі керек; ондай мүмкіндік болмаса, қалалардағы өмір барлық адамдарды қылмысқа, есірткіге немесе психоанализге итермелейді». Эбби үшін жабайы табиғат – еркіндікке тең, ол оны басқалардан бөліп, планетамен байланысын сақтауға мүмкіндік береді. Бірақ ол өзгелердің де сондай еркіндікке ие болуын қалайды. Оның жалғыз талабы – алдымен олардың жіптерін кесіп тастау. Эбби Арчесте 110 градус ыстықта креслода отырып, таулардың қармен қапталған және мөлдір екенін байқағанда, табиғаттың не екенін көрсетеді: бір шектен екіншісіне қарсы тұра алады. Орталық жолды табуға болады, ал қуаныш пен жұбаныш тастар мен қатал жерлердің арасында табылуы мүмкін: «Қорылуға болатындығын білу, қажет болған кезде және қажет болған жағдайда, шөлдің үнсіз тозақын оңай көтереді. Таулар шөлді толықтырады, шөл қалаға толықтырады, жабайы табиғат өркениетті толықтырады және аяқтайды». Эбби адамзатты табиғатпен тұтас байланыстыратын мәлімдемелер жасайды. Біз жабайы табиғаттан келгенімізді, оның қасында өмір сүргенімізді және оған қайта оралатынымызды мойындайды. Бұл адалдықтың білдірісі: «Бірақ жабайы табиғатқа деген сүйіспеншілік әрдайым қол жеткізе алмайтын нәрсеге деген ашкерелік емес, сонымен қатар бізді дүниеге келтірген және күтіп келе жатқан жерге, біз білетін жалғыз үйге, бізге қажетті жалғыз жұмаққа деген адалдықтың білдірісі». Ол адамның Ана Табиғатқа құмар екенін айтады. Біз одан келдік, және ол әлі де біздің бастапқы нүктеміз ретінде танылатын нәрсе: «Сол жерде тұрып, осы құбылмалы және адамдық емес тас, бұлт және аспан мен кеңістіктің көрінісіне қарап тұрғанда, менде қызық ашкерелік пен иелену сезімі пайда болады. Мен оның бәрін білуді, оның бәрін иеленуді, осы керемет әйелді қалайтын сияқты, бүкіл көріністі жақын, терең және толық қамтуды қалаймын. Ақылсыз тілек пе? Бәлкім, жоқ – кемінде, менімен иеліктесуге ешкім, ешбір адам таласпайды». Соңында Эбби адамның адамзатты сақтау үшін табиғатқа мұқтаж екенін айтады: «Жоқ, жабайы табиғат – сәндік емес, адам рухының қажеттілігі, және ол су мен жақсы нан сияқты өмірімізге өте маңызды».