Кіріспе

Ричард Гэри Браутиган (30 қаңтар 1935 – 1984) – американдық жазушы, ақын және әңгімеші. Өмірі бойы көп еңбек еткен ол он роман, екі әңгімелер жинағы және төрт поэзия кітабын жариялаған. Браутиганның шығармалары АҚШ-та және Еуропа, Жапония, Қытай сияқты елдерде халықаралық деңгейде жарық көрген. Ол "Америкада алабұға балық аулау" (1967), "Қарбыз қанты" (1968) және "Аборт: 1966 жылғы тарихи роман" (1971) романдарымен ең көп танылған.

Өмір

Браутиган Вашингтон штатының Такома қаласында туып өскен. Ол өзінің жазушылық жолын ақын ретінде бастады, алғашқы өлеңдер жинағы 1957 жылы, 22 жасында жарық көрді. «Биг Сурдан келген Конфедерация генералы» (1964) романымен прозада дебют жасады, бұл роман өзін Биг Сурдан шыққан Конфедерация генералының ұрпағы санайтын, көңілі шалқыған адам туралы. Браутиган жазуын жалғастырды және 1982 жылға дейін көптеген прозалық және поэзия жинақтарын жариялады. Ол 1984 жылы 49 жасында өзіне-өзі қол жұмсады.

Өмірбаян

Браутиган Вашингтон штатының Такома қаласында, Бернард Фредерик "Бен" Браутиганның жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. 1934 жылдың мамыр айында, Ричард туылғанға дейін сегіз ай қалғанда, Бернард пен Мэри Лу ажырасып кетті. Браутиган биологиялық әкесімен тек екі рет кездескенін айтты. Бірақ Ричард қайтыс болғаннан кейін Бернард Ричардтың өзінің баласы екенін білмейтіндей болды, ол: "Оның тегі бірдей, бірақ неге олар 45-50 жыл күтіп, маған ұл бар деп айтады?" деді. 1938 жылы Браутиган мен анасы Артур Мартин Титланд есімді адаммен бірге тұруға кірісті. 1939 жылдың 1 мамырында Такома қаласында Барбара Энн есімді қызы дүниеге келді. Браутиган тоғыз жасында анасы оны төрт жасар әпкесімен Монтана штатының Грейт-Фолс қаласындағы бір мотельдің бөлмесінде екі күнге жалғыз қалдырып кеткенін айтады. 1943 жылдың 20 қаңтарында Мэри Лу Роберт Джеффри Портерфилд есімді фри-кукқа тұрмысқа шықты. Олардың Сандра Джин есімді қызы 1945 жылдың 1 сәуірінде Орегон штатының Салем қаласындағы Салем ауруханасында дүниеге келді. Браутиганның отбасы азық-түлік алуда қиындыққа тап болды, кейде бірнеше күн бойы тамақ жемейтін. Отбасы жәрдемақыға сүйеніп, тоғыз жыл бойы Тынық мұхитының солтүстік-батысы бойынша көшіп-қонып жүрді, содан кейін 1944 жылдың тамызында Орегон штатының Юджин қаласына қоныстанды. Браутиган 12 жасынан бастап жазған өлеңдері мен әңгімелерінде балалық шағын суреттейді. Оның "Жел бәрін шашып кетпейді" (1982) романы балалық шақтағы оқиғаларға негізделген, соның ішінде Браутиган жақын досының бауырын құлағына қателесіп атып, оны сәл жарақаттаған оқиға да бар. 1950 жылдың 12 қыркүйегінде Браутиган Оңтүстік Юджин орта мектебіне қабылданды. Ол мектеп газеті "Юджин орта мектебінің жаңалықтарында" жазды. Сондай-ақ мектептің баскетбол командасында ойнады. Ол мектепті бітірген кезде 2 метрге жуық бойы болды. 1952 жылдың 19 желтоқсанында Браутиганның алғашқы өлеңі "Жарық" мектеп газетінде жарияланды. Браутиган 1953 жылдың 9 маусымында Юджин орта мектебін үздік бітірді. Бітіргеннен кейін ол ең жақын досы Питер Вебстермен бірге тұрды, ал Питердің анасы Эдна Вебстер Браутиганға аналық қамқорлық жасады. Бірнеше деректерге сәйкес, Браутиган 1954 жылдың тамызында Сан-Францискоға алғаш рет баруға дейін Вебстерлермен шамамен бір жыл тұрды. Ол ақшасы жетпегендіктен бірнеше рет Орегонға оралды. 1955 жылдың 14 желтоқсанында Браутиган полиция бөлімшесінің терезесіне тас лақтырғаны үшін тұтқындалды, түрмеге жіберіліп, тамақтандырылуы тиіс еді. Ол тәртіпсіздік жасағаны үшін тұтқындалып, 25 доллар айыппұл төледі. 1955 жылдың 24 желтоқсанында полиция оның мінез-құлқының өзгеруін байқағаннан кейін, оны Орегон штатының психиатриялық ауруханасына жатқызды. Орегон штатының психиатриялық ауруханасында Браутиганға параноидальды шизофрения және клиникалық депрессия диагнозы қойылды және 12 рет электроконвульсивті терапиямен емделді. Ауруханада жатқанда ол "Марсиандардың құдайы" атты қолжазбаны жаза бастады. Бұл қолжазба 20 қысқа тараудан тұрады, барлығы 600 сөзден құралған. Қолжазба кем дегенде екі редакторға жіберілді, бірақ екеуі де бас тартты, сондықтан жарияланбады. (Жақында осы редакторлардың соңғысы Гарри Хутонның қағаздарынан қолжазбаның көшірмесі табылды.) 1956 жылдың 19 ақпанында Браутиган ауруханадан шығарылды және қысқа уақыт бойы Юджинде анасымен, әкесімен және бауырларымен бірге тұрды. Ол Сан-Францискоға кетіп, Токио мен Монтанада болған кезеңдерден басқа өмірінің қалған бөлігін сол жерде өткізді.

Мансап

Сан-Францискода Браутиган өзін жазушы ретінде танытуға тырысты. Ол өлеңдерін көшеде таратып, поэзия клубтарында өнер көрсеткенімен танымал болды. 1956 жылдың басында Браутиган үш беттік қолжазбаны дайындап, Macmillan Inc. баспасына жіберді. Қолжазбада екі бетке 14 өлең және «Линдаға» деген арнау бар. Өлеңдердің тек «жұлдыздар» және «эй» дегендері ғана тақырыпталған. 1956 жылдың 10 мамырында Macmillan баспасы қолжазбаны қабылдамады, себебі «оған орын табу қиын» деді. 2005 жылы X Ray Book Company қолжазбаны «Картоп ішіндегі құштарлық» атты кітапша түрінде жариялады. Браутиганның поэзия бойынша алғашқы жарияланымы – «Өзендердің қайтысы» (1957) бір өлеңі болды, одан кейін екі поэзия жинағы жарық көрді: «Галилеялық автостопшы» (1958) және «Мәрмәр шайға шақыру» (1959). 1960 жылдары Браутиган Сан-Францисконың қарқынды дамып келе жатқан контрмәдениетіне қатысты, концерттерде жиі өнерлі ақын ретінде өнер көрсетіп, The Diggers тобының түрлі іс-шараларына қатысты. Ол Communication Company компаниясының парақшалары үшін бірнеше қысқа шығармалар жазды. Браутиган сонымен қатар Рон Ловинсон құрған «Change» жер асты газетіне де жазды. 1961 жылдың жазында әйелі мен қызы Иантэмен Оңтүстік Айдахода демалып жүргенде, Браутиган «Биг Сурдан келген Конфедерация генералы» және «Америкада форель балық аулау» романдарын аяқтады. «Биг Сурдан келген Конфедерация генералы» – оның 1964 жылы жарық көрген тұңғыш романы, бірақ ол сыншылар тарапынан көп мақтау алмады және коммерциялық сәттілікке де жете алмады. Алайда, 1967 жылы «Америкада форель балық аулау» жарық көргеннен кейін Браутиган халықаралық деңгейде танымал болды. Әдеби сыншылар оны 1960 жылдардың соңындағы жаңа контрмәдени жастар қозғалысының ең көрнекті өкілі деп атады, тіпті ол хиппилерді жек көретіні де айтылды. «Америкада форель балық аулау» кітабының бүкіл әлем бойынша 4 миллионнан астам данасы сатылды. Осы табыспен Браутиган Болиндада үй және Монтанада ранчо сатып алды. Ол әйелінен қызы екі жасқа толғанда ажырасып, Иантэ көптеген жылдар бойы оның қолында тұрды, үйленгенге дейін. 1960 жылдары Браутиган төрт поэзия жинағын және «In Watermelon Sugar» (1968) атты тағы бір роман жариялады. 1967 жылдың көктемінде ол Калифорния технология институтында Резидент ақын болып жұмыс істеді. Осы жылы оның «All Watched Over by Machines of Loving Grace» кітапшасы The Communication Company баспасынан жарық көрді. Ол 1500 данада басылып, тегін таратылды. 1968 жылдан 1970 жылға дейін Браутиганның 23 қысқа шығармасы Rolling Stone журналында жарық көрді. 1968 жылдың соңынан 1969 жылдың ақпанына дейін Браутиган The Beatles-тің қысқа өмір сүрген Zapple лейблі үшін сөйлеген сөз альбомын жазды. Бірақ жазба шығарылмай тұрып, лейблді Аллен Клейн жапты. Ол 1970 жылы Harvest Records компаниясынан «Ричард Браутиганды тыңдау» деген атпен жарық көрді. 1970 жылдары Браутиган әдеби жанрларды сынап көрді. Ол бес роман (олардың біріншісі, «Аборт: тарихи романс 1966», 1960 жылдардың ортасында жазылған) және «Құрлықтың кек алуы» (1971) атты әңгімелер жинағын жариялады. 1974 жылы The Cowell Press оның жеті парақша өлеңін «Жеті қарбыз күні» атты кітапқа жинады. Он данадан ғана шығарылған басылымға Элен Меске салған рельефті түсті гравюралар енді. «60-шы жылдар аяқталғанда, ол ванна суымен бірге тасталып кеткен сәби болды», - деді оның досы және әріптес жазушысы Томас Макгуэйн. «Ол мейірімді, мазасыз, өте ерекше адам еді». Әдеби сыншылар тарапынан жиі елеусіз қалған және оқырмандары оны тастаған Браутиганның танымалдығы 1970 және 1980 жылдары азайды. Алайда, оның шығармалары Еуропада және Браутиган бірнеше рет барған Жапонияда танымал болды. Кейбір сыншылар Браутиганды наив деп есептеді. Лоренс Ферлингетти оның туралы былай деді: «Редактор ретінде мен әрқашан Ричардтың жазушы ретінде өсіп жетілуін күтетінмін. Менің ойымша, ол негізінен наив еді, және менің ойымша, ол балалық қасиетті дамытқан жоқ, ол табиғи түрде пайда болды. Ол Америкадағы адамдармен емес, форельмен көбірек үйлесімді болған сияқты». Браутиганның шығармалары ерекше және әзіл-сықақпен толы қияли өрнектерге толы. Оның шығармашылық метафораларға толы туындылары тіпті прозалық шығармаларына да поэзия сезімін сыйлады. Зен буддизміне тән тақырыптар, мысалы өткен мен болашақтың екіліктері және қазіргі заманның уақытшалығы да айқын көрінеді. Браутиганның 1984 жылы қайтыс болғанға дейінгі соңғы жарияланымы – «Сол себепті жел бәрін лақтырып жібермейді» (1982) романы. 1999 жылы «Эдна Вебстердің табылмай қалған жазбалар жинағы» жарық көрді. Браутиган 1955 жылы Орегоннан Сан-Францискоға көшіп бара жатқанда, бұл жинақты Эдна Вебстерге сыйлаған. 2002 жылы Браутиганның жинақталған өлеңдерінің басылымы оның мұрагерлері тарапынан қабылданбады. 2016 жылдың қараша айында француздық Le Castor Astral баспасы «Мен мәлімдегім келгеннің бәрі: толық поэзиялық туындылар» атты екі тілде жарық көрген басылымды жариялады.

Жеке өмір

1957 жылғы 8 маусымда Браутиган Вирджиния Дион Алдермен Невада штатының Рино қаласында үйленді. Олардың бір қызы болды, 1960 жылғы 25 наурызда Сан-Францискода дүниеге келген Иант Элизабет Браутиган. Браутиганның алкоголизм мен депрессиясы оны күйеу ретінде зорлық-зомбылыққа ұшыратуға себеп болды, және Алдер 1962 жылғы 24 желтоқсанда қарым-қатынасты тоқтатты, бірақ ажырасу 1970 жылғы 28 шілдеде ғана ресімделді. Браутиган ажырасқаннан кейін Сан-Францискода тұра берді, ал Алдер Гавайидің Маноа қаласына қоныс аударып, феминист және Вьетнам соғысына қарсы белсенді болды. Браутиган 1977 жылғы 1 желтоқсанда Токиода тұрғанда, 1976 жылғы шілдеде танысқан жапондық Акико Йошимураға қайта үйленді. Олар екі жыл бойы Монтана штатының Парк округіне қарасты Пайн-Крик ауылына қоныстанды. Браутиган мен Йошимура 1980 жылы ажырасып кетті. Браутиган 1981 жылдан 1982 жылға дейін Сан-Францисколық Марсия Клеймен қарым-қатынаста болды. Ол сондай-ақ Сан-Францисконың Норт-Бич ауданынан Дженис Мейснермен қысқа мерзімді қарым-қатынаста болды. Басқа қарым-қатынастары Марсия Пакодпен болды, ол "The Pill Versus the Springhill Mine Disaster" кітабының мұқабасында бейнеленген; Валери Эстес, "Listening to Richard Brautigan" кітабының мұқабасында; және Шери Веттер, "Revenge of the Lawn" кітабының мұқабасында. Браутиган өмірі бойы алкоголизммен күресті; қызының айтуынша, ол өмірін аяқтамас бұрын он жылдан астам уақыт бойы өзін-өзі өлтіру туралы жиі айтқан. Денесі тұрғын бөлмесінің еденінен, үлкен терезе алдынан табылды, терезе ағаштармен жасырылғанмен, Тынық мұхитына қарап тұрды. Денесінің ыдырауына байланысты Браутиганның өмірін бір айдан астам бұрын, 1984 жылғы 16 қыркүйекте аяқтағаны болжануда, бұл күні ол досы Марсия Клеймен телефон арқылы сөйлескеннен кейін болды (көршілер сол жексенбіде НФЛ ойынын тамашалап жатып қатты дауыс естіген). Браутиганның артында ата-анасы, екі бұрынғы әйелі және қызы Иант қалды. Майкл Кейнстің "The Times Literary Supplement" басылымында жазғанынша, Браутиганның "Messy, isn't it?" деген жалғыз сөзден тұратын өлім хатын қалдырғаны туралы әңгіме шындыққа жанаспайды. Иант Браутиган әкесінің мұндай хат қалдырмағанын растады. Браутиган бір кезде былай деп жазған: "Біздің барлығымыздың тарихта орнымыз бар. Менің орным – бұлттар".

Мұра

Браутиган көбінесе бірінші жақта жазып, өзімен байланысты жерлер мен оқиғаларды кіріктіргендіктен, оқырмандар оның туындыларын автобиографиялық деп ойлауы мүмкін. 1972 жылы Лонг-Айленд университетінің профессоры Терренс Малли «Браутиганның кітаптары көбінесе тікелей автобиографиялық және ерекше жасырын. Браутиганның жазуларында мойындау мен қиял арасын ажырату әдетте қиын» (18) дейді. Харуки Мураками, В. П. Кинселла, Кристофер Мур және Сара Холл сияқты бірнеше кейінгі авторлар Браутиганның ықпалын мойындады. Браутиганның «Аборт» романында айтылған Жарияланбаған туындылар кітапханасы 1995 жылға дейін Вермонт штатының Берлингтон қаласындағы Браутиган кітапханасында орналасқан, содан кейін жақын маңдағы Флетчер еркін кітапханасына көшірілді, ол 2005 жылға дейін сонда болды. Оны Сан-Франциско қалалық кітапханасының Пресидио бөлімшесіне көшіру жоспарланған, бірақ ол іске аспады. Алайда, Браутиганның қызы Ианте Браутиган мен Кларк округінің тарихи мұражайы (Ванкувер, Вашингтон) арасындағы келісімнен кейін, 2010 жылы Браутиган кітапханасы мұражайға көшірілді. Kumquat Meringue – Браутиганның естелігі мен туындыларына арналған, Рокфордта (Иллинойс штаты) жарық көрген әдеби журнал. Лондондық «Saltpeter» өндіріс компаниясы Браутиган мен оның туындыларын шығармашылықтың бастапқы нүктесі ретінде пайдаланатын халықаралық шығармашылық қоғам, Brautigan Book Club (BBC) құрды. 2012 жылы «Saltpeter» Лос-Анджелес сценарисі Эрик Паттерсонның «Әлемді тастап кеткен адам» пьесасы негізінде «Браутиган операсының» әлемдік премьерасын дайындады. «Machines of Loving Grace» индустриалдық рок тобының аты Браутиганның бір өлеңінен алынған. «Field Guides» инди-рок тобының «Boo, Forever» альбомының атауы Браутиганның сол аттас өлеңінен алынған. Джон Маркофф 2015 жылы «Машиналар сүйіспеншілікке толы: Адамдар мен роботтар арасындағы ортақ тілді іздеу» атты кітабын жариялады. Сиракуз, Нью-Йорк әнші-күйшісі Гэри Фрэнэй 1993 жылы «Armory Square» альбомында «Ричард Браутиган» әнін шығарды. «Trout Fishing in America» – фолк-рок және балалар музыкасын орындайтын музыкалық дуэт. Неко Кейс өзінің «Маргарет пен Полин» әнін «In Watermelon Sugar» романының әйел кейіпкерлеріне негіздеді. «b flower» тобының аты Ричард Браутиганның құрметіне берілген, «Brautigan Flower» сөзінің қысқартылған түрі. Олар «The Eternal 59th Second» (тақырыбы «Америкада форель балық аулау» өлеңінен алынған) сияқты әндерінде оның туындыларына сілтеме жасайды. «The Lovely Eggs» тобы Браутиганды «Have You Ever Heard A Digital Accordion?» әнінде мақтайды. 1993 жылы шыққан «Each Finger» альбомындағы «Insane Jane» атланталық тобының «Brought Again» әнінде Браутиган еске алынады. «Boo Radleys» тобының 1992 жылы шыққан «Boo Forever» әні Браутиган туралы жазылған, ал әнші-жазушы Мартин Карр 2004 жылы «All Watched Over By Machines Of Loving Grace» атты жеке альбомын шығарды. Адам Кертис BBC үшін компьютерлердің қоғамға тигізетін әсері туралы фильмдер сериясын түсірді. 1994 жылдың наурыз айында Калифорния штатының Карпинтерия қаласынан Питер Истман кіші есімді жасөспірім заң жүзінде өзінің атын «Trout Fishing in America» деп өзгертті және қазір Жапониядағы Васеда университетінде ағылшын тілінен сабақ береді. Дейв МакКиннің «Pictures That Tick» (2009) атты қысқа комикстер жинағына енген «Your Clothes Are Dead» атты әңгімесі Браутиганның «Аборт: тарихи романс» 1966 жылғы естеліктерінен туындаған кездесу және оның көшірмесін сатып алу туралы. Браутиганның қызы, Ианте Элизабет Браутиган, өзінің «Өлімді ұстау мүмкін емес» (2000) атты кітабында әкесі туралы естеліктерін сипаттайды. 2018 жылдың наурыз айында ақын Фрэнсис Доулерио Браутиганның сол аттас кітабының 50 жылдығына арналған «Осы кітапты отырғызыңыз» атты кітабын жариялады. Кітапта Даулерионың өлеңдері мен Скотт Хатчисонның суреттері бар қаптамаға салынған тұқымдар бар. Кітаптан түскен табыс Американың суицидке жол бермеу қорына берілуі тиіс еді. Хатчисон 2018 жылдың мамыр айында өз өмірін өзі құртты, ал қыркүйек айында кеңейтілген нұсқасы кітап түрінде жарық көрді, бастапқы басылым сатылып бітті, онда Ианте Браутиганның алғы сөзі мен шотланд ақыны Майкл Педерсеннің сөздері бар. Канзас Боулинг режиссерлік еткен Кэт Меоздың «Here I Wait» әнінің клипі Браутиганның кітап мұқабаларын қайта жасайды және Уиллард пен оның боулинг трофейлеріне шабыт берген нақты Уиллардтың жалғыз бейнесін көрсетеді. Браутиган 2011 жылғы «Born With Stripes» альбомындағы «The Donkeys» тобының «I Like the Way You Walk» әнінде және Шон Муллинстің «Twin Rocks, Oregon» әнінде еске алынады. «A Beautiful Poem» Мэттью Макконаги оқыды және 2019 жылғы «The Beach Bum» фильмінде маңызды рөл атқарады. 1986 жылғы «Volcano Suns» альбомы «The Bright Orange Years» Браутиганнан алынған «Ақиқат балық аулаудан да ғажап» атты инструменталды әнді қамтиды.