Кіріспе

Американдық антрополог, биолог және химик Урсула Мозер Коугилл (9 қараша 1927 – 27 қараша 2015) – 20 ғасырдың екінші жартысында Йель университеті, Dow Chemical Company және Колорадо университеті үшін жұмыс істеген биолог және антрополог. Оның еңбектеріне Колумбтан бұрынғы Мезоамерикадағы егіншілік амалдарды зерттеу, адамдардың туған мерзімдері, мәдени гендерлік көзқарас пен нәрестелердің өлімі арасындағы байланыс, сондай-ақ селеннің ЖИТС-тен болатын өлім-жітімді азайтудағы ықтимал рөлі кіреді. Ол сонымен қатар көп жыл бойы төрт поттоны күтіп бақты және олардың мінез-құлқына қатысты бірқатар бақылауларын жариялады. Коугилл 1956 жылы Айова штаты университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Кейін ол лимнолог Г. Эвелин Хатчинсон үшін аналитикалық химик болып жұмыс істеді. Оның алғашқы ғылыми мақалалары, олардың кейбіреулері Хатчинсонмен бірлесіп жарияланды, 1960 жылдардың басында жарық көрді. 2003 жылы Коугилл Колорадо штатында тұрды. Ғылыми зерттеулерімен қатар, ол Америка азаматтық бостандықтары одағының мүшесі және белсендісі болды.

Потолар

1959 жылы Батыс Африкадан үш жұп құмқырлар Йель университетінің Осборн зоологиялық зертханасына жеткізілді. Бастапқыда олар Коугилл мен Хатчинсон зерттеп жатқан басқа да түнгі жартылай маймылдармен бірге зертханада өмір сүрді. 1964 жылы Коугилл екі жұпты өзімен бірге тұруға алып, 1981 жылға дейін оларға күтім жасады. Содан кейін ол жалғыз тірі қалған еркегін әріптесіне тапсырды. Құмқырлар Коугиллмен бірге болған кезеңде ол олардың анатомиясы, тамақтануы, көбеюі, аурулары, жазылуы және әлеуметтік мінез-құлқы туралы бірнеше мақала жариялады. Бұл жарияланымдар құмқырларды тұтқындықта ұзақ мерзім бойы зерттеудің сирек мысалдарының бірі болып табылады.

Майяның егіншілігі

1961 және 1963 жылдар аралығында Коугилл мен Хатчинсон Гватемаланың Петен алабындағы топырақты Колумбқа дейінгі майя цивилизациясының егіншілік тәжірибесінің әсерін анықтау мақсатында зерттеді. Олардың зерттеулері көрсеткендей, майя егіншілік әдістері топырақтан маңызды элементтерді біртіндеп жоғалтты, нәтижесінде ол егін өсіруге жарамсыз болды. Кейбір ғалымдар топырақтың мұндай тозығын 10 ғасырда Петен аймағындағы майя қалалық елді мекендерінің құлдырауымен байланыстырады.

Жыныстық қатынас және балалық өлім-жітім

Коугиллдің гендер және балалар өлімі туралы зерттеуі Англиядағы тарихи жазбаларды да, Гватемаладағы қазіргі заманғы байқауларды да қамтыды. 1538-1812 жылдар аралығында Йорк шіркеу тізілімдеріндегі туу және өлім туралы мәліметтерді пайдаланып, Коугилл қала тарихындағы әрбір жас кезеңінде қыздардың өлім көрсеткіші ұлдардан жоғары екенін анықтады. Бұл нәтижеде ересектер арасындағы жыныс арақатынасы 100 әйелге 136 еркекке тең болды. Коугилл мұның себебі қыздардың нәресте өлтіру құрбаны болу ықтималдығының жоғары болуы және ұлдардың қыздарға қарағанда жақсы тамақтану мен күтім алуы болуы мүмкін деп болжады. Гватемалада Коугилл жыныс арақатынасы одан да бұрыс – 178:100 болатын үнді ауылын зерттеді. Коугилл бұл ауылдағы аналардың ұлдарына қыздарына қарағанда ұзақ емшек беруін және емшек беру тоқтағаннан кейін де оларды артықшылықпен қарауын байқады. Коугилл мен Хатчинсон осы ауылдағы жас қыздардың жыныстық тартымды мінез-құлқының тірі қалу механизмі болуы мүмкін деген болжам жасады.

Туған мезгілдері

Коугилл адам баласының көбеюіндегі маусымдық өзгерістерді ғылыми тұрғыдан зерттеудің алғашқы қадамдарының бірін жасады. Ол түрлі елдердің тарихи жазбалары мен жергілікті халықтардан алынған мәліметтерді пайдаланып, адамдардағы жүктілік және туу, көптеген жануарларда болатындай, белгілі бір деңгейде маусымдық үлгілерге бағынатынын анықтады. Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардағы үлгілердің өзгешелігіне байланысты, Коугилл ауа райының шешуші рөл атқаратынын жорамалдады. Дегенмен, ол қалалық және өнеркәсіптік аймақтарда осы үлгінің бұзылғанын байқады. Оның 1966 жылы "Экология" журналында жарияланған мақаласы, кейіннен басқа ғалымдардың зерттеулері үшін маңызды негіз болды.

Селен мен СПИД

1997 жылы Коугилл АҚШ-тың әртүрлі аймақтарындағы топырақтағы селен мөлшерін люцерн өсімдігінің сіңірген минерал мөлшерін өлшеу арқылы бағалады. Одан кейін ол бұл мәліметтерді аймақтағы ЖҚТБ-дан (Жұқпалы Иммундық Тәуелсіздік Тәуелсіздігі) өлім-жітім көрсеткіштерімен салыстырды. Топырақта селеннің мөлшері жоғары болған сайын, ЖҚТБ-дан өлім-жітім де төмен болды. Бұл байланыс афроамерикалықтар арасында ерекше күшті болды.

Жарияланымдар

Бажо де Санта-Фе (Г. Э. Хатчинсонмен бірге). Кітап, 1963 жыл. Гватемаланың солтүстігіндегі Лагуна де Петенксил көлінің тарихы. Кітап, 1966 жыл. Су токсикологиясы және қауіптілікті бағалау, 12-том (Левеллин Р. Уильямспен бірге). Кітап, 1989 жыл.