Кіріспе

Американдық антрополог (1904–1981)

Карлтон Стивенс Кун (23 маусым 1904 – 3 маусым 1981) – американдық антрополог. Пенсильвания университетінде антропология профессоры, Гарвард университетінде лекция оқыған және профессор болды, Америка физикалық антропологтар қауымдастығының президенті қызметін атқарды. Кунның раса туралы теориялары оның өмірінде көп дау тудырды және қазіргі антропологияда ғылыми емес деп саналады.

Ерте өмір және білім

Карлтон Стивенс Кун 1904 жылғы 23 маусымда Массачусетс штатының Уэйкфилд қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Джон Льюис Кун мақта сатумен айналысқан, анасы Бесси Карлтон болды. Кунның Рифті зерттеуге түрткіс болған нәрсе – Африкадағы "ақ терілі" рифтіктердің қалай пайда болғанының жұмбағы еді. Ол көптеген экспедицияларында жергілікті көмекшісі Мохаммед Лимнибхиге сенді және тіпті 1928 жылдан 1929 жылға дейін Лимнибхидің Кембриджде өзімен бірге тұруын ұйымдастырды.

Академиялық мансап

Докторлық дәрежесін алғаннан кейін, Кун Гарвардқа лекция оқушы, кейіннен профессор ретінде оралды. 1931 жылы ол өзінің диссертациясын Риф берберлерінің "шешімді монографиясы" ретінде жариялады; Соғыстан кейін Кун Гарвардқа оралды, бірақ OSS және оның ізбасары Орталық барлау агенттігімен (ЦРУ) байланысын үзбеді. Ол 1948-1950 жылдары ЦРУ-ның ғылыми консультанты болды, ал 1945 жылы АҚШ соғыс уақытындағы барлау қызметтерін соғыстан кейінгі кезеңде "көрінбейтін империяны" сақтау үшін пайдалануды жалғастыруы керек екенін дәлелдеген ықпалды мақала жазды. 1956-1957 жылдары ол әуе күштері үшін фотограф болып жұмыс істеді.

Растық теориялар

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Кунның нәсіл туралы жұмысы «ескі физикалық антропологиямен үйлесімді болды», көзге көрінетін физикалық ерекшеліктерге негізделген адам популяцияларындағы нәсілдік типтерді сипаттайды. Ол нәсілдің нақты бір анықтамасын қабылдамады және осы ұғымды адамдардың өте нақты топтарын және континенттерді қамтитын нәсілдік типтерді сипаттау үшін пайдаланды. Мысалы, Уильям З. Риплидің 1899 жылғы осы тақырыптағы кітабының жаңартылған нұсқасы – «Еуропаның нәсілдері» (1939) еңбегінде ол еврей халқының кем дегенде төрт нәсілдік типі мен кіші типтерін ажыратты, бірақ сонымен қатар еврейлердің бастапқы, біртұтас еврей нәсілі бар екенін айтты, оны еврей мұрыны және басқа да физикалық белгілерімен сипаттады, олар «еврей болып көріну сапасын» құрайды. Осы ерте жұмыстарында Кун гибридтеу арқылы пайда болған нақты нәсілдерді тудырған маңызды, «таза» нәсілдік типтерге сілтеме жасады, бірақ олардың қалай және қайда пайда болғанын түсіндіруге тырыспады. Соғыстан кейінгі кезеңде Кунның нәсіл туралы жұмысындағы шешуші өзгеріс болды, себебі дәстүрлі, типологиялық тәсіл «жаңа физикалық антропологиямен» сынға ұшырады. Кунның бұрынғы сыныптасы Шервуд Уошберннің жетекшілігімен, бұл қозғалыс биологиялық эволюция мен популяциялық генетиканың қазіргі заманғы синтезіне негізделген адамның әртүрлілігін түсінуге бағытталды, сипаттау мен жіктеуден аулақ. Кейбір антропологтар, соның ішінде Эшли Монтагу және кейіннен Уошберннің өзі үшін, жаңа физикалық антропология нәсілді ғылыми санат ретінде толығымен жоққа шығаруды талап етті. Керісінше, «Тұрлар: Адамда нәсілдің қалыптасу мәселесін зерттеу» (1950) еңбегінде Кун, өзінің бұрынғы студенті Стэнли Гарн және Джозеф Бердселлмен бірге нәсіл тұжырымдамасын жаңа физикалық антропологияның генетика мен бейімделуге баса назар аударуымен келістіруге тырысты. Бұдан кейін Кунның «Нәсілдердің шығу тегі» (1962) атты маңызды еңбегі жарық көрді, онда негізгі нәсілдік типтердің шығу тегі туралы теория ұсынылды, бірақ ол көп аймақтық эволюция (МРЕ) моделінен ерекшеленеді, себебі ол гендер ағынының рөлін едәуір төмендетеді (МРЕ оны қажет етеді). Кун кейде әртүрлі нәсілдік типтер басқа типтерді жояды деген қорытындыға келді, ал кейбір жағдайларда соғыс және/немесе қоныс аудару нәсілдік типтердің ішінара ығысуына әкелді. Ол Еуропаның нәсілдік дамудың ұзақ тарихының жетілдірілген өнімі екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, ол «бір популяциядағы әртүрлі штамдар әртүрлі өмір сүру құндылықтарын көрсетті және көбінесе біреуі басқаларының (еуропалықтардың) есебінен қайта пайда болды» деп, «Еуропаның нәсілдері, ақ нәсіл және жаңа әлем» (1939) еңбегінде жазды. Кун еуропалық нәсілдік типтің «максималды тіршілігі» Жаңа әлемнің жергілікті халықтарының орнын алмастыру арқылы арттырылғанын болжады. Ол ақ нәсілдің тарихы ақ нәсілдердің «растық тіршілігімен» байланысты екенін айтты.

Ұрпақ шығу тегі

Рун алғаш рет Франц Вайденрайхтың расалардың шығу тегі туралы полицентрлік (немесе көп аймақтық) теориясын өзгертті. Вайденрайх теориясы бойынша, адам нәсілдері Ескі әлемде *Homo erectus*-тан *Homo sapiens sapiens*-ке дейін өз бетінше дамыды, сонымен бірге әртүрлі популяциялар арасында гендер ағыны болды. Рун қазіргі заманғы адамдар, *Homo sapiens*, *Homo erectus*-тан бөлек бес түрлі жерде пайда болды дегенге ұқсас пікірде болды, "әрбір түр өз аумағында өмір сүретін, маңызды шегінен өтіп, қатыгездікке ұшыраған күйден саналырақ күйге жетті", бірақ Вайденрайхтан айырмашылығы, гендер ағынына әлдеқайда аз мән берді. Вайденрайх теориясының Рунның өңделген түрі кейде Канделабра гипотезасы деп аталады. Дегенмен, кейбір қате түсініктер Рун параллель эволюцияны немесе полигенділікті қолдады деген сенімге әкелді; бұл дұрыс емес, өйткені Рунның эволюциялық моделі әлі де гендер ағынына мүмкіндік береді, бірақ ол оған ерекше назар аударған жоқ. 1962 жылы жарық көрген "Расалардың шығу тегі" атты кітабында Рун кейбір расалар басқалардан бұрын эволюциядағы *Homo sapiens* сатысына жеткенін, нәтижесінде кейбір расалардың өркениет деңгейі жоғары болғанын болжады. Ол өзінің бес раса туралы теориясын жалғастырды. Ол "монголоидтық" және "кавказоидтық" расалар деп атаған топтардың эндокриндік жүйенің эволюциясы арқылы көпшілікке бейімделгенін, бұл оларды өркениеттің қазіргі әлемінде сәттілікке жеткізді деп есептеді. Бұл туралы "Расалардың шығу тегі" кітабының XXXII сериясынан, 370-беттен кейін табуға болады. Рун Австралияның аборигені мен қытай профессорының суретін салыстырып көрсетті. Оның "Альфа және Омега" деген тақырыбы мидың көлемі мен интеллект арасындағы байланысты көрсету үшін пайдаланылды. *Homo* қайда пайда болса да, қазіргі уақытта Африка ең мүмкін континент саналады, ол бастапқыда Ескі әлемнің жылы аймандарына тарады. Егер Африка адамзаттың бесігі болса, ол тек қарапайым балабақша ғана болды. Еуропа мен Азия біздің негізгі мектептеріміз болды. Осы сөздермен ол кавказоидтық және монголоидтық расалар Африкадан шыққаннан кейін өздерінің жеке аймақтарында көбірек дамығанын білдірді. Ол сондай-ақ "Еуропа мен Африкадан алынған бірнеше мысалдар бойынша танылған ең ертедегі *Homo sapiens* – бұл ұзын бас сүйекті, бойы аласа, бірақ миы орташа үлкен болатын ақ нәсілдің өкілі" деп мәлімдеді.

Үндістан субконтинентіндегі жарыстар

Индия субконтиненті ішіндегі нәсілдік типтер мен әртүрлілік туралы Куонның түсінігі уақыт өте келе өзгерді. "Еуропа расалары" атты еңбегінде ол Үндістанның "ведоидтарын" ("тайпалық" үндістер немесе "Адиваси") Оңтүстік Тынық мұхитындағы басқа халықтармен ("австралоидтар") тығыз байланысты деп санады, сондай-ақ, бұл шартты адам тегінің ("австралоидтар") Оңтүстік Үндістандағы маңызды генетикалық негіз құрайтынына сенді. Субконтиненттің солтүгі болса, кавказоидтық аймақтың жалғасы болды. "Адамның тірі нәсілдері" кітабын бірлесіп жазған кезде Куон Үндістанның адивасының ежелгі кавказоид-австралоид қоспасы екенін, олардың кавказоидтық белгілері австралоидтыққа қарағанда басым (құрамында үлкен айырмашылықтар бар) екенін, Оңтүстік Үндістанның дравид халқының қарапайым кавказоидтар екенін және субконтиненттің солтүгі де кавказоидтардан тұратынын ойлады. Қысқасы, Үндістан субконтиненті (Солтүстік және Оңтүстік) – "кавказоидтық нәсілдік аймақтың ең шығыс шебі". Бұның бәрі Куонның адам тарихы мен биологиялық өзгерістерге қатысты типологиялық көзқарасына негізделген, бірақ қазіргі таңда көптеген антропологтар мен биологтар бұл ойлау тәсілін қабылдамайды.

Жасыратыны туралы пікірталас

1960 жылдардағы азаматтық құқықтар қозғалысы және әлеуметтік көзқарастардың өзгеруі сегрегацияны қолдаушылардың кемсітушілікті ақтау үшін пайдаланған, Кун сияқты ғалымдардың нәсілдік теорияларына қарсы шықты, сондай-ақ адамдарды азаматтық құқықтардан айыруға тырысты. 1961 жылы Кунның туысы Карлтон Путнам «Раса және ақыл: янки көзқарасы» деген кітабын жазды, онда ақ нәсілдің басымдығының ғылыми негізі бар екенін және Америка Құрама Штаттарындағы нәсілдік сегрегацияны сақтау қажеттігін дәлелдеді. Луизиана штатындағы жоғары сынып оқушылары үшін бұл кітап міндетті оқу материалы ретінде бекітілгеннен кейін, Америка физикалық антропологтар қауымдастығы (AAPA) оны айыптаған қаулы қабылдады. Путнам кітапты жазып жатқанда онымен хат алмасып, AAPA отырысын басқарған Кун, қаулыны ғылыми жауапкершіліксіздік және сөз бостандығының бұзушылығы деп сынға алып, наразылық білдіріп отставкаға кетті. Кейін ол отырысқа қатысқандардың қаншасы кітапты оқығанын сұрағанын және тек бір адамның қолын көтергенін айтты. Кун 1962 жылы «Расалардың шығу тегі» атты кітабын жариялады. Кіріспесінде ол бұл кітапты өзінің жобасының нәтижесі ретінде сипаттады, бұл жобаны ол 1956 жылдың соңында (Еуропа расалары туралы жұмысының нәтижелеріне сүйене отырып) «Әлем расалары» деген тақырыптағы еңбек үшін жоспарлаған. 1959 жылдан бері ол «Расалардың шығу тегі» кітабынан кейін жалғастыруды жоспарлап, екеуінің бірлесіп бастапқы жобаның мақсаттарына жетуіне мүмкіндік беретінін айтты. (Шындығында ол 1965 жылы «Адамның қазіргі заманғы расалары» атты кітабын жариялады.) Кітапта адамзат түрлерінің Homo sapiens-ке айналудан бұрын бес расаға бөлінгені айтылады. Сонымен қатар, ол расалардың әртүрлі уақытта Homo sapiens-ке айналғанын болжады. Бұл кітап жақсы қабылданылмады. Антропология саласы расалық типология теорияларынан тез арада алшақтады, ал «Расалардың шығу тегі» кітабы әріптестері тарапынан ескірген теориялар мен ұғымдармен нәсілшілдік идеяларды қолдайтындықтан кеңінен сынға түсті, бұл идеялар қазіргі ғылыммен көп бұрын жоққа шығарылған. Оның ең қатал сыншыларының бірі Теодор Добжанский оны «расистік диқандарға шөп» деп қорлады. «Расалардың шығу тегі» кітабының жарық көргеннен кейін туындаған дау жеке және академиялық сипатта болды. Кун Эшли Монтагу мен Добжанскийді ондаған жылдар бойы білген, ал үш ғалым 1962 жылға дейін жиі хат алмасып, бір-бірінің жұмыстарында оң пікірлер жазып отырды. Олардың «Расалардың шығу тегі» кітабына қатысты қатты сын айтуы олардың достығын бұзды және Кунға жеке және эмоционалдық жағынан әсер етті.

Археология

1948 жылы Пенсильваниядағы лауазымына тағайындалғаннан кейін, Кун Иран, Ауғанстан және Сирияға археологиялық экспедициялар ұйымдастырды. Оның 1949 жылы Ирандағы төрт үңгірде (Биситун, Тамтама, Хуник және Белт) жүргізген қазбалары Ирандағы палеолит археологиясының алғашқы жүйеленген зерттеулері болды. Олардың ең маңыздысы – Биситун, Кун оны «Аңшылар үңгірі» деп атады, онда ол Мустер индустриясының іздерін тапты. Кун осы қазбалардың нәтижелерін 1951 жылғы монографияда жариялады – «Ирандағы үңгірлерді зерттеу, 1949», содан кейін экспедициялар туралы танымал кітап жазды – «Жеті үңгір: Таяу Шығыстағы археологиялық зерттеулер» (1957). Биситун көптеген онжылдықтар бойы Ираннан табылған жалғыз толыққанды жарияланған палеолит ескерткіші болып қала берді. Ол бұл орынды Белт үңгірімен бірге Ирандағы «мезолиттің» алғашқы белгілері деп түсіндірді және олар ерте шаруашылықтың дәлелін көрсетеді деп мәлімдеді. Басқа археологтар осы талаптардың негізін күмәндандырды, ал өмірінің соңында ол «Неге Саскватч болуы керек» деген мақала жазды. 1950 жылдардың соңында «Life» журналы оған Том Слик пен Питер Бёрнның Гималай экспедициясына қосылуды немесе өзінің экспедициясын ұйымдастыруды ұсынды. Кун логистиканы жоспарлауға біраз уақыт жұмсағанымен, екеуі де іске аспады. Стенли Марион Гарнның кітапқа жазған рецензиясында Кунның расалардың шығу тегіне қатысты параллель көзқарасы сынға алынды, бірақ жұмысы оның нәсілдік таксономиясы үшін мақталып, «қазіргі танымал Расалардың шығу тегі» туралы жағымды бағаланды. Шервуд Уошберн мен Эшли Монтагю биология мен популяциялық генетикадағы қазіргі синтездің күшті ықпалына ішкері болды. Сонымен қатар, олар Франц Боасқа да ықпал етті, ол типологиялық нәсілдік ойлаудан бас тарған еді. Олар және басқа да замандас зерттеушілер Кунның теорияларын қолдамай, адам түрін популяцияның үздіксіз тізбекті дамуы ретінде қарастырды және Кунның «Расалардың шығу тегі» еңбегін қатты сынады. «Нью-Йорк Таймс» газеті оның қайтысымен байланысты «қазіргі антропологияның көптеген негізгі салаларына қосқан маңызды үлесі», «аңшы-жинаушы мәдениетінен алғашқы ауыл шаруашылығы қауымдастықтарына адамның өтуін зерттеуге қосқан алғашқы үлесі» және «шөлдер, Арктика және биік таулар сияқты экстремалды ортада адамның физиологиялық бейімделуін зерттеудегі маңызды ерте жұмыстары» үшін оны жоғары бағалады. 2001 жылы Джон П. Джексон кіші «Расалардың шығу тегі» кітабына байланысты дау-дамайларды қарастыру үшін Кунның қағаздарын зерттеді. Мақаланың тұжырымында: Джексон архивтелген Кунның қағаздарында Кунның Путнамның нәсілдік интеграцияға қарсы тұруына зияткерлік қолдау көрсетуге жасаған көптеген әрекеттерін тапты, бірақ Путнамды Кунның белсенді одақтасы екенін көрсететін мәлімдемелер жасауына қарсы ескертті (Джексон екі адамның да генерал Израиль Путнамды ортақ ата-бабалары ретінде білгенін, оларды (кем дегенде алыс) туыстар екенін атап өтті, бірақ Джексон отбасылық қарым-қатынасты не олардың жақында ортақ ата-бабалары бар екенін көрсетпеді). Алан Гудман (2000) Кунның негізгі мұрасы оның «расалардың жеке эволюциясы» (Кун, 1962) емес, оның «жасқырды бейімделу және эволюциялық процестердің жаңа физикалық антропологиясына қалыптастыруы» (Кун және басқалар, 1950) екенін айтты, өйткені ол «адамның әртүрлілігінің типологиялық моделін эволюциялық перспективамен біріктіруге тырысты және нәсілдік айырмашылықтарды бейімделушілік аргументтермен түсіндірді».

Жеке өмір

1926 жылы Кун Мэри Гудэйлге үйленді. Олардың екі ұлы болды, олардың бірі Карлтон С. Кун кіші Непал елшісі болды. Кун мен Гудэйл ажырасып, 1945 жылы Лиза Догерти Геддеске үйленді. Ол конгрегациялық шіркеудің мүшесі еді. Кун 1981 жылдың 3 маусымында Массачусетс штатының Глостер қаласында қайтыс болды.