Кіріспе

455-467 жылдары Үндістан субконтинентінің бір бөлігін билеген Гупта императоры Скандагупта (гупта жазуы: Ska nda gu pta, басқарған шамамен 455-467 жж.) – Үндістанның Гупта императоры. Оның Бхитари қалың жотасына жазылған жазуы, оның жауларын жеңіп, Гупта билігін қайта орнатуға тырысқанын көрсетеді, бұл жаулар көтерілісшілер немесе шетелдік басқыншылар болуы мүмкін. Ол Индо-гефталиттердің (Үндістанда хунндар деп белгілі) шапқыншылығын тойтарды, бұл, әдетте, кидариттер болған. Ол мұраға қалған жерлерін бақылауда ұстаған секілді, және көбінесе Ұлы Гупта императорларының соңғысы деп есептеледі. Одан кейінгі Гупта әулетінің тарихы нақты емес, бірақ оның орнын Перугупта басып, оның кіші жартылай бауыры болған болуы мүмкін.

Ерте өмір

Скандагупта – Гупта императоры Кумарагупта І-нің ұлы болды. Оның анасы Кумарагуптаның кіші патшайымы немесе кәнизағы болуы мүмкін. Бұл теория Скандагуптаның жазбаларында оның әкесінің аты аталғанымен, анасының аты көрсетілмегеніне негізделген. Мысалы, Скандагуптаның Бхитари бағанасындағы жазу оның аталары Чандрагупта I, Самудрагупта және Чандрагупта II-нің бас патшайымдарын (махадевилерін) тізімдейді, бірақ оның әкесі Кумарагуптаның бас патшайымын атамайды. Дж. Ф. Флит Бхитари жазуының бір жолын оқып, Скандагуптаның «бардтардың мадақтары арқылы арийлік мәртебеге көтерілгенін» айтты. Осыған сүйене отырып, А. Л. Башам оның анасы төменгі касталық шудра тегінен шыққан деген теория ұсынды. Дашарата Шарма сияқты басқалар бұл теорияны сынға алып, Бхитари жазуы Скандагуптаның анасы ұлының көзінде өте жоғары мәртебеге ие болғанын анық көрсетеді деп атап өтті. Жазуда айтылғандай, ол жауларын жеңіп, отбасының құлаған ырысын қалпына келтіргеннен кейін, анасына барды, дәл сол сияқты легендарлық Кришна анасы Девакиге барғандай. Джаганнат Агравал жазудың авторы әдейі дәстүрден аттап, патшаның анасына арнап бір жол жазғанын айтады. Агравал Флиттің «арийлік мәртебе» жолын оқығанын даулап, басқаша оқу ұсынады: «оның ерліктері туралы әндер мен мақтаулар арқылы баяндалғандықтан, абыройлы адамдардың да ыңғайсыздық сезінуіне себеп болады». Бұл жол Калидасаның «Рагхувамша» поэмасындағы бір шумақтан алынған сияқты. Агравал сондай-ақ Бхитари жазуы – патшаны дәріптеу мақсатындағы прашасти екенін, ал оның авторы патшаның анасының төмен мәртебесі туралы ешқандай жағымсыз пікір білдірмейтінін айтады. Жазуға сүйене отырып, кейбір ғалымдар Деваки оның анасының аты болған деп болжайды. Алайда, тарихшы Р. С. Мажумдардың пікірінше, бұл сипаттама Скандагупта оны Кришна Девакиге істегендей, мәртебелі және билікті жағдайға қайтарудан бұрын, анасының Девакиге ұқсас төмендеген жағдайын көрсетуге бағытталған.

Таққа көтерілу

Скандагупта Гупта дәуірінің 136-шы жылы таққа отырды (шамамен б.з. 455 – 456 жж.). Бхитари бағанасындағы жазуда айтылғандай, ол "отбасының құлдыраған бағын" қайта жаңғыртты. Жазуда оның осы мақсатқа қол жеткізу үшін бір түнді жалаң жерде өткізгені, содан кейін байып, күшті болған жауларын жеңгені көрсетілген. Жауларын жеңгеннен кейін ол жесір анасына барды, оның көздері "қуаныштан жасқа толы" еді. Көптеген ғалымдар Бхитари жазуындағы жаулардың есімдерін "Пушьямитралар" деп оқиды, олар Пураналар бойынша тайпа болған және, мүмкін, Нармада өзенінің жағалауындағы аймақты басқарған. Дегенмен, жазудың тағы бір түсіндірмесі "Пушьямитра" емес, "Юдхиямитра" (душпандарды білдіретін жалпы термин) деп айтылады. Бір теория бойынша, бұл жаулар Кумарагуптаның билігінің соңғы жылдарында немесе оның қайтысынан кейін Гупта империясына шабуыл жасап, Скандагупта оларды жеңді. Басқа бір теорияға сәйкес, Бхитари жазуындағы қақтығыс таққа таласқандықтан туындаған. Бұл теория келесідей аргументтерге негізделген: Жуғад жазуында Скандагупта әкесі қайтыс болғаннан кейін өзінің қабілетімен "жердің билеушісі" атанғаны айтылған. Бұл Скандагуптаның күшпен таққа отырғанын көрсетеді. Оның анасы, мүмкін, Кумарагуптаның басты ханымы емес, кіші әйелі болған (жоғарыдағы "Ерте өмір" бөлімін қараңыз), сондықтан оның таққа деген құқығы заңды емес еді. Жуғад жазуында Лакшми, бақыттың құдайы, басқа "патша ұлдарын" қабылдамай, Скандагуптаны күйеуі ретінде таңдады. Скандагупта шығарған кейбір монеталарда әйел оған белгісіз нәрсе, мүмкін гүлдесте немесе жүзік сыйлап тұрған суреті бейнеленген. Егер бұл әйел Лакшми болса, сурет жазудағы мәлімдемені көрнекті бейнелейді. (Кейбір ғалымдар бұл әйелді Лакшми емес, патшайым деп санайды). Бхитари жазуында Гупта отбасының құлдырауы (кула немесе вамша) үш рет айтылған. Отбасы туралы айтылуы, империя емес, таққа таласқандықпен байланысты болуы мүмкін. "Пушьямитра" емес, "Юдхиямитра" деп оқу дұрыс болуы мүмкін, ал жазудағы жаулар таққа талапкерлер болған. Әртүрлі тарихи деректер Кумарагуптаның қайтысынан кейін Гупта империясында бірнеше адам тәуелсіз билікке ие болғанын көрсетеді. Олардың арасында Кумарагуптаның інісі Говиндагупта, туысы Гатоткача Гупта және Пракашадитья (кейбір алтын монеталардан белгілі) бар. Бұл адамдар Скандагуптаның қарсыластары болуы мүмкін. Тағы бір аргумент, осы теорияны қолдайтын, – келесі Гупта патшаларының жазбаларында Скандагуптаның есімі патшалық шежіреден алынып тасталған, Кумарагуптадан кейін тікелей Пургуптаның есімі келтірілген. Мысалы, VI ғасырға жататын Бхитари мөрінде Кумарагупта III-тің есімі көрсетілген. Алайда, бұл жоюдың себебі келесі патшалардың Скандагуптаның жартылай інісі Пургуптаның ұрпақтары болғандығымен түсіндірілуі мүмкін, және олардың жазбаларындағы шежірелік тізімдер бұрынғы Гупта патшаларының толық тізімін берудің орнына тек тікелей ата-бабаларын көрсетуге бағытталған.

Батыс Үндістан

Джунагадтағы тас, бұрынғы императорлар Ашока мен Рудрадаманның жазуларын қамтиды, Скандагуптаның губернаторы Парнадаттаның бұйрығымен жазылған жазуға ие. Жазуда Скандагупта барлық провинциялардың губернаторларын тағайындағаны, оның ішінде Парнадаттаны Сураштра губернаторы етіп тағайындағаны айтылған. Бұл тармақ патшаның штаттық тағайындамаларына, әлде мұрагерлік соғысы немесе жауап беру нәтижесінде туған саяси көтерілістен кейінгі әрекеттеріне қатысты ма, әлі анық емес. Жазу Сураштра губернаторы болу үшін қажетті бірнеше талаптарды көрсетеді, оларға тек Парнадатта ғана сай келеді. Бұл талаптар Скандагуптаның билігінде губернатор болу үшін нақты талаптар ма, әлде тармақ Парнадаттаны мақтауға бағытталған ма, бұл да белгісіз. Парнадатта өзінің ұлы Чакрапалитаны Сураштраның астанасы болған Гиринагара қаласының (қазіргі Джунагад Гирнар аймағына жақын) судьясы етіп тағайындады. Джунагадтағы жазу Чакдрапалитаның Сударшана көлін жөндеу жұмыстарын тіркеді, бұл көл бастапқыда Чандрагупта Маурья салған ежелгі су қоймасы, кейіннен оның немересі Ашока жетілдірген. Бұл бөгет Рудрадаман шамамен 150 жылы қайта салған, бірақ шамамен 456-457 жылдары (Гупта дәуірінің 137-ші жылы) бұзылған. Чакдрапалита бөгет салуға "өлшеусіз" байлық жұмсаған және Вишну храмын салғаны да айтылады. Ваката патшасы Нарендрасенаның жазуында Косала, Мекала және Малава билеушілері оның бұйрықтарына бағынғаны көрсетілген. Нарендрасенаның билік мерзімі нақты белгісіз, бірақ ол, әдетте, Скандагуптаның замандасы саналады. Малава бір кезде Гупта империясының бір бөлігі болғандықтан, Нарендрасена Скандагуптаның билігінде Гупта территорияларына шабуыл жасаған болуы мүмкін. Скандагупта осы аймақты тез арада Гуптаның бақылауына қайтарған болар. Шамамен 460-461 жылдарға жатқан жазуда "жүз патшаның иесі Скандагуптаның тыныш билігі" туралы айтылған.

Мұрагерлік

Скандагуптаның соңғы белгілі күні шамамен 467-468 жылдары (Гупта дәуірінің 148-ші жылы), және ол тағы бірнеше жыл билік еткен болуы мүмкін. Скандагуптадан кейін оның жартылай бауыры Перугупта билікке келген болуы ықтимал. Пургупта Кумарагупта I-нің бас әйелінен туған ұлы болғандықтан, оның заңды мұрагері болуы керек. Кумарагупта I қайтыс болған кезде ол кәмелетке толмаған болуы мүмкін, сол себепті Скандагупта таққа отырған. Скандагупта мұрагер қалдырмай қайтыс болған болуы мүмкін, немесе оның ұлы Пургуптаның отбасы тарапынан тақтан алынған болуы мүмкін.

Ақша шығару

Скандагупта өзінің алдыңғыларымен салыстырғанда аз алтын монеталар шығарған, және осы монеталардың кейбіреулерінде алтын мөлшері салыстырмалы түрде аз. Оның жүргізген көптеген соғыстары мемлекеттік қазынаны сарқып қалдырған болуы мүмкін, бірақ бұл сөзсіз айтуға болмайды. Скандагупта алтын монеталардың бес түрін шығарды: садақшы, патша және патшайым, шатра, арыстанды өлтіруші және атты. Оның күміс монеталары төрт түрлі: Гаруда, бұқа, құрбандық алаңы және Мадхьядеша. Алғашқы алтын монеталар оның әкесі Кумарагупта қолданған, шамамен 8,4 граммдық ескі салмақ стандартында болды. Бұл алғашқы монеталар өте сирек кездеседі. Өзінің билік ету кезеңінің бір сәтінде Скандагупта валютасын қайта бағалап, ескі динар стандартынан шамамен 9,2 грамм салмақтағы жаңа суварна стандартына көшті. Бұл кейінгі монеталардың барлығы тек садақшы типінде болды, және осы стандартты және типті барлық келесі Гупта билеушілері сақтады.

Танымал мәдениетте

Қазіргі хинди әдебиетінің белгілі ақыны Джайшанкар Прасад 1928 жылы Гупта императоры Скандагуптаның өміріне негізделген "Скандагупта" атты пьеса жазды. 1960 жылдары Ұлттық драма мектебінде ежелгі үнді драмасының профессоры Шанта Ганди 1928 жылы жазылған, оның ең маңызды пьесасы "Скандагуптаны" түпнұсқа сценарийінге аз өзгерістер енгізе сахналап, оның пьесаларына деген қызығушылықты қайта жандандырды. "Дейник Джагран" газеті "Бахубали 2: Қорытынды" атты танымал фильм Скандагуптаның өміріне негізделгенін мәлімдеді.