Парсы бақтары: ежелгі дәуірден бастау алатын жұмақ бағының стилі

Кіріспе

Ираннан шыққан бақтың түрі – парсы бақтары немесе иран бақтары (باغ ایرانی) бақ дизайнының дәстүрі мен стилі, бұл Ахеменид империясында пайда болған "ландшафт" бақтың стилі. Парсы бағының мысалы – жұмақ бақшасы, ол Әндалусиядан Үндістанға және одан да алыс елдердегі бақтардың дизайнына әсер етті. Альгамбра сарайының бақтары Испаниядағы Аль-Андалус дәуірінде мавр сарайларының аумағында парсы бақтарының философиясы мен стилінің ықпалын көрсетеді. Хумаюн мазары мен Тадж-Махал Үндістанның Моғол империясы дәуірінде құрылған әлемдегі ең ірі парсы бақтарына ие.

Тұжырымдама және этимология

Ахеменидтер империясының кезінде жердегі жұмақ туралы идея парсы әдебиеті арқылы және мысалы, Селевкидтер империясының грек бақшаларына, Александриядағы Птолемейлерге тарады. Авест тіліндегі pairidaēza, көне парсы тіліндегі *paridaida, меди тіліндегі *paridaiza (қоршаумен оралған, яғни қоршалған бақ) сөздері аккад тіліне, содан кейін грек тілінде παράδεισος деп аударылды, одан кейін латын тілінде paradīsus, ал одан еуропа тілдеріне өтті, мысалы, француз тіліндегі paradis, неміс тіліндегі Paradies және ағылшын тіліндегі paradise. Сөздің мағынасы осындай бақтардың қоршалған екенін көрсетеді. Бақтың мақсаты – әр түрлі жолдармен, рухани және демалыс (мысалы, достарымен кездесулер сияқты) үшін қорғалған орын ұсыну, мәнінде жердегі жұмақ. Ортақ иран тілінде "жабық кеңістік" деген мағынаны білдіретін *pari daiza (авест тілінде pairi daēza) сөзі христиан мифологиясында Едем бағын немесе жердегі жұмақты сипаттау үшін қабылданды. Бақтың құрылысы бірнеше қарапайым дизайн ережелерін сақтап, формалды (құрылымға баса назар аудара отырып) немесе табиғи (табиғатқа баса назар аудара отырып) болуы мүмкін. Бұл бақтағы мүмкіндіктерді функционалдық және эмоционалдық тұрғыдан барынша арттыруға мүмкіндік береді.

Тарих

Парсы бақтары б.з.д. 4000 жылға дейін қалыптасқан болуы мүмкін, бірақ осы дәстүр б.з.д. 6 ғасырында Ахеменидтер әулеті тұсында басталғаны анық. Сол кездегі әшекейленген керамикада парсы бақтарының әдеттегі төртбұрышты жоспары бейнеленген. Б.з.д. 500 жылдары салынған Пасаргадтың жоспары бүгінге дейін көрініп тұр. Ежелгі ирандықтар гректер үшін ежелгі заманның «үлкен бағбандары» болған; Кир II (Кіші Кир деп те аталады) спарталық қолбасшы Лисандрға, ол әскери науқанда болмағанда күнделікті бақшамен айналысқанын, ал Сардис паркін өзі жоспарлап, оны өзінің «жұмағы» деп атағанын айтқан (көне парсы сөзінің грек тіліндегі бұрмалануы). Сасанидтер империясының үстемдігі кезінде, зороастризмнің ықпалымен су өнерінде маңызды рөл атқарды. Бұл тенденция бақша дизайнында көрініс тапты, бақтардағы бұлақтар мен көлдерге көбірек назар аударылды. Омейядтар мен Аббасидтер кезеңінде бақтың эстетикалық жағы маңыздылығын арттырып, пайдалылығын басып өтті. Осы кезеңде бақтың көркемдік ережелері маңызға ие болды. Мысалы, «шахар баг» (چهارباغ) – төрт өзен мен әлемді бейнелейтін төрт бөліктен тұратын, Ыбырайым дініндегі Едем бағын еліктеуге тырысатын бақша түрі. Дизайн кейде қиылыс осінен ұзарып, төрт бақтың әрқайсысынан өтетін және орталық бассейнге жалғасатын су арналарын қамтуы мүмкін. Аббасидтер әулеті тұсында (8 ғасыр) осы типтегі бақшалар көрнекті архитектураның маңызды бөлігіне айналды. Парсы бақшасы – жеке жобаланған және өткен мен қазіргі мәдени, саяси және әлеуметтік ортаның эстетикалық және рухани контекстінде жаралған пейзаждық бақша. Осындай формальды бақшалардың айрықша белгілері – геометриялық және визуалды принциптерге сәйкес геометриялық орналасу, су арналары мен бассейндер арқылы табиғатқа енгізіледі, олар жабық кеңістікті анық бөліктерге бөледі, бұл принцип «Шахар Баг» (төрт бақ) деп белгілі. Сондай-ақ, су құбырлары, арналар, бұлақтар мен шаршылар, павильондар, көрініс ашатын басты осьтер және мұқият таңдалған ағаштар, шөптер мен гүлдердің алуан түрлі жиынтығы да бар. Иран тілінде мұндай бақшаларды білдіретін «пари дайзи» деген ежелгі сөз, олардың жердегі жұмақ екенін көрсетеді. Осылайша, олар құдайлық тәртіптің метафорасы және жақсылық жасағандардың бірігуі мен қорғалуы. Жердегі олардың әріптестері де ұқсас функцияны атқарады. Бұл принциптер императорлардың бақшаларында «жақсы бағбан» ретінде кемелденді. Формальды стандарттауға қарамастан, пейзаждық бақшалар да әртүрлілік пен дамуды көрсетеді, олар функционалдық, аймақтық және хронологиялық ерекшеліктерге, сондай-ақ технологиялық білімге, жеке қалауларға, амбициялар мен талаптарға байланысты. Парсы бақшалары көп қызмет атқарады: олар тек ойшалау мен демалыс үшін ғана емес, сонымен қатар биліктің бейнесі және көрінісі болып табылады. Бақшаны жобалау және іске асыру жерді иемденуді, аудиторияны қабылдауды және осы бақшаларда жеңістерді немесе үйлену тойларын тойлауды жоғары мәртебелілік немесе әлеуметтік және саяси байланыстарды көрсетеді. 12-13 ғасырлардан бастап патшалық отбасының мүшелері мен маңызды тұлғалардың қабірлері осындай формальды бақшаларға орналастырылды, соның арқасында сенушілер құрметті тұлғаның рухани күшінен және бақшаның ерекше аурасынан пайда көре алды. 13 ғасырда Персияға моңғолдардың шабуылы бақшадағы аса сәнді құрылымға жаңа мән беруге әкелді. Мұның мысалы – ағаш пиондары мен хризантемалар. Содан кейін моңғолдар парсы бақшасының дәстүрін өз империяларының басқа бөліктеріне (әсіресе Үндістанға) жеткізді. Моғол императоры Бабур парсы бақшасын Үндістанға таныстырды, ол Фархана аңғарындағы туған жерінің салқын, сергітетін аурасын Самарқанд және Герат сияқты басқа Тимурид қалаларындағы парсы стиліндегі бақтар салу арқылы қайта жаңғыртуға тырысты. Бабур құлшыныспен бақшамен айналысқан және Кабул қаласындағы (қазіргі Ауғанстан) кем дегенде он бақты жеке өзі жобалап, қадағалаған, мысалы, Баг-э-Бабур, онда ол өсірген анар, шие және апельсин ағаштарының тартымдылығын жазған. Оның империясы Солтүстік Орталық Үндістанға дейін кеңейгенімен, ол Үндістанның ыстық, шаңды жазықтарының тұрақсыз ыстығы мен көңілсіз ортасын жек көреді; сондықтан оның жесібі 1544 жылы оны Кабулдағы Баг-э-Бабурға жерледі. Сафавидтер әулеті (17-18 ғасырлар) сарайдың қарапайым кеңейтуінен асып, оның ажырамас эстетикалық және функционалдық бөлігіне айналған ұлы және эпикалық жобаларды жасады. Келесі ғасырларда еуропалық бақша дизайны Персияға, әсіресе Франция дизайнына, ал екінші кезекте Ресей мен Ұлыбританияға әсер ете бастады. Батыс ықпалы суды пайдалану мен төсек-орынға қолданылатын түрлерді өзгертуге әкелді. Ирандықтардың дәстүрлі формалары мен стилі қазіргі заманғы иран бақшаларында әлі де қолданылуда. Сондай-ақ, олар тарихи орындарда, мұражайларда және байлардың үйлерінде де кездеседі.

Persian gardens may originate as early as 4000 BC, but it is clear that this tradition began with the Achaemenid dynasty around the 6th century BCE. Decorated pottery of that time displays the typical cross plan of the Persian garden. The outline of Pasargadae, built around 500 BC, is still viewable today. Classical Iranians were seen by the Greeks as the 'great gardeners' of antiquity; Cyrus II (known also as Cyrus the Younger) is alleged to have told the Spartan commander Lysander that he gardened daily when not campaigning, and had himself laid out the park at Sardis, which he called his 'paradise' (a Greek corruption of the Old Persian word for garden). During the suzerainty of the Sasanian Empire, under the influence of Zoroastrianism, water in art grew increasingly important. This trend manifested itself in garden design, with greater emphasis on fountains and ponds in gardens. During the Umayyad and Abbasid periods, the aesthetic aspect of the garden increased in importance, overtaking utility. During this time, aesthetic rules that govern the garden grew in importance. An example of this is the chahār bāgh (چهارباغ), a form of garden that attempts to emulate the Abrahamic notion of a Garden of Eden, with four rivers and four quadrants that represent the world. The design sometimes extends one axis longer than the cross axis and may feature water channels that run through each of the four gardens and connect to a central pool. Under the Abbasid dynasty (8th century AD), this type of garden became an integral part of representational architecture. The Persian garden is a landscape garden, designed individually and created intentionally as a space embedded in the aesthetic and spiritual context of its past and contemporary cultural, political, and social environment. Hallmarks of these formal gardens are a geometric layout following geometric and visual principles, implemented to nature by water channels and basins which divide the enclosed space into clearly defined quarters, a principle that has become known as Chahar Bagh (four gardens), waterworks with channels, basins, fountains and cascades, pavilions, prominent central axes with a vista, and a plantation with a variety of carefully chosen trees, herbs. and flowers. The old Iranian word for such gardens "pari daizi' expresses the notion of an earthly paradise that is inherent to them. As such, they are a metaphor for the divine order and the unification and protection of the ones who do good. Their counterparts on earth fulfill a similar function. These principles are brought to perfection in the gardens of the emperor as the "good gardener". Notwithstanding a formal standardization, the landscape gardens also reflect diversity and development, bound to function, regional and chronological characteristics, as well as technological, know how personal preferences, ambitions, and demands. Persian gardens are multi functional: they not only serve contemplation and relaxation, but are also a representation and manifestation of power. Designing and implementing a garden demonstrates the occupation of land, holding audiences and celebrating victories or marriages in these gardens signal superiority, or social and political bonds. Starting from the 12th to 13th century, tombs for members of the royal family or important personalities were placed into such formal gardens, providing believers a chance to benefit from the spirituality of a venerated person and the particular aura of the garden. The invasion of Persia by the Mongols in the thirteenth century led to a new emphasis on highly ornate structure in the garden. Examples of this include tree peonies and chrysanthemums. The Mongols then carried a Persian garden tradition to other parts of their empire (notably India). The Mughal emperor Babur introduced the Persian garden to India, attempting to replicate the cool, refreshing aura of his homeland in the Ferghana Valley through the construction of Persian style gardens, like those at other Timurid cities like Samarkand and Herat. Babur was a zealous gardener and personally designed and supervised at least ten gardens in his capital of Kabul in modern Afghanistan, such as the Bagh e Babur, where he recorded the allure of the pomegranate, cherry and orange trees he had planted. Though his empire soon expanded as far as north central India, he abhorred the stagnant heat and drab environment of the hot, dusty plains of India; he was thus interred at Bagh e Babur in Kabul by his widow in 1544. The Safavid dynasty (seventeenth to eighteenth century) built and developed grand and epic layouts that went beyond a simple extension to a palace and became an integral aesthetic and functional part of it. In the following centuries, European garden design began to influence Persia, particularly the designs of France, and secondarily that of Russia and the United Kingdom. Western influences led to changes in the use of water and the species used in bedding. Traditional forms and style are still applied in modern Iranian gardens. They also appear in historic sites, museums, and affixed to the houses of the rich.

Парсы бағының элементтері

Күн сәулесі және оның әсері парсы бақшаларының құрылымдық дизайнында маңызды рөл атқарды. Архитекторлар жарықты тиімді пайдалану үшін текстуралар мен пішіндерді арнайы таңдады. Иранның құрғақ климаты бақшаларда көлеңкенің маңызды болуын қажет етеді, көлеңке болмаса, бақшаны пайдалану мүмкін емес болар еді. Ағаштар мен торалар көбінесе тірі көлеңке ретінде қолданылды; павильондар мен қабырғалар да күн сәулесін тоқтатуда маңызды құрылымдық элементтер болды. Ыстық ауа райы судың да маңыздылығын арттырды, ол бақшаның дизайнына да, күтіміне де әсер етеді. Суару қажет болуы мүмкін, және ол жергілікті жер асты суынан су тасымалдайтын қанат деп аталатын жер асты туннелі арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін. Құдық сияқты құрылымдар қанатқа қосылып, суды тартуға мүмкіндік береді. Басқа жағдайда, жануарлармен қоздырылатын парсы құдығы суды жер бетіне көтеріп шығаратын. Мұндай дөңгелек жүйелер шахар бағ стиліндегідей, жер үсті су жүйелерінде де суды жылжытты. Ағаштар көбінесе судың булануын болдырмайтын және судың тез арада ағаш тамырларына жетуін қамтамасыз ететін жұқа арна, яғни жуйға отырғызылды. Парсы стилі көбінесе ішкі ауламен байланысты сыртқы бақты біріктіруге тырысады. Дизайнерлер сыртқы және ішкі кеңістіктер арасындағы шекараны ашу үшін, көлбеген аркалар сияқты сәулеттік элементтерді орналастырады.

Сипаттамалар

Персиялық бақтың ерте сипаттамасы (б.з.д. төртінші ғасырдың бірінші жартысынан бастап) Ксенофонттың "Экономика" кітабында кездеседі, онда ол Сократтың Спартан генерал Лисандрдың парсы ханзадасы Кіші Кирге келген оқиғасын баяндайды. Бұл әңгімеде Лисандр «ішіндегі ағаштардың сұлулығына таңғалады, барлығы бірдей аралықта отырғызылған, ұзын тік қатарлы толқыған бұтақтары, толық жүйелілігі, бүтіндіктің тікбұрышты симметриясы және олар саябақ арқылы жүргенде айналасында иілген көптеген тәтті иістер» - деп таңғалады.

Ең көне бейнелі сипаттамалар мен парсы бақтарының суреттері Иранға батыстан келген саяхатшылардан табылады. Бұл есептерге XIV ғасырда Ибн Батута, XV ғасырда Руй Гонсалес де Клавхио және XVII ғасырда Энгельберт Каемпфер кіреді. Батута мен Клавхио бақтарға тек қысқаша сілтеме жасады және олардың дизайнын сипаттамады, бірақ Каемпфер мұқият суреттер жасап, Еуропаға оралғаннан кейін оларды егжей-тегжейлі гравюраларға айналдырды. Олар қоршау қабырғасы, тікбұрышты бассейндері, ішкі канал желісі, бақ павильондары және жасыл егістік бар шарбағ типті бақтарды көрсетеді. Осы бақтың сақталған үлгілері Язд (Даулатабад) және Кашанда (Фин бақшасы) орналасқан. Каемпфер суреттеген Исфахан бақтарының орналасқан жерін анықтауға болады.

Хаят

Бұл көз тартарлық классикалық парсы бақтағы жоспарлауы, мұнда әдемілікке функционалдыққа қарағанда көбірек мән беріледі. Бақтағы адам қолмен салған құрылыстар, әсіресе аркалар мен бассейндер (оларға шомылуға да болады) ерекше маңызға ие. Жер беті көбінесе тас жамылғысы бар ұсақ құммен жабылады. Өсімдіктер көбінесе өте қарапайым болады, мысалы, көлеңке беру үшін бір қатар ағаштар отырғызылады. Жекеменшік бақтар көбінесе бассейнді орталыққа қойып, құрылымдық ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Бассейн айналасындағы ауаға ылғалды жеткізіп, назар ошағы болып табылады. Өсімдіктердің аз болуының себебі, көбінесе қалалық аймақтарда судың жетіспеуі.

Меидан

Бұл - көпшілікке ашық, ресми бақ, ол хайатқа қарағанда тірі организмдер әлеміне көбірек мән береді және құрылымды барынша азайтады. Өсімдіктер ағаштардан бастап, бұталарға, гүлзардағы гүлдерге және шөптерге дейін алуан түрлі. Сонымен қатар, көгалды бөліп тұратын бассейн мен ұсақ тас жолдар да бар. Егер құрылыстар қолданылса, олар көбінесе, мысалы, павильондар сияқты, көлеңке беру үшін салынған.

Шахар Бағ

Бұл бақтар жеке меншікке тиесілі және ресми стильде жасалған. Негізгі құрылымы – су арналарымен немесе жолдармен бөлінген төрт бөлік. Дәстүр бойынша, осындай бақтарды бай адамдар жұмысқа қатысты іс-шаралар үшін пайдаланған (мысалы, елшілерді қабылдау). Бұл бақтарда қатаң құрылым мен жасыл шөптер үйлесімді, ал өсімдіктер көбінесе ойпаң мен жолдардың шетінде орналасқан.

Бостан

Көптеген басқа саябақтар сияқты, парсы саябағы да көбінесе өсімдіктерге баса назар бере отырып, қарапайым қоғамдық функцияны атқарады. Олар жолдар мен отыруға арналған орындарды ұсынады, бірақ көбінесе құрылымдық элементтер жағынан шектеулі болады. Мұндай жерлердің мақсаты – демалу және әлеуметтік байланыс.

Бағ

Бағ, басқа бейресми бақтар сияқты, бақтың табиғи және жасыл тұсын баса көрсетеді. Парктен өзгешелігі, ол көбінесе үйлермен біріктірілген жеке кеңістік болып табылады және әдетте газон, ағаштар мен жер бетінде өсетін өсімдіктерден тұрады. Су арналары мен жолдар формалды бақтардағыдай көзге түспейді және негізінен қолдануға арналған. Мұндай аймақтардың басты мақсаты – отбасылық демалыс.