Жаңа Франция Компаниясы: Канадa түйін жұмысы және отарлау (1627-1663)

Кіріспе

Канададағы француз тері компаниясы (1627–1663)

Жүз серіктес компаниясы (французша: ресми түрде Compagnie de la Nouvelle France, немесе кеңінен таралған Compagnie des Cent Associés немесе Compagnie du Canada), немесе Жаңа Франция компаниясы, 1627 жылы Солтүстік Америкадағы тері саудасынан табыс табу және француз колонияларын кеңейту мақсатымен құрылған француз сауда және отарлау компаниясы болды. Компанияға Жаңа Франция колонияларындағы тері саудасын басқаруға монополия берілді, бұл колониялар сол кезде Сент-Лоуренс өзенінің аңғары мен Сент-Лоуренс шығанағына шоғырланған болатын. Қарсылығында, компания француз католиктерін Жаңа Францияға қоныстандыруға міндеттелді. Жүз серіктес компаниясы XIV Людовик патша таратып, 1663 жылы Жаңа Францияны провинция құрамына қосты.

Өмірбаян

Солтүстік Америка ресурстарын француздықтардың игеруі 16 ғасырда басталды, француз және баск балықшылары континенттің Атлантикалық жағалауындағы порттарды жазғы балық аулау маусымында сауда орындары ретінде пайдаланды. Сент-Лоуренс өзені бойында тұрақты елді мекендер құруға жасалған әрекеттер 1540 жылдары Жак Картье сапарларынан кейін басталды. Бұл алғашқы елді мекендер құруға жасалған тыраштардың бәрі сәтсіз аяқталды, және тек 1604 жылы тұрақты елді мекендер құруға күш-жігер қайта жаңартылды. Бұл күш-жігер Франция королі Генри IV-нің 1603 жылы Пьер Дугуа, Сиер де Монсқа берген сауда монополиясының шарттарымен жүзеге асырылды, нәтижесінде Акадияда Порт-Рояль (қазіргі Аннаполис Рояль, Нова-Скотия) құрылды. Дугуа 1607 жылы монополиясын жоғалтқандықтан бұл отарлау әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ кейіннен бұл жерді басқа отарлаушылар қайта иеленді. 1608 жылдың басында Дугуаға саудаға бір жылдық монополия және елді мекен құру құқығы берілді. Сол жылы өткен экспедицияны Сэмюэл де Шамплен (Акадия колониясын құруда да маңызды рөл атқарған) басқарды, нәтижесінде Квебек қаласы болып өскен колония құрылды. 1613-1620 жылдары Compagnie des Marchands Жаңа Францияда жұмыс істеді, бірақ келісімшарт бойынша міндеттемелерін орындамағандықтан 1621 жылы Compagnie de Montmorency-ге құқықтарын жоғалтты. Алты жыл өткен соң, 1627 жылы кардинал Ришелье Compagnie de Montmorency монополиясын жойды және сауданы дамыту жоспарының бөлігі ретінде Compagnie de la Nouvelle France құрды. Осы жылдар бойы монополия иелері Солтүстік Америкадағы (Франция және басқа елдерден) заңсыз саудагерлермен, сондай-ақ Франциядағы монополияға қарсы саяси байланыстары бар тұлғалармен үнемі күресті. Бұл компаниялардың көптеген директорлары отарлауға қарағанда саудаға көбірек қызығушылық танытты, бұл компанияның қаржылық жағдайына кері әсер етті. Шамплен, отарлауды қолдаған адам, саяси және корпоративтік билік алмасу кезеңінде француз колонияларының аман қалуын қамтамасыз ету үшін тынымсыз еңбек етті.

French exploitation of North America's resources began in the 16th century when French and Basque fishermen used ports on the continent's Atlantic coastline as trading stations during the summer fishing season. Attempts at permanent settlements along the Saint Lawrence River began as early as the 1540s following the expeditions of Jacques Cartier. These early settlement attempts all failed, and it was not until 1604 that efforts at permanent settlement were renewed. These efforts were made under the terms of a trading monopoly granted by King Henry IV of France in 1603 to Pierre Dugua, Sieur de Mons, and resulted in the establishment of Port Royal in Acadia (present day Annapolis Royal, Nova Scotia). This attempt at colonization failed when Dugua lost his monopoly in 1607, although the site was eventually reoccupied by other colonists. In early 1608 Dugua was granted a one year monopoly on trading and the right to establish a settlement. The expedition that year was led by Samuel de Champlain (who had also had an important role in establishing the Acadian colony), and resulted in the establishment of the colony that grew to become Quebec City. From 1613 to 1620, the Compagnie des Marchands operated in New France but failed to fulfill their contractual obligations and therefore lost their rights in 1621 to the Compagnie de Montmorency. Six years later in 1627, Cardinal Richelieu withdrew the monopoly of the Compagnie de Montmorency, and established the Compagnie de la Nouvelle France, as part of a plan to develop trade. Throughout all of these years, the monopoly holders were frequently troubled with rogue traders (from France and other nations) in North America on one side, and politically connected opponents of their monopoly in France on the other. Many of the directors of these companies were more interested in trade than in colonization, which was usually a drain on the company's finances. Champlain, who championed the colonization efforts, worked tirelessly to make sure the French colonies survived amid political and corporate changes of power.

Компания тарихы

Компания де ла Новая Франция жүз инвестордың әрқайсысынан 3000 француз ливрімен қаржыландырылды, бұл оны «Compagnie des Cent Associés» (ағылшын тілінде – «Жүз серіктес компаниясы») деп кеңінен танымал етуге әкелді. Оның инвесторларының арасында француз сарайының көптеген маңызды шенеуніктері, сондай-ақ саудагерлер мен қаржыгерлер болды, бірақ бұрынғы сауда компанияларының көптеген инвесторлары алынып тасталды. Шамплен 1628 жылғы 14 қаңтарда жарияланған тізімде 52-ші инвестор ретінде тіркелген. Компания Ришелье тарапынан тығыз бақыланып, Жаңа Францияның барлық аумағында сауда мен отарлау саласындағы кең өкілеттіктермен қамтамасыз етілді, бұл Акадия, Канада, Ньюфаундленд және француз Луизианасын қамтыды. Басқару жүйесі он екі директорға тапсырылды. Францияның Ескі тәртібінде әрбір қауымды иесі басқарды және тек иесі мен діни қызметкердің келісімімен тағайындалған діни қызметкер мен судьямен қамтамасыз етілді. Компания келесі жиырма бес жыл ішінде Жаңа Францияға орташа есеппен 160 қоныс аударушы әкелуге және олардың алғашқы үш жылда орналасуына көмектесуге міндетті болды. Компанияға тері саудасының монополиясы берілді, ал компаниямен қамтамасыз етілмеген отаршылар терілерін компанияға сату шартымен үндістермен сауда жасауға құқылы болды. Компания Жаңа Францияны игеруде көптеген қиындықтарға тап болды, соның ішінде ағылшыздармен аумақтық даулар да болды. 1631 жылы компания тәуекелге дайын жаңа инвесторларды табуға мәжбүр болды. Адамдар мен капиталды тарту үшін компания сауда монополиясының бір бөлігін жаңа еншілес компанияларға бөлуге мәжбүр болды. Бұл еншілес серіктестер, мысалы, Квебектегі «Compagnie des Habitants» компаниясының болашақ негізін қалаушылар, Францияның әртүрлі аймақтарынан келген элитаның бай мүшелерінен құралды, олардың кейбіреуі Канадада жаңадан құрылған отаршылдар тобының құрамында болды. Дегенмен, келесі екі онжылдықта бұл тұжырымдама да көптеген проблемаларға тап болды, ал Францияның назары Еуропа континентіне және 1635 жылы Еуропадағы Отыз жылдық соғысқа қатысқанда, Киелі Рим империясымен ғасырлар бойына соғысқанға ауысты. Квебектегі қоныс аударушылардың компанияның тері саудасын толық бақылауына наразылығы көптеген проблемаларға әкелді, бұл колонияны басқару құқығының уақытша «Compagnie des Habitants» компаниясына ауысуына әкелді, ал 1650 жылдары ирокездермен соғыс тері саудасына елеулі кедергі келтіріп, отарлауды жалғастыруға қауіп төндірді. Жағдай король Людовик XIV ересек болғанда өзгерді, оның кәмелетке толмаған кезіндегі ұзақ және хаостық регенттік аяқталды, ал 1663 жылы оның билікке келгеннен кейінгі алғашқы маңызды әрекеттерінің бірі – «Жүз серіктес компаниясы» мен «Тұрғындар компаниясын» тарату, Солтүстік Американың тері саудасы құқықтарын француздық Батыс Үндістан компаниясына беру, Жаңа Францияны Корольдіктің провинциясы ретінде тікелей бақылауға алу және 1665 жылы Кариньян-Салиер полкін Канадаға (Батыс жарты шарға жөнелтілген алғашқы еуропалық тұрақты әскерлік бөлімше) голландтықтар мен ағылшындардың қолдауымен ирокездердің қаупін толық жою үшін орналастыру болды, бұл шаралар келесі онжылдықтарда Канада колониясының тұрақтылығы мен дамуын едәуір арттырды.

The Compagnie de la Nouvelle France was capitalized with 3,000 French livres from each of one hundred investors, which led to it becoming more widely known as the Compagnie des Cent Associés (Company of One Hundred Associates in English). Its investors included many important officials of the French court as well as merchants and financiers, although most of the investors in the earlier trading companies were excluded. Champlain is listed as investor number 52 in a list published on January 14, 1628. The company was closely controlled by Richelieu and was given sweeping authority over trade and colonization in all of New France, a territory that encompassed all of Acadia, Canada, Newfoundland, and French Louisiana. Management was entrusted to twelve directors. Under the Ancien Régime in France, every community was governed by a lord and provided with a priest plus a magistrate appointed only with the lord and priest's concurrence. The charter also required the company to bring an average of 160 settlers to New France over the next twenty five years and to support their settlement for the first three years. It was granted a monopoly of the fur trade, and colonists not maintained by the company were free to barter with the Indians on condition they sell their furs to the company. The company encountered numerous further difficulties with its exploitation of New France including territorial battles with the English. By 1631 the company had to find new investors willing to accept the risks. In order to attract people and capital, the company had to allocate portions of its trading monopoly to new subsidiary companies. These subsidiary partners, such as the future founders of the Compagnie des Habitants in Quebec, were made up of wealthy members of the elite from various parts of France, several of them being a part of the group of newly established colonists in Canada. Nevertheless, over the ensuing two decades this concept too ran into numerous problems, and France's attention turned to Continental Europe and the ages old rivalry with the Holy Roman Empire when in 1635 it joined the Thirty Years' War in Europe. Discontent with settlers in Quebec over the company's total control of the fur trade caused numerous problems, which led to control over the colony shifting for a time to the Canadian based Compagnie des Habitants, and matters worsened during the 1650s when war with the Iroquois severely hampered the fur trade and threatened continued colonization. The situation changed when King Louis XIV finally came of age, ending the long and chaotic Regency during his minority, and in 1663 one of his first major acts as a reigning monarch was to dissolve both the Company of One Hundred Associates and the Company of Habitants, shifting the fur trading rights of North America to the French West India Company, taking direct control of New France as a Province of the Realm, and subsequently deploying the Carignan Salières Regiment to Canada in 1665 (the first European Regular unit deployed to the Western Hemisphere) to deal with the Dutch and English backed Iroquois menace once and for all, actions which substantially increased the stability and development of the Colony of Canada in the following decades.