Кіріспе

Чарльз "Чип" Юстис Болен (30 тамыз 1904 - 1 қаңтар 1974) – американдық дипломат, елші және Кеңес Одағы жөніндегі сарапшы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Суық соғыс кезеңінде АҚШ-тың сыртқы саясатын қалыптастыруға мұрындық болды, сондай-ақ Еуропаны қайта құру мақсатындағы Маршалл жоспарын жасауға атсалысты. 1934 жылы ол Мәскеудегі КСРО-дағы алғашқы АҚШ елшілігінде дипломат болып қызмет етті, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін де қызметін жалғастырды. 1953 жылдан 1957 жылға дейін ол КСРО-дағы елші қызметін Джордж Ф. Кеннаннан кейін иеленді. 1957-1959 жылдары Филиппинде, ал 1962-1968 жылдары Францияда елші болып тағайындалды. Ол 1943 жылдан 1968 жылға дейін АҚШ-тың барлық президенттеріне кеңесші болды және «Даналар» деп белгілі болған бейтарап сыртқы саясат кеңесшілерінің бірі еді.

Ерте өмір және білім

Болен 1904 жылғы 30 тамызда Нью-Йорк штатының Клейтон қаласында, Луизиана штатының сенаторы және Франциядағы елші болған Джеймс Б. Юстистің қызы Селестин Юстис Болен отбасында дүниеге келді. Оның әкесі зор байлық мұрагері, банкир және спортшы болған. Боленнің үш баласының екіншісі Чарльз Юстис Оңтүстік Каролина штатының Эйкен қаласында өсті. Ол 12 жасында отбасымен бірге Массачусетс штатының Ипсвич қаласына көшіп барды. Ол Нью-Гэмпшир штатының Конкорд қаласындағы Санкт-Пол мектебін бітірді. Бала кезінде Еуропаға саяхаттап, шетелдерге қызығушылық танытты. Болен 1927 жылы Гарвард колледжін бітірді. Ол Порцелиан клубының мүшесі болды, онда ол "Чиппер" деген лақап атқа ие болды, кейін ол "Чип" деп қысқартылды. 1982 жылы оның құрметіне Авис Болен сыйлығы тағайындалды. Бұл сыйлықты Америка Сыртқы істер қызметі қауымдастығы басқарады және жыл сайын АҚШ мүддесін ілгерілетуге ең көп үлес қосқан АҚШ Сыртқы істер қызметінің қызметкеріне беріледі. Оның інісі Чарльз В. Тейер де дипломат болған және оның күйеуі Чарльзбен тығыз байланыста жұмыс істеді, Мәскеуде АҚШ вице-консулы қызметін атқарды. Чарльз мен Эвис Боленнің екі қызы – Эвис және Селестин, сондай-ақ Чарльз кіші ұлы болды. Эвис қызы да көрнекті дипломат болды және Париждегі миссия басшысының орынбасары, АҚШ-тың Болгариядағы елшісі және АҚШ-тың қару-жарақтарды бақылау жөніндегі мемлекеттік хатшысының көмекшісі қызметтерін атқарды. Екінші қызы Селестин журналист болып, "Нью-Йорк Таймс" газетінің Мәскеудегі тілшісі болды.

Дипломатиялық мансап

Болен 1929 жылы АҚШ Мемлекеттік департаментіне қызметке орналасты. Оның алғашқы дипломатиялық міндеті Прагада болды. 1931 жылы Парижге ауыстырылып, орыс тілін оқыды және кеңес маманы атанды. 1934 жылы 30 жасында Мәскеудегі алғашқы АҚШ елшілігінің құрамына кірді. Құпия хаттамада Адольф Гитлер мен Иосиф Сталиннің Орталық Еуропаны, Балтық елдерін және Финляндияны Германия мен Кеңес Одағы арасында бөлу туралы уағдаластығы қамтылған. АҚШ Президенті Франклин Рузвельтке дереу хабарланды, бірақ АҚШ аталған ақпаратты қатысты үкіметтердің ешқайсысымен бөліспеді. Бір аптадан кейін Германия мен Кеңес Одағының Польшаға басып кіруі арқасында жоспар іске асырылды, соның салдарынан Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1940 және 1941 жылдары ол Токиодағы Американ елшілігінде жұмыс істеді, онда 1942 жылдың ортасында жапондықтар босатқанға дейін алты ай тұтқында болды. 1943 жылы ол Шығыс Еуропа бөлімінің басшысы болды, 1920 жылдардың соңында орыс тілі бағдарламасын бастаған алты маманның біріншісі Мемлекеттік департамент бөлімінің басшысы атанды. Содан кейін ол соғыс кезінде Мемлекеттік департаментте кеңес мәселелері бойынша жұмыс істеді, Гарри Хопкинспен бірге Мәскеудегі Сталинге сапарлады. Ол Рузвельтпен тығыз байланыста болды және 1943 жылы Тегеран конференциясында және 1945 жылы Ялта конференциясында оның аудармашысы болды. 1945 жылы Потсдам конференциясында АҚШ Президенті Гарри Трумэннің аудармашысы болды. Болен кейін Потсдам конференциясы – суық соғыстың басталуы деп өкінді: "Потсдамнан кейін Кеңес Одағын әлемдік қауымдастықтың ақылға сыйымды және ынтымақтас мүшесі болуға ынталандыруға тым аз мүмкіндік болды. Жүйелер арасындағы қарама-қайшылықтар тым зор болды, КСРО-ның капиталистік елдерге деген қарсылығы тым күшті болды". 1946 жылы ол өзінің досы және ұстазы, елші Джордж Ф. Кеннанмен кеңестік мәселелерді шешу жолдары туралы келіспеді. Кеннан кеңес кеңеюін тоқтату стратегиясын ұсынды, бірақ Болен сақтық танытып, Сталинге Шығыс Еуропадағы ықпал аймағын АҚШ-тың араласуынсыз қалдыруды ұсынды. АҚШ Конгресіндегі кейбір "ябырқаушылардың" сын-ескертпелеріне қарамастан, Болен демократиядағы ішкі ықпалдың қажеттілігіне көз жеткізді және қоғамдық пікірге ерекше мән берді. 1947 жылы Джордж Маршалл Мемлекеттік хатшы болғанда, Болен Трумэннің маңызды кеңесшісіне айналды. Болен Джордж Маршаллдың тікелей өтінішімен және басшылығымен Маршаллдың 1947 жылғы 5 маусымдағы сөзін жазды, ол Маршалл жоспарының қабылдануына себеп болды. Болен 1949 жылдан 1951 жылға дейін АҚШ-тың Франциядағы өкілі болды. Кеннанға 1952 жылдың қыркүйегінде Берлинде Кеңес Одағына қатысты сынды айтқаны үшін "персона нон грата" жарияланды, оған сол жерге қайта оралуға рұқсат берілмеді. Елшілікті басқаруға кейін Шарже д'Аффер Джейкоб Бим тағайындалды. 1953 жылғы 20 қаңтарда Дуайт Эйзенхауэр АҚШ Президенті болды. 1953 жылғы наурызда Сталин қайтыс болғанда елші лауазымы әлі бос еді, ал елшілікті әлі де Бим басқарды. 1953 жылғы сәуірде Эйзенхауэр Боленді Кеңес Одағының елшісі етіп тағайындады. Ол 74–13 дауыспен бекітілді, АҚШ сенаторы Джозеф Маккартидің Боленнің заңды әкесі, сондай-ақ Мәскеудегі АҚШ елшілігінің қызметкері Чарльз В. Тейерді де сынағанына қарамастан. Болен Кеңес Одағында елші болып қызмет еткен кезінде бірнеше маңызды оқиғаларға куә болды, соның ішінде Георгий Маленковтың премьер-министрлікке тағайындалуы, Лаврентий Берияның тұтқындалуы мен өлім жазасы, Никита Хрущевтің билікке келуі, Венгрия революциясы және Суэц дағдарысы. Ол 1962 жылдан 1968 жылға дейін Джон Ф. Кеннеди және Линдон Джонсон президенттері кезінде Францияда елші болып қызмет етті. Кеннедидің кеңесшісі Теодор Соренсеннің сөзіне сүйенсек, Болен 1962 жылғы қазан айында Куба зымыран дағдарысы туралы алғашқы талқылауларға қатысты. 1962 жылғы 18 қазанда өткен ExComm отырысында Дин Раск өткен түнде жасаған хатын оқыды, онда ол Хрущевпен қатаң дипломатиялық шаралар арқылы келіссөздер жүргізуді және оның жауабы қанағаттандырмаса, соғыс жариялауды ұсынды. Көпшілікті таң қалдырғандай, ол дағдарыс шешілгенге дейін күтудің орнына, Париждегі елшілік лауазымына апаратын мұхит кемесіне билет алды. Осылайша ол екі үлкен держава арасындағы ең маңызды қақтығыс болған суық соғыстың көп бөлігіне қатыспады. 1968 және 1969 жылдары ол Мемлекеттік департаментте Мемлекеттік хатшы Дин Расктан Президент Ричард Никсонның бірінші Мемлекеттік хатшысы Уильям П. Роджерске ауысу кезінде кеңесші болды. Болен 1969 жылғы қаңтарда Мемлекеттік хатшы міндетін атқарушы болды. Болен 1969 жылғы қаңтарда зейнетке шықты.

Өлім

Болен 1974 жылдың 1 қаңтарында Вашингтон қаласында 69 жасында ұйқы безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Оның қоштасу рәсімі Вашингтондағы Сент-Полс епископ шіркеуінде өтті.