Кіріспе

20-ғасырдағы келін табу практикасы
1995 жылғы фильм
"Суреттегі келін" термині 20-ғасырдың басында Гавайиде, АҚШ пен Канаданың Батыс жағалауында, сондай-ақ Бразилиядағы иммигрант жұмысшылардың (көбінесе жапон, Окинава және корей) өз елдерінен келіндерді іздеу практикасын білдіреді. Олар бұл үшін жеңілтекшінің қызметін пайдаланды, ол болашақ күйеу мен күйеудің суреттері мен отбасылық ұсыныстар негізінде оларды жұптастырды. Бұл дәстүрлі келін табу процесінің қысқартылған нұсқасы және пошта арқылы келін табуға ұқсас.

Күйеулердің ниеті

XIX ғасырдың соңында жапондықтар, окинавалықтар және корейлік ер адамдар Гавайиге қант плантацияларында арзан жұмыс істеу үшін келді. Кейбіреулері материкте жұмыс істеуді жалғастырды. Бұл адамдар бастапқыда бірнеше жылдан кейін немесе келісімшарт біткен соң плантациядағы жұмысты тастап, үйлеріне оралуды жоспарлаған. Сонымен қатар, 1907 жылы жасалған «Джентльмендер келісімі» Гавайиден материктік АҚШ-қа жұмысшылардың көшіп-қонысына тыйым салды. Плантация иелері сондай-ақ әйелдердің жұмысшылардың құмар ойындары мен опиумға құмарлығын азайтатынына және олардың көңіл-күйін көтеріп, жігерлендіретініне үміттенді.

Суретке түсірілген келіндердің мотивтері

Әйелдердің сурет арқылы үйленуіне көптеген факторлар ықпал етті. Кейбіреулері кедей отбасылардан шыққандықтан, экономикалық себептермен сурет арқылы үйленді. Олар Гавайи және материктік АҚШ-та экономикалық жағдайды жақсарта аламыз деп ойлады, сондай-ақ Жапония мен Кореядағы отбасыларына ақша жібере аламыз деп үміттенеді. Сурет арқылы үйленген әйелдердің көпшілігі жоғары мектепті немесе жоғары оқу орнын бітірген, сондықтан шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге әлдеқайда батыл болды. Басқалары отбасы алдындағы міндеттемелеріне орай осы қадамға барысты. Көбінесе ата-аналар некеге тұруды ұйымдастырғандықтан, қыздар ата-аналарының қалауына қарсы келе алмады. Бір бұрынғы сурет арқылы үйленген әйел шешімін былай баяндады: "Онымен байланысым тым жақын емес еді, бірақ біздің жақын туыстарымыздың әңгімелері мен ата-анамның мақұлдауы мен ынтасының арқасында сурет арқылы үйленуге келістім". Кейбір әйелдер отбасылық міндеттерден қашу үшін сурет арқылы үйленді. Олар Жапония мен Кореядан кету арқылы дәстүрлі некеге тән, ата-анаға құрмет көрсету сияқты жауапкершіліктерден құтылуды көздеді. Сурет арқылы үйленуге көптеген әйелдердің баруымен, кейбіреулері де соңдарынан ерді. Жапондық Мотоме Йошимураның айтуынша, "Мен АҚШ-қа баруды қаладым, себебі барлығы бара жатты. Сондықтан мен де оларға қосылдым".

Некеге тұру процесі

Жапон, Окинава және Корея әйелдері «суреттегі келіндер» деп аталды, себебі Гавайи мен АҚШ-тың құрлық бөлігіндегі ерлер өз елдеріне суреттер жіберіп, осылайша әйелдер іздеді. Отбасы мүшелері, көбінесе арадағы адамның (жапон тілінде накодо (仲人), корей тілінде джунгмае джаенг и) көмегімен, осы суреттерді жіберген ерлерге жұбайлар табуға тырысты. Болашақ келіндерді қарастырғанда, арадағы адамдар әйелдердің отбасылық жағдайына, денсаулығына, жасына және байлығына назар аударды. Суреттегі келіндерді алу процесі дәстүрлі үйлену тойының (жапон тілінде miai kekkon (見合い結婚), корей тілінде jungmae gyeolhon) үлгісімен жасалды. Дегенмен, келісімде әйелдер мен балаларының күйеулерімен және әкелерімен бірге көшіп келуіне мүмкіндік беретін ереже болды. Осы ереженің арқасында көптеген суреттегі келіндер АҚШ-қа көшіп келе алды. «Джентльмендік келісімнің» әсері оның қабылдануына дейін және кейін ерлер мен әйелдер арасындағы пайыздық қатынаста көрінеді. Мысалы, «Джентльмендік келісімге» дейін АҚШ-қа қабылданған жапон азаматтарының 86,7 пайызы ерлер болса, келісімнен кейін бұл көрсеткіш 41,6 пайызға төмендеді. 1897 жылға қарай жапондықтар Гавайидегі ең ірі этникалық топ ретінде танылды, 1900 жылы олар халықтың 40 пайызын құрады. 1907 мен 1923 жылдар аралығында Гавайиге 14 276 жапон және 951 корей суреттегі келіні келді. Сол сияқты, 1905 жылы Корея Жапонияның протектораты мәртебесіне ие болғаннан кейін, Жапония Гавайиге корей иммиграциясын тоқтатты. Алайда, суреттегі келіндерге қатысты ереже басқаша болды. 1907 жылы корей жұмыс күші Гавайиден АҚШ-қа кіре алмаса, 1910 жылға қарай Кореядан келген суреттегі келіндердің топтары Батыс жағалауға көшіп келе бастады. 1910 жылы АҚШ-та корей еркектерінің саны әйелдерден он есе көп болды. 1924 жылға қарай корей әйелдерінің саны өсті, бір әйелге үш еркек шамасында жетті. Бұл көптеген корей қыздары АҚШ шекарасында некеге тұру жасына жеткенімен, сондай-ақ 950 мен 1066 аралығындағы келіндердің келуімен байланысты болды. 1908 мен 1920 жылдар аралығында АҚШ-тың Батыс жағалауына 10 000-нан астам суреттегі келіндер келді.

Келу

Бұл кино кәләштері үшін қиын сапар болды. Олар алғаш келген кезде иммиграциялық бөлімде бірнеше рет тексерістен өту керек болды. АҚШ үкіметі сурет некелерін заңды деп танымады; сондықтан суретке түскен келіндер күйеулерін алғаш рет кездестіріп, кемежайда көпшілікке арналған үйлену рәсіміне қатысады. Көптеген әйелдер келген кезде таңғалды. Әйелдер күйеулері туралы көбіне олармен таныс болмай тұрып, жіберген суреттерінен білетін. Алайда, суреттер әрқашан да ер адамдардың шынайы өмірін бейнелемейді. Ерлер Жапония мен Кореяға ретуштелген, ескірген немесе мүлдем басқа еркектерден жасалған суреттерді жібереді. Ерлер көбінесе қарыз алған костюмдерді киіп, өздері иеленбеген көліктер мен үйлер сияқты сән-салтанатпен суреттелген. Бір суретке келін күйеулерін кездестіргеннен кейін көптеген келіндердің сезімдерін қорытындылайды; ол былай деп жазады: "Мен Гавайиге келдім және қатты таң қалдым және қатты көңілім қалды, өйткені күйеуім өзінің жиырма бес жасар келбетті суретін жіберді. Ол теңіз жағасына келді, бірақ мен оның өте қартайғанын көріп отырмын. Ол менен қырық бес жас үлкен еді. Жүрегім қатып қалды". Қалыңдықтар өздерінің келіндерінен орташа есеппен 10-15 жас үлкен. Күйеу жігіттер мен олардың ортасындағылардың болашақ келіндерге шыншыл болмауларының бір себебі, олар әйелдер ер адамның шын мәнінде қандай екенін және оның жағдайын білсе, келмейді деп сенді.

Гавайдағы өмір

Гавайиде тұрса да, жапондық суреттер арқылы келген әйелдер өз дәстүрлерін және мұраларын сақтаудың маңызды екенін сезінді. Олар балаларына сіңдіруге тырысқан құндылықтар – балалық парыз, қоғам мен билікке деген міндеттеме (жапон тілінде "он"), өзара міндеттеме ("гири" деп жапон тілінде айтылады), қажырлы еңбектің маңыздылығы, табандылық, шаруашылдық және жетістікке ұмтылыс (жапон тілінде "сейко"). Көптеген суреттер арқылы келген әйелдер плантацияларда жұмыс істеді. 1920 жылы плантациялардағы жұмысшылардың 14 пайызы әйелдер болды, ал олардың 80 пайызы – жапондықтар. Олар көбінесе егістіктерді суарды, арамшөптерді жойды, құрғақ жапырақтарды қамыстан сызып тастады немесе тұқымдық қамысты кесті. Ер адамдарға да ұқсас жұмыстар берілді, бірақ оларға көбінесе көп төленді. Мысалы, 1915 жылы жапондық әйел плантация жұмысшысы 55 цент тапса, оның ер әріптесі 78 цент тапты. Әйел бала күтіміне ақшасы жетпесе, баласын арқасына бітіріп жұмыс істеуі мүмкін еді. Кейбір суреттер арқылы келген әйелдер балаларымен бірге егістіктен шығып, жалғыз ерлерге кір жуу, тамақ дайындау немесе киім тігу арқылы көмектесетін. Плантацияда қалса да, қалмаса да, суреттер арқылы келген әйелдер үшін әйелдер ұйымдары мен шіркеулер арқылы өзара қарым-қатынас орнату маңызды болды.

Практикадағы проблемалар

Алғашында бақытсыз болғанмен, көбісі кейін некелерін қабылдап, отбасына ұят келтірмеу үшін олармен қатар өмір сүрді. Жапондық жұбайлар көбінесе Жапонияның ұқсас аймақтарынан болғандықтан, Кореялық жұбайларға қарағанда, олардың арасында некелік даулар аз болды, себебі кореялықтар көбінесе Кореяның әртүрлі аймақтарынан шыққан. Кейбір күйеулер ішімдікке салынып, зорлық-зомбылық көрсеткен немесе оларды жезөкшелікке сатуға тырысқан, бірақ осы әйелдердің көпшілігі балалары үшін некеде қалып қойды. Шизуко Тамаки – күйеуінің қатыгездігіне қарамастан, 50 жыл бойы оған адал болған келіншектердің бір мысалы. Ал кейбіреулері некеде тұрып, күйеулерінен ажырасып кетті. Мұндай келіншектер басқа еркекпен қашып кетуге, яғни жапон тілінде «какеочи» деп аталатын әрекетке баруға мәжбүр болды. Қашып кету, әсіресе олардың беделіне және АҚШ-тағы тұру құқығына қауіп төндіргендіктен, олар үшін өте қауіпті болды. Ажырасқан әйелдер Жапон азаматтық кодексіне сәйкес, күйеулерінің шешімімен Жапонияға депортациялануы мүмкін еді; мұндай әйелдерге АҚШ-тағы Әйелдер үй миссионерлік қоғамы Жапонияға қайтуды күтіп тұрғанда уақытша баспанамен көмектесті. Күйеулері жоғалған әйелдерін табу үшін Иссей қауымдастығының газеттерінде әйелін тапқан адамға сыйлық ұсынарлық жарнамалар жариялады. Олар мұндай некені беделсіз деп санады, себебі ол махаббатқа немесе моральдық қағидаларға құрмет көрсетпейді. Нәсілшілдер бұл некені «джентльмендік келісімді» бұзу деп есептеді, өйткені олар әйелдердің күйеулері үшін жұмысшылар екеніне сенді. Жалпы алғанда, АҚШ-та суреттегі келіндерге деген көзқарас теріс болды.

Іс-әрекеттің аяқталуы

Америка Құрама Штаттарымен жақсы қарым-қатынасты сақтау мақсатында, Жапон үкіметі 1920 жылдың 1 наурызында суретке түсірілген келіндерге паспорт беруді тоқтатты, себебі олар Америка Құрама Штаттарында жағымсыз қарсы алынды. Осыған қарамастан, суретке түсірілген келіндер мен «джентльмендік келісім» арқасында 1920 жылы 30 000 адамнан тұратын екінші жапон ұрпағы, Нисей қалыптасты. AMC телесериалының соңғы бөлімі, «Террор: Жамандық» (2019) Юконың қайтыс болып, юрейге айналуына дейін суретке түскен келін болғанын және оның трагикалық тағдыры болғанын көрсетеді. 2023 жылы Лори Мацукава жазып, Тами Йи сурет салған «Батыл миссис Сато» балалар кітабында оқырмандар Жапониядан Гавайиге көшіп келген, жас қызбен достық құрып, оған жапондық мұрасымен және суретке түскен келін ретіндегі өмірімен бөліскен суретке түскен келін туралы біледі. Кітап авторының өзінің бала күтімімен байланысты нақты өмірдегі оқиғаларына негізделген.