Кіріспе

Сальвадорлық ақын, эссеші, журналист, коммунистік белсенді және интеллектуал Роке Антонио Дальтон Гарсия (14 мамыр 1935 – 10 мамыр 1975) – сальвадорлық ақын, эссеші, журналист, коммунистік белсенді және интеллектуал. Ол Латын Америкасының ең көрнекті ақындарының бірі саналады. Ол өмір, өлім, махаббат және саясат туралы терең сезімтал, кейде сарказмға толы, образды туындылар жазды. Чили университетінде және Сальвадор университетінде (құқық факультетінде оқыды) білім алған, бірақ академиялық дәрежесіз аяқтады. Сондай-ақ, ол Мексиканың Ұлттық автономиялық университетінде болып қайтты. Чилиде оқып жүргенде марксизмді зерттей бастады. Сальвадорға оралғаннан кейін жергілікті саяси өмірге белсенді қатысты. Университет әдеби үйірмесін құруға көмектескеннен кейін өлең жаза бастады. Сальвадор Коммунистік партиясына қосылды. 1959 және 1960 жылдары Жозе Мария Лемустың президенттігі кезінде бүлікке ұйытқы болды деген айыппен түрмеге қамалды. 1961 жылы Сальвадордан қуылды. Мексикада, Чехословакияда және Кубада уақыт өткізді, осы елдерде оның көптеген өлеңдері жарық көрді. Кубада ол «Шошқалар шығанағы» шабуылынан кейін әскери оқудан өтті. 1965 жылы Сальвадорға оралғаннан кейін Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) қызметкерімен тұтқындалып, сұраққа алынды. 1969 жылы Кубаға, содан кейін Прагаға оралып, «Халықаралық шолу: бейбітшілік және социализм мәселелері» журналының тілшісі болып жұмыс істеді. Сол жылы «Таверна және басқа орындар» кітабы үшін «Каса де лас Америкас» поэзия сыйлығын жеңіп алды. Кубадан кеткеннен кейін Дальтон Сальвадордағы азамат соғысына қатысып, 1973 жылы Халықтық революциялық армияға (ЭРП) қосылды. ЭРП ішінде ол қарулы топтың ықпалды басшысы болған Алехандро Ривас Мирамен күрделі дауға түсті. Осы даудың нәтижесінде ЭРП басшылығы оны өлім жазасына кесуге шешім қабылдады. Ол богемдік өмір салтымен және әдеби шығармаларында көрінетін көңілді, әжуалық мінезімен, сондай-ақ Сальвадордағы әлеуметтік мәселелерге берілгендігімен есте қалады. Оның туындылары сан алуан, марксистік нанымдарынан асып түседі. Ол Сальвадордың ең ықпалды жазушыларының бірі саналады. Сальвадор үкіметі оны қайтыс болғаннан кейін «Hijo Meritísimo» және «Poeta Meritísimo» деп атады, ал Сальвадор университеті оған құрметті докторлық дәрежесін берді.

Ерте өмір және білім

Далтон Виннелл Далтон мен Мария Гарсия Медраноның ұлы болды. Виннелл Далтон Мексикаға көшіп, 1920 жылдардың басында Сальвадорға келді. Виннелл Далтон Айда Улоаға үйленді және әйелінің үлкен шаруашылығын басқаруға ие болды, содан кейін өмірін ауыл шаруашылығына арнады. Ол қастандықтан аман қалды. Сальвадор ауруханасында Виннелл Далтонға күтім жасаған медбике Мария Гарсия Медрано кейіннен Роке Далтонды дүниеге әкелді. Оның тың еңбегі мен жақсы ықпалы балаларына сапалы білім беруге мүмкіндік берді. Роке Сан-Сальвадордағы ер балаларға арналған эксклюзивті иезуит мектебі Externado San José-ді бітірді. Содан кейін әкесі оны Чилидің Сантьяго қаласына, Чили университетінде заң оқуға жіберді. Мұнда ол солшыл студенттермен жақын қарым-қатынас орнатып, мексикалық суретші Диего Ривераның лекцияларын тыңдады. Осы шамада ол социализмге қатты қызығушылық таныта бастады. Сальвадорға оралғаннан кейін, ол Universidad de El Salvador (UES) заң факультетіне қабылданды, ал 1955 жылы Гватемалалық ақын Отто Рене Кастильомен бірге Орталық Американың ең танымал әдеби тұлғаларын жариялаған Círculo Literario Universitario-ны құрды.

Жазушылық және саяси мансап

1961 жылы ол Гаванаға сапар шегіп, көптеген латын америкалық жазушылардың бас қосқан жері – Каса де лас Америкада құрметпен қарсы алынды. 1965 жылы Далтон жасырын түрде Сальвадорға оралды, бірақ көп ұзамай тұтқындалып, тұтқынға алынды. Ол Кожутепекеде өлім жазасын күтті, бірақ керемет түрде аман қалды. Жер сілкініп, түрменің қабырғасы құлап түсті. Далтон осы мүмкіндікті пайдаланып қашып кетті. Ол өтіп бара жатқан діни шеруге ілісіп, өзінің революционер достарымен кездесіп, олар оған Кубаға қайта қашуға көмектесті. Содан кейін ол Прагаға «Халықаралық шолу: Бейбітшілік және социализм мәселелері» журналының тілшісі ретінде жіберілді. Прагада жүргенде ол өзінің халықаралық деңгейде танымал болған «Таверна және басқа да орындар» атты туындысын жазды. Ол сонымен қатар 1932 жылғы Сальвадор шаруаларының көтерілісіне қатысқан және Прагада эмиграцияда өмір сүрген белгілі сальвадорлық коммунист Мигель Мармольдің өмірбаянын жазды. 1970 жылы Рок Далтон Сальвадордың солшыл қозғалысында танымал тұлғаға айналды. Ол революциялық сарбаз болуға талпынды, сондықтан Кубада бірнеше рет әскери оқу лагерлеріне қатысты. Ол бірде былай деп жазды: «Саясатпен өмірді қауіпке тіге отырып айналысу керек, әйтпесе оның жайлы сөйлемеудің қажеті жоқ». Рок Далтон (1937–1975) – Сальвадордағы революциялық қозғалыстың маңызды әдеби тұлғасы және саяси архитекторларының бірі. Далтон латын америкалық жазушының жаңа типін бейнелейді: Пабло Неруда сияқты революцияның «бірге жүретін серігі» емес, керісінше, революциялық белсенді, үшін оған жасырын күрес, құпия сөздер, қауіпсіз үйлер, қашу жолдары, жалған құжаттар, сектанттық дау-дамайлар Париж сюрреализмімен бірдей таныс болды. Бұл – қауіпті және қиын мамандық, онда жазушының беделін бекітетін оқиға көбінесе ерте қаза болу болып табылады. Ол өзін әскерге дайын деп сезінген соң, Сальвадордың марксистік-лениндік, саяси-әскери ұйымы – Фарабундо Марти Ұлттық Азаттық майданына қосылуға өтініш берді. Алайда, ұйымның басшысы, командир «Марсиал» (нағыз аты Сальвадор Каетано Карпио) оның өтінішін қабылдамады, Роке революцияда поэт ретінде, емес жаяу әскер ретінде керек екенін айтты. Сондықтан ол ERP – Ejército Revolucionario del Pueblo (ағылшын тілінде Халықтың революциялық армиясы) құрамына қосылуға өтініш берді. Далтонның өзіне FPL құрамына кіруге рұқсат берілмегенімен, оның екі ұлы да 1970-ші жылдардың соңында FPL-ге қосылды. Рок Далтонның әскери мансабы Гватемалалық революционерлермен EGP – Ejército Guerrillero de los Pobres (ағылшын тілінде Кедейлер партизандық армиясы) құруда ынтымақтастыққа кірді.

ERP-нің қолынан қаза табу

Бір кездері ERP-нің белсенді мүшесі болған Далтон азаматтық қоғам ұйымдарымен байланыс орнатудың маңыздылығын баса көрсетті. Кейбір ERP мүшелері онымен келіспеді. Олар оны ұйымды бөліп-жаруға тырысып баққандықтары үшін айыптады. Бұл топтың ең танымал халықаралық басшысы Хоакин Виллалобос ("Атилио") болды, ол 1975 жылдың 10 мамырында, Роке 40 жасқа толуға төрт күн қалғанда, оны өлімге кесті деген күдік бар. Сондықтан Далтонның әдеби еңбектері Виллалобос пен Хорхе Мелендес (қарулы күштік атауы 'Джонас') басқаратын команда оның өмірін қиғанда тоқтап қалды. Бұл команданы Эдгар Алехандро Ривас Мира жіберген. Роке Сан-Сальвадордағы Санта-Анита ауданындағы үйдің бірінде атып өлтірілді. Оның өліміне басқа адамдар да қатысқан болуы мүмкін, бірақ бүгінге дейін тірі қалғандары: Виллалобос Ұлыбританияда қоныстанды; Мелендес FMLN партиясынан Сан-Сальвадордың депутаты болды, ал Ривас Мира Роберто Поманы ұрлап өлтіруден алынған қаржыға жасалған пластикалық операциялардың артында жасырынып жүр. Оқиғаның ең көп қабылданған түсінігі Далтонды ЦРУ агенті ретінде жұмыс істегені үшін "негізсіз айыптады" және осы себепті өлім жазасына кесті дейді. 1975 жылы ол Ел-Сальвадорға қайтып келіп, жасырын түрде жұмыс істеді. Бұл революциялық қозғалыс үшін қиын кезең болды, және Далтонның өзінің ұйымы ERP ішкі фракциялық талас-тартысқа толы еді. Далтон ұйымның әскери авантюризмді сынап, жаппай қолдау базасын құру қажеттігін айтты. Нақты жағдай әлі анықталмаған, ол ЦРУ-мен байланысы бар деп айыпталып, ERP-нің қарсы фракциясының мүшелері тарапынан өлтірілді.

Соңғы өзгерістер

2010 жылдың 4 мамырында Contrapunto журналы азаматтық қорғаныс директоры Хорхе Мелендестің сұхбатын жариялады, ол азаматтық соғыс кезінде Командир Джонас ретінде танымал болды. Сұхбат барысында ол кісі өлтіру туралы: «Мен сол жерде болдым және онда не болғанын білемін» деді. Сұхбатты жүргізген Contrapunto тілшісі Томас Андренің пікірлері белгісіз болғанымен, кездесудің тереңдігі мен ерекшелігінен сұхбаттың тарихи маңыздылығын анық көруге болады. Мелендес Далтон мен оның досы Панчоның өлтірілуіне әкелген процестің мәнін жақсы білгені анық. Авторды білетіндер Рок Дальтонның осы адамның мәлімдемесіне қандай жауап беретінін оңай көзге елестете алады. Рок Дальтонның наразылығын тудырмауы анық, егер біреу оны өлтірушілердің қазір де қорқатынын айтса, ал ЦРУ-мен ынтымақтастық туралы айыптаулар – өздері жасаған қорқынышты әрекеттерінің мәнін толық білетін террористер тобының қарапайым сылтауы еді. ("Yo, Roque Dalton", 2012 жыл). 2012 жылдың 7 қаңтарында Сальвадордың FMLN басшылығымен құрылған Fiscalía Nacional прокуратурасы Рок Дальтонды өлтіру ісі бойынша мерзімнің өтіп кеткенін мәлімдеді. Хуан Хосе Дальтон бұл оқиғаға қатысты: «Виллалобос берген сұхбатында [әкесін] өлтіру туралы шешімді кім қабылдағанын айтты: Владимир Рогель, [Хорхе] Мелендес [және Виллалобос]. Бұл планетадағы кез келген лайықты елде прокурордың іс қозғауына жеткілікті болар еді». Бірақ Сальвадор, ондай елдердің бірі емес, оның суретін басып, оның өлімін ұлттық трагедия деп жариялады.

Мұра

Дальтонның шығармаларына шамамен 15 өлең жинағы, роман, жеке куәлік, пьеса, сондай-ақ әдебиет және саясат тақырыбындағы әңгімелер, сын-ескертпелер мен мақалалары кіреді. Оның өлеңдерінің бір бөлігі ағылшын, француз, чех, орыс және итальян тілдеріне аударылған. Луис Мельгар Бризуэланың сөзіне сәйкес, ол 1967 жылдан Салвадор азамат соғысының 1992 жылы аяқталуына дейін зор ықпал етті. Бұл әсіресе солшыл әдеби және интеллектуалдық айналымдарда байқалды, соның ішінде Piedra y Siglo, La Masacuata және Xibalbá әдеби топтарында, Хосе Симеон Канас Орталық Америка университеті жариялаған Abra және Taller de Letras журналдарының мазмұнында, Diario Co Latino, Amate және La Universidad газеттеріндегі 3000 әдеби қосымшасында көрінді.

Қызықты деректер

Рок Далтон қазіргі уақытта Сальвадор почта маркаларында бейнеленген. Аңыз бойынша, Рок Далтон пластикалық операция жасаған. Ол мұны Сальвадорға жасырын түрде оралу үшін жасаған. Сальвадорлық жазушы Кларибел Алегрияның айтуынша, оған ұзын мұрнын және иілген құлақтарын жасыруға тура келген. Ол мұртты өсіріп, көзілдірік тағып, бас киімін ауыстырған. Рок Далтон 1959 жылы Куба революциясы басталғанда Сальвадорда саяси белсенділікпен айналысқан. Осы жылы ол тұтқындалып, атылуға үкім шығарылған. Оның атылу күнінен бір күн бұрын полковник Хосе Мария Лемус президенттік лауазымынан қуылған, осының арқасында Дальтонның өмірі сақталған. Түрмеден босатылғаннан кейін ол Мексикаға эмиграцияға кетіп, "El Turno del Ofendido" және "La Ventana en el Rostro" кітаптарына енген көптеген материалдарды жазған. Рок Далтонның: «Поэзия, нан сияқты, барлығына арналған» деген сөзі бар. Рок Далтонның «Poema de Amor» (Махаббат поэмасы) Сальвадорлық диаспора арасында ең танымал өлең. Оның көптеген өлеңдері әндерге қосылған. Дальтонның «Poema de Amor» өлеңін Yolocamba Ita және Bohemia тобы музыкалық түрінде орындаған. Рок Далтонның екі ұлы, Рокито (яғни Рок Далтон кіші) және Хуан Хосе (сондай-ақ «Эль Вакерито» деп те аталады) FPL-ға қосылып, 1980 жылы FMLN-нің негізін қалаушылары болған. Хуан Хосе (FPL-дегі әскери псевдонимдері Хоакин) Кубада FMLN-нің құрылтай митингінде бас сөз сөйлеу құрметіне ие болған. Митингте баяндама жасаушы командир Фидель Кастро болуы керек еді, бірақ қауіпсіздік шараларына байланысты сөзді дивизия генералы Арнальдо Очоаға жүктеген. «Yo, Roque Dalton» әңгімесі – автордың соңғы жарияланған туындысы, ол қайтыс болғанына шамамен 40 жыл болса да, бұл әңгіме ақынның өзін өлтірді деген күдікпен айыпталатын адамдардың бірімен болған сұхбатқа жауабы. Сальвадорлық әңгімедегі ақынның күйкісі туралы әңгіме. Эдуардо Галеаноның «Күндердің балалары: Адамзат тарихының күнтізбесі» кітабындағы «Кешірілмейтін» (10 мамыр) прозалық туындысы Рок Далтонның қазасын баяндайды. Рок Далтон Аллен Гинзбергтің «Әлемнің сұлулықты іздеуіне қатысты мінез-құлқы туралы» өлеңінде еске алынады.