Кіріспе

Діни тәжірибе (кейде рухани тәжірибе, қасиетті тәжірибе, мистикалық тәжірибе деп аталады) – діни тұрғыдан түсіндірілетін жеке тәжірибе. Бұл ұғым 19 ғасырда Батыс қоғамындағы рационализмнің күшеюіне қарсы тұру мақсатымен туындаған. Уильям Джеймс осы ұғымды танымал етті. Кейбір діндерде мұндай тәжірибе жеке гнозиске алып келуі мүмкін. Көптеген діни және мистикалық дәстүрлер діни тәжірибені (әсіресе оның нәтижесінде келетін білімді) қарапайым табиғи процестердің емес, құдайлық күштің нәтижесінде туған аян ретінде қарастырады. Олар Құдаймен немесе құдайлармен нақты кездесу, немесе адамдардың әдетте білмейтін жоғары деңгейдегі шындықтармен байланыс деп есептеледі. Скептиктер діни тәжірибені адам миының дамыған қасиеті деп санайды, оны ғылыми тұрғыдан зерттеуге болады. Әртүрлі мәдениеттердегі діни тәжірибелердің ортақ белгілері мен ерекшеліктері ғалымдарға оларды академиялық зерттеу үшін жіктеуге мүмкіндік берді.

Уильям Джеймс

Психолог және философ Уильям Джеймс (1842–1910) «Діни тәжірибе түрлері» (1901/1902) еңбегінде мистикалық тәжірибенің төрт ерекшелігін сипаттады. Джеймс бойынша, мұндай тәжірибе:

Ұзақсыз – тәжірибе уақытша болады; адам көп ұзамай «қалыпты» ой-сезім күйіне оралады. Ғарыш пен уақытты қалыпты түрде қабылдаудан тыс сезінеді.

Сөзбен жеткізе алмайтын – тәжірибені толыққанды сөздермен түсіндіру мүмкін емес.

Білім беруші – адам тәжірибеден құнды нәрсе үйренгенін сезінеді. Әдетте адам санасынан жасырын жатқан білімге қол жеткізгендей сезінеді.

Белсенділіксіз – тәжірибе адамға, көбінесе саналы бақылаусыз болады. Медитация сияқты (төменде қараңыз) діни тәжірибені ықтимал етуге мүмкіндік беретін іс-әрекеттер болғанымен, оны қалауынша қосуға немесе өшіруге болмайды.

Норман Хабел

Киелі кітапты зерттеуші ғалым Норман Хабел діни тәжірибені, белгілі бір діни дәстүр шеңберінде сенушінің қасиеттімен байланысқа түсуі немесе оны сезінуі арқылы құрылымдалған жол деп анықтайды. Діни тәжірибелер өзінің мәні бойынша табиғаттан тыс, яғни қалыптыдан озған немесе табиғат заңдылықтарынан асып түсетін нәрсе болып табылады. Оларды психоз сияқты психопатологиялық жағдайлардан немесе сананың өзге де өзгерген түрлерінен байқау арқылы ажырату қиын болуы мүмкін. Барлық табиғаттан тыс тәжірибелер діни тәжірибелер деп есептелмейді. Хабелдің анықтамасына сәйкес, психопатологиялық жағдайлар немесе есірткілік әсердегі сана күйлері діни тәжірибелер саналмайды, себебі олар көбінесе нақты діни дәстүр аясында жүзеге аспайды. Мур мен Хабел діни тәжірибелердің екі түрін бөліп көрсетеді: тікелей және делдал арқылы жүзеге асатын діни тәжірибе. Делдал арқылы – Делдал арқылы жүзеге асатын тәжірибеде сенуші қасиеттіні рәсімдер, ерекше тұлғалар, діни топтар, тотемдік нысандар немесе табиғат арқылы сезінеді. Тікелей – Тікелей тәжірибе сенушіге ешқандай араласушы немесе делдалсыз бірден келеді. Құдай немесе илаһи күш тікелей сезіледі.

Қатынасты терминдер

Экстаз, транс – Экстазда сенушінің жаны немесе рухы бар, ол денеден шыға алады. Экстазда жанның денеден бөлініп, трансценденттік шындықтарды сезінуіне баса назар аударылады. Бұл діни тәжірибе шаманға тән. Энтузиазм – Энтузиазмда немесе иелікте Құдай сыртта, басқаша немесе сенушіден әлдеқайда жоғары деп түсініледі. Адамның денесіне немесе санасына қасиетті күш, болмыс немесе ерік кіріп, оны билеп алады. Мұндай адамға жын кірген дейді және оны медиум деп атайды. Құдай, рух немесе күш осындай адам арқылы имманентті әлеммен байланыс жасайды. Льюис экстаз бен иелік негізінен бірдей тәжірибе екенін, экстаздың иеліктің бір түрі ғана екенін айтады. Бұл құбылыстың сыртқы көрінісі де сондай, шамандар рухтардың ықпалында болып көрінеді, олардың медиумдары ретінде әрекет етеді, тіпті олар оларға билік етемін деп мәлімдесе де, сол билікті жоғалта алады. Мистикалық тәжірибе – Мистикалық тәжірибелер көп жағынан нуминоздық тәжірибелерге керісінше. Мистикалық тәжірибеде барлық "басқашалық" жоғалып, сенуші трансценденттікпен біртұтас болады. Сенуші өзінің ғаламнан, құдайдан немесе басқа шындықтан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін, олармен біртұтас екенін түсінеді. Зейнер екі ерекше мистикалық тәжірибені анықтады: табиғи және діни мистикалық тәжірибелер. Табиғи мистикалық тәжірибелерге, мысалы, «терең өзіне» немесе табиғатпен біртүлік сезімі жатады. Зейнер «табиғи мистикаға» тән тәжірибелер діни мистикаға тән тәжірибелерден мүлдем өзгеше екенін айтады. Табиғи мистикалық тәжірибелер діни тәжірибелер деп есептелмейді, өйткені олар нақты дәстүрмен байланысты емес, бірақ табиғи мистикалық тәжірибелер – жеке адамға терең әсер ете алатын рухани тәжірибелер. Рухани ояну – Рухани ояну әдетте шындықтың қасиетті өлшемін түсінуді немесе ашуды қамтиды және діни тәжірибе болуы мүмкін. Рухани ояну адамның өміріне ұзақ мерзімді әсер етеді. Ол қайта туу, өлімге жақын тәжірибелер, азаттық (мокша) және ағарту (бодхи) сияқты алуан түрлі тәжірибелерді қамтуы мүмкін.

Шығу тегі

"Діни тәжірибе" ұғымын Уильям Джеймс өзінің "Діни тәжірибе түрлері" атты кітабында "діни тәжірибе" терминімен қолданды. Бұл кітап осы саладағы классикалық еңбек саналады және кәсіби конференцияларда Джеймстің идеяларына сілтемелер жиі кездеседі. Джеймс институционалды дін мен жеке дін арасындағы айырманы анықтады. Институционалды дін – діни топ немесе ұйым, ол қоғамның мәдениетінде маңызды рөл атқарады. Жеке дін, онда жеке адам мистикалық тәжірибе алады, мәдениетке қарамастан, осы тәжірибені сезінуі мүмкін. Бұл терминнің пайда болу тарихы одан да ертерекке барады. 18-шы, 19-шы және 20-шы ғасырларда бірнеше тарихи тұлғалар дін мен оның сенімдерінің өзінің тәжірибесінде негізделуі мүмкін деген өте ықпалды пікірлерді айтты. Кант моральдық тәжірибені діни сенімдерді ақтаушы деп есептесе, Джон Уэсли жеке моральдық күш-жігерді баса көрсетумен қатар, методистік қозғалыстағы (романтикалық қозғалысқа параллель) діни тәжірибелерді өмір салты ретінде діни міндеттемелердің негізі деп санады. Уэйн Праудфут "діни тәжірибе" ұғымының тамырларын неміс теологы Фридрих Шлейермахерге (1768–1834) жатқызады, ол діннің шексіздік сезіміне негізделгенін айтты. Шлейермахер мен Альберт Рицхль "діни тәжірибе" ұғымын дінді ғылыми және секулярлық сынға қарсы қорғау үшін, сондай-ақ адамның (адамгершілік және діни) тәжірибесі діни сенімдерді ақтайтынына сенуді қорғау үшін пайдаланды. "Діни тәжірибе" ұғымын көптеген дінтанушылар қабылдады, олардың ішінде Уильям Джеймс ең ықпалдысы болды. "Мистикалық тәжірибе" деген қазіргі заманғы ұғымның қалыптасуына батыс және шығыс қозғалыстарының кең ауқымы әсер етті және оған үлес қосты, мысалы, мәңгілік философия, трансцендентализм, универсализм, теософиялық қоғам, жаңа ой, неоведанта және буддалық модернизм.

Көпжылдық философия

Мәңгілік философия бойынша, барлық діндердегі мистикалық тәжірибелер негізінен бірдей. Ол, әлемдегі көптеген, тіпті барлық ұлы діндердің де Будда, Иса, Лао-цзы және Кришна сияқты мистиктердің үйретіктері төңірегінде пайда болғанын болжайды. Сондай-ақ, көптеген діни дәстүрлер, кем дегенде эзотерикалық тұрғыдан, негізгі мистикалық тәжірибені сипаттайды. 20 ғасырдағы негізгі жақтаушысы – Олдус Хаксли, ол "Вивекананданың нео-Ведантасы және Д.Т. Сузукидің Батысқа экспорттаған ерекше Дзен нұсқасының сипаттамасына зор ықпал еткен. Бұл екі ойшыл да Батыс ойшылдары мен теологтарынан алған мәңгілік тезистің өз нұсқаларын түсіндірді".

Экзистенциализм

Сорен Кьеркегор дүниеден және меншіктен бас тарту – христиан дініндегі рухани тәжірибенің маңызды бір бөлігі екенін айтқан.

Трансцендентализм және унитарлық универсализм

Трансцендентализм – 19 ғасырдың басында ағылшын және неміс романтизміне, Гердер мен Шлейермахердің Библияны сынай қарауына және Юмнің күмәндігіне негізделген либералды протестанттық қозғалыс болды. Трансценденталистер дінге интуитивті, тәжірибелік көзқараспен қарауды қанағаттандырды. Шлейермахерден кейін, жеке адамның шындыққа деген сезімі шындықтың өлшемі ретінде қарастырылды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында индуистік мәтіндердің алғашқы аудармалары пайда болды, оларды трансценденталистер де оқып, олардың ой-өрісіне ықпал етті. Олар сонымен қатар универсалистік және унитариандық идеяларды қолдады, нәтижесінде унитариандық универсализм пайда болды – басқа діндерде де шындық болуы керек деген идея, себебі махаббатқа толы Құдай тек христиандарды ғана емес, барлық тірі жандарды құтқарады.

Теософиялық қоғам

Теософиялық қоғам 1875 жылы Хелена Блаватская, Генри Стил Олкотт, Уильям Куан Джадж және тағы басқалар теософия деп аталатын рухани қағидаларды дамыту және Шындықты іздеу мақсатымен құрылды. Теософиялық қоғам батыста да, шығыста да түрлі діни ұстанымдарға қызығушылықты арттыруда зор рөл атқарды: Жаңа дәуір қозғалысына Теософиялық қоғам сияқты көптеген элементтерді қосқан басқа ешбір ұйым немесе қозғалыс жоқ. Теософиялық қоғам Азия діндеріндегі 'сырлы білімдерді' іздеді. Ол Азияның бірнеше діндеріндегі модернистік бағыттарға, әсіресе индуизм реформаларына, теравада буддизмін жаңғыртуға және Д.Т. Судзукиге, оның мәңгілік, жоғары жаратылысқа түсінік ретіндегі рухани ояну идеясын танымал етуге әсер етті. Мысалы, Пол Брантонның "Құпия Үндістанда іздеу" кітабында Рамана Махарши батыс оқырмандарына таныстырылды.

Ориентализм және "пицца эффектісі"

Батыс және шығыс діни көзқарастарының өзара әрекеттесуі қазіргі мистиканың дамуындағы маңызды фактор болып табылады. 19 ғасырда Азия елдері батыс мемлекеттерінің отарлауына түскен кезде мәдени еліктеу процесі басталды. Осы процесте дін туралы батыстық идеялар, әсіресе "діни тәжірибе" түсінігі миссионерлер, ғалымдар және Теософиялық қоғам арқылы Азия елдеріне енгізіліп, Үнді және буддалық дәстүрлердің жаңа түсінігінде біріктірілді. Бұл біріккен нәрсе Батысқа "нағыз Азия дәстүрлері" ретінде экспортталып, Батыста кең танымалдылыққа ие болды. Батыстағы осы танымалдылықтың арқасында ол Үндістан, Шри-Ланка және Жапонияда да құрметке ие болды. Осы біріктірілген дәстүрдің ең белгілі өкілдері – Энни Бесант (Теософиялық қоғам), Свами Вивекананда және Сарвепалли Радхакришнан (Нео-Веданта), 19 ғасырлық Шри-Ланкалық будда белсендісі және Маха Бодхи қоғамын құрған Анагарика Дхармапала, сондай-ақ жапондық ғалым және Дзен буддасы Д.Т. Сузуки. Бұл кең көзқарасқа синоним ретінде "екіліксіздік" термині қолданылады. Осы өзара ықпал "пицца эффектісі" деп те аталады.

Сын

"Тәжірибе" ұғымы сынға ұшырады. "Діни эмпиризм" өте мәселелі деп саналады және екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы кезеңде теолог Карл Барт оны кеңінен мойындамады. 20-ғасырда діни сенімдерді негіздеу үшін діни және моральдық тәжірибе әлі де маңызды рөл атқарды. Бұл либералды теологиялық көзқарасты ұстанған ықпалды заманауи ғалымдардың арасында Чарльз Рейвен және Оксфорд физигі/теологы Чарльз Коулсон болды. Роберт Шарф "тәжірибе" терминінің Батысқа тән екенін, ол Батыстың ықпалы арқылы Азия діндеріне енгенін жазады. "Тәжірибе" ұғымы "тәжірибе" мен "тәжірибе иесі" арасындағы жалған екілікке алып келеді, ал кеншоның мәні – байқаушы мен байқалатын нәрсе арасындағы "бірліксіздікті" түсіну болып табылады. "Таза тәжірибе" деген нәрсе жоқ; барлық тәжірибе зихи және танымдық қызмет арқылы жүзеге асырылады. Нақты дәстүрдің нақты ілімдері мен тәжірибелері тіпті біреудің қандай "тәжірибе" алатынын анықтауы мүмкін, яғни бұл "тәжірибе" ілімнің дәлелі емес, оның нәтижесі. "Сезім қабылдау есіктерін тазарту" арқылы қол жеткізілген ұғымсыз таза сана – үйлесімсіз сезімдік ақпараттың басым хаосы болар еді. Американдық дінтанушы және әлеуметтік ғылымдар философы Джейсон Джозефсон Сторм да діни тәжірибе анықтамасы мен санатын сынға алды, әсіресе мұндай тәжірибелер дінді анықтау үшін қолданылғанда. Ол дінді анықтау үшін тәжірибеге жүгінуді, эстетикалық тәжірибеге сүйене отырып өнердің мәнді анықтамасын қорғауға жасалған сәтсіз әрекеттермен салыстырады және әрбір санаттағы барлық осындай тәжірибелерде оларды анықтауға болатын ортақ психологиялық ерекшелік жоқ екенін көрсетеді.

Неоплатониялық

Неоплатонизм – бұл 3-ші ғасырда қалыптасқан, Плотин негізін салған және Платон мен оның алдыңғы платониктерінің ілімдеріне негізделген діни және мистикалық философия мектебінің қазіргі атауы. Неоплатонизм жанның жоғары жақсылыққа қайта оралу үшін, ол түскен жолмен кері оралуы керек деп үйретеді. Бірінші кезекте ол өзіне қайта оралуы керек. Бұл ізгілікке ұмтылу арқылы жүзеге асырылады, ол Құдайға ұқсауға талпынып, содан кейін Құдайға жетеді. Аскетикалық тәжірибелер арқылы адам қайтадан рухани және мәңгілік болмысқа ие болады, барлық күнәлардан арылады. Бірақ тағы да жоғары жетістік бар: күнәсіз болу жеткіліксіз, адам «Құдай» болуы керек (генозис қараңыз). Бұл бастапқы болмысқа, яғни Бірлікке, яғни оған экстаздық жақындау арқылы қол жеткізіледі. Жан бастапқы болмысты тануы және оған қол жеткізуі үшін толық бейқұлық пен тыныштық күйі ғана қажет. Сондықтан жан алдымен рухани білім алуы керек. Ол көптеген және үйлесімді тәндік нәрселерді зерделеуден бастап, содан кейін өзіне қайта оралып, өзінің ішкі тереңдігіне еніп, ойлар әлеміне көтеріледі. Бірақ тіпті онда да ол ең жоғары, Бірлікті таба алмайды, ол әлі де «біз өзімізді жасамадық» деген дауысты естиді. Соңғы сатыға ең жоғары ширығу мен шоғырлану кезінде, барлық нәрсені үнсіз және толық ұмытып, өзін жоғалтуға қабілетті болғанда жетеді. Содан кейін ол Құдайды көре алады – өмірдің негізін, болмыстың бастауын, барлық жақсылықтың бастауын, жанның тамырын. Сол сәтте ол сөзбен жеткізілмейтін ең жоғары бақытқа ие болады, құдайлыққа сіңіп, мәңгілік жарыққа шомылады. Порфирийдің айтуынша, алты жыл ішінде Плотин Құдаймен төрт рет экстаздық бірігуге қол жеткізген.

Анонимді алкоголиктер он екінші қадам

Алкоголиктер анонимді бағдарламасының он екінші қадамы былай дейді: "Осы қадамдардың нәтижесінде рухани оянуға қол жеткізген соң, біз бұл хабарды алкоголиктерге жеткізуге және осы қағидаларды өміріміздің барлық саласында қолдануға тырыстық". "Рухани тәжірибе" және "рухани ояну" терминдері "Алкоголиктер анонимді бағдарламасының үлкен кітабында" алкоголизмнен құтылу үшін рухани тәжірибе қажет екенін дәлелдейді.

Христиандық

Евангелистік христиандықта "қайта туу" – сенушінің өлімінен кейін Жұмаққа кіруі үшін қажетті жағдай деп есептеледі. Бұл өмірді түбірінен өзгертетін әсер, оны бетбұрыс тәжірибесі деп те атауға болады. Діни тәжірибе мен жақын көршіге көмектесуді бөліп қарастыруға болмайтынын айтқан Папа Франциск: "әлемнің зарына сезімтал болмайтын нағыз діни тәжірибе болмайды" деп мәлімдеді.

Христиандық мистика

Христиандық ілімдер, әдетте, Құдайдың барлық христиандарда мекендейтінін және олардың Исаға сену арқылы Құдайды тікелей сезіне алатынын айтады. Христиандық мистика, интеллектуалдық жолдармен қол жеткізе алмайтын рухани шындықтарды, көбінесе Мәсіхке еліктеу арқылы ұғынуға талпынады. Уильям Инге осы perfectionis сатысын үш кезеңге бөледі: "тазару" немесе аскетикалық кезең, "нұрландыру" немесе зерделі қарастыру кезеңі және үшінші, "бірігу" кезеңі, онда Құдайды "көзімен көруге" болады. Батыс дәстүрінде көбінесе ойлану деп аталатын үшінші кезең, өзіңді Құдаймен бірлікте сезінуді білдіреді. Бірлік тәжірибесі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ол әрқашан Құдайдың махаббатымен қайта қосылумен байланысты. Мұндағы негізгі ой – Құдай, яғни толыққанды жақсылық, зиянымен де, жүрегімен де танылады, себебі 1 Жохан 4:16 айтуынша: "Құдай – махаббат, және кім махаббатта тұрады, ол Құдайда да, Құдай оған да тұрады". Классикалық мистиканың кейбір тәсілдері алғашқы екі кезеңді үшінші, нақты мистикалық тәжірибеге дайындық ретінде қарастырады; бірақ басқалары осы үш кезеңнің бірімен-бірі тоғысып, өзара байланысқа түсетінін айтады.

Хизихазм

Мәсіхтің Матай Ізгі хабарындағы «жатын бөлмеңе кіріп, дұға ет» деген нұсқауына сүйене отырып, дәстүр бойынша иезихазм – сезімдерді қабылдауды тоқтатып, ішке шоғырлану арқылы Құдайды тәжірибелік білуге қол жеткізу процесі болды (теорияға қараңыз). Иезихасттың ең жоғары мақсаты – Құдайды тәжірибе арқылы білу. XIV ғасырда бұл тәжірибелік Құдайды білу мүмкіндігін Калабриялық монах Барлаам сынға алды. Ол формальды түрде Православие шіркеуінің мүшесі болғанымен, Батыс схоластикалық теологияда тәрбиеленген еді. Барлаам, біздің Құдай туралы біліміміз тек ұсыныстар арқылы ғана мүмкін екенін айтты. Иезихастардың практикасын қасиетті Григорий Палама қорғады.

Ислам діні

Барлық мұсылмандар Құдайға жету жолында екендіктеріне және өлімнен кейін, соңғы соттан өткен соң жұмақта Құдайға жақындап қалатындарына сенсе, суфилер тірі кезінде Құдайға жақындап, осы жақындықты сезіну мүмкін екеніне сенуде. Тариқа, мистиктердің "жол" деп аталатын жолы, "Шарияттан туындайтын жол, себебі негізгі жол шар, яғни жол, тариқ деп аталады" деп анықталған. Шариғаттың міндетті талаптары адал түрде орындалмаса, ешқандай мистикалық тәжірибеге қол жеткізілмейді. Дегенмен, тариқа тар және онымен жүру қиын. Ол салик (жолшы) деп аталатын адамды, өзінің сулуғы (саяхаты) барысында түрлі мақамдардан (бекеттерден) өткізеді, осылайша ол өзінің мақсатына – толық таухидке, Құдайдың Біреу екендігін түйсіндіретін нанымға жетеді.

Буддизм

Тхеравада буддизмі практикасы тәртіпті (сила), медитативтік шоғырлануды (самадхи) және трансценденттік даналықты (праджня) үш еселік жаттығуда сипатталады. Дзен буддизмі медитацияның жалғыз практикасына баса назар аударса, Ваджраяна буддизмі көптеген түрлі практикаларды қолданады. Медитация мен праджнаның басты мақсаты – байланыстардан құтылу, бірақ бұл Будда табиғатын түсінуге және сананың табиғи ашықтығына да әкелуі мүмкін. Шүрәңғама сүресінде діннің әр түрлі түрлері егжей-тегжейлі сипатталған. Оның елу скандха мара туралы бөлімінде бес скандханың әрқайсысында он скандха мара бар, және әр скандха мара дұрыс самадхидан ауытқу ретінде егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл скандха мараларды кейбір ағылшын тіліндегі басылымдарда "елу скандха жындылары" деп те атайды. Сондай-ақ, медитация арқылы "жоғары білім" (абхиджа) немесе "рухани күш" (рддхи) деп аталатын ерекше қабілеттер дамытылады деп есептеледі. Самиутта Никаяда кездесетін ерте сипаттама, онда мынадай қабілеттер туралы айтылған: ол қабырғадан, дуалдан, таудан кеңістіктен өткендей кедергісіз өтеді; ол су болғандай жерге секіріп, одан шығады; ол жер болғандай су үстінде батып кетпей жүреді; ол құс сияқты кеңістікте саяхаттайды; ол қолдарымен ай мен күнді ұстап, оларды қолмен сипап, олардың күштілігі мен құдіретін сезінеді; ол денесімен брахма әлеміне дейін иелік етеді.

Индуизм

Еуропалық философтардың еңбектеріне сүйене отырып, Сарвепалли Радхакришнан дінді "негізгі бірліктегі шындықтың түпкілікті тәжірибесіне" дейін тоғытты. Сарвепалли Радхакришнанның сөзімен айтқанда, "Индуизм – бұл жай ғана сенім емес. Ол – ақыл мен сезімнің үйлесімі, оны анықтау мүмкін емес, оны тек бастан кешіруге болады." Дінге қатысты көзқарасты растау ретінде тәжірибеге басымдық беру – бұл 19 ғасырда басталып, батыс унитариандық миссионерлер арқылы үнділік ой-санаға енгізілген қазіргі заманғы даму. Ол 19 ғасырдан бері индуизмді түсінуде үлкен рөл атқарып келе жатқан Нео-Ведантада (нео-индуизм деп те аталады) кеңінен таралды. Ол мистицизмге ерекше мән береді. Свами Вивекананда Нео-Ведантаның тұжырымдамасын түбегейлі екілік емес, барлық діндер мен барлық адамдардың бірлігі ретінде ұсынды.

Нейробиологиялық ғылым

1950-1960 жылдардағы алғашқы зерттеулер ЭЭГ-ді рухани күйлермен байланысты ми толқынының үлгілерін зерттеу үшін қолдануға тырысты. 1980 жылдары доктор Майкл Персингер әлсіз магнит өрісімен адамның уақытша бөлігін стимуляциялады. Оның қатысушылары "бөлмеде етерімді күш сезімін" бастан өткерді. Қазіргі кездегі кейбір зерттеулер нейросуреттеуді діни тәжірибелер кезінде белсенді немесе әртүрлі белсенді ми аймақтарын анықтау үшін пайдаланады. Бұл нейросуреттеу зерттеулері мидың бірқатар аймақтарын, соның ішінде лимбикалық жүйені, дорсолатералды префронталды қабықты, жоғарғы париеталды бөлігін және базальді ядроны анықтады. Діни тәжірибелердің күрделілігіне сүйенсек, олар нейрондық механизмдердің өзара әрекеттесуі арқылы орын алады, олардың әрқайсысы жалпы тәжірибеге өзінің үлесін қосады. Діннің нейроғылымы, сондай-ақ нейротеология, биотеология немесе рухани нейроғылым деп аталады, бұл нейрондық құбылыстардың руханилыққа қатысты субъективті тәжірибелермен байланысын және осы құбылыстарды түсіндіруге бағытталған гипотезаларды зерттейді. Нейротеологияның жақтаушылары дәстүрлі түрде рухани немесе діни деп саналатын субъективті тәжірибелердің неврологиялық және эволюциялық негізі бар деп мәлімдейді. Діннің нейроғылымы танымдық функциялар мен діни тәжірибелердің негізі ретінде нейрондық корреляттарды қарастырады. Осылайша, бұл діни тәжірибелер нейрондық корреляттардың туындаған қасиеттері болып табылады. Бұл тәсіл өзіндік сананы жоққа шығаруды қажет етпейді, бірақ өзіндік сананы негізгі нейрондық механизмдердің әсеріне түсетін немесе олармен өзара әрекеттесетін күй ретінде қарастырады. Жақтаушылар діни тәжірибе мидың белгілі бір аймақтарын стимуляциялау арқылы туындауы мүмкін екенін және/немесе мидың белгілі бір аймақтарының белсенділігінің өсуін өлшеу арқылы байқалуы мүмкін деп санайды. Нейротеолог Эндрю Б. Ньюберг және оның екі әріптесінің пікірінше, неврологиялық процестер, адам ритуалына тән қайталанатын, ритмдік стимуляция арқылы жүзеге асырылады және ғаламдық бірлікке байланысты трансценденттік сезімдерді тудыруға көмектеседі. Алайда, олар физикалық стимуляция ғана трансценденттік біріктіру тәжірибесін тудыру үшін жеткіліксіз деп санайды. Олардың пікірінше, мұндай тәжірибе үшін ритмдік стимуляция мен идеялардың үйлесуі қажет. Осы кезде "ритуал мағыналы идеяны терең сезімге айналдырады". Сонымен қатар, олар мифтерді ой-пікірлерді іс-әрекетке айналдыратын мидың "ішкі бейімділігі" деп аталатын биологиялық процестер арқылы іске асыруға адамдарды мәжбүр етеді дейді. Балама тәсіл персонализмге негізделген және редукционистік тәсілге қарама-қарсы тұрады. Ол өзіндік сананы, діндегідей қызығушылық нысаны ретінде қарастырады. Патрик Макнамараның айтуынша, персонализм жақтаушысы, өзіндік сана - бұл ми аймақтарында өңделетін танымдық функцияларды құрайтын емес, оларды басқаратын нейрондық құрылым. Діни тәжірибе үшін биологиялық негіз болуы мүмкін. Табиғаттан тыс немесе мифтік жандарға сілтемелер шамамен 40 000 жыл бұрын пайда болған. Танымал теория бойынша, дофаминергиялық ми жүйесі адам ақылының эволюциялық негізі болып табылады және әсіресе абстрактілі ойлауға жауап береді. Діни ойлау қабілеті абстрактілі ойлау қабілетінен туындайды. Абстрактілі ойлаудың, жалпы немесе діни ойлауға қатысты, дофаминергиялық оске тәуелсіз дамығанын растайтын дәлел жоқ. Діни мінез-құлық "жекеден тыс ми жүйелерімен байланысты, олар көбінесе вентромедиалды қабықшаға негізделген және дофаминергиялық беріліске қатты сүйенеді". Дофаминергиялық осьтің және/немесе вентромедиалды қабықтың белсенділігіне қатысты екі фазалы әсер бар. Жеңіл белсенділік табиғаттан тыс нәрсені түсінуді тудыруы мүмкін, ал күшті белсенділік психозға тән қате түсініктерге әкелуі мүмкін. Стресс 5-гидрокситриптамин, сондай-ақ серотониннің деңгейін төмендетуі мүмкін. Вентромедиалды 5-HT осі эмоционалдық ояну, әлеуметтік дағдылар және визуалды кері байланыс сияқты периперсоналды әрекеттерге қатысады. 5-HT деңгейі төмендегенде немесе азайғанда, адам "өздігінен туған немесе ішкі қалыптасқан белсенділіктің дұрыс емес атрибуцияларына" (мысалы, галлюцинациялар) ұшырауы мүмкін.

Психиатрия және неврология

2011 жылғы мақалада психоздық спектр симптомдарымен байланысты психиатриялық жағдайлар Ыбырайым, Мұса, Иса және Пауыл сияқты аянға ұштасқан тәжірибелер мен іс-әрекеттердің ықтимал түсіндірмесі болуы мүмкін екені ұсынылған. Уақытша жақша эпилепсиясы діни тәжірибемен байланысты зерттеулердің кең таралған саласына айналды. Діни тәжірибелер мен гиперрелигиоздық көбінесе уақытша жақша эпилепсиясымен ауыратын адамдарды сипаттау үшін қолданылады. Көрерлік діни тәжірибелер мен сәтке дейін есінен жаңылу Гешвинд синдромының диагнозына баулы болуы мүмкін. Жалпы алғанда, бұл симптомдар уақытша жақша эпилепсиясының ерекшеліктерімен сәйкес келеді, бұл діни тұлғалар мен мистиктерде жиі кездесетін құбылыс емес. Бұл құбылыс тек уақытша жақша эпилепсиясына ғана тән емес, сонымен қатар басқа эпилепсиялық түрлерде, манияда, обсессивтік-компульсивтік бұзылыста және шизофренияда да көрініс беруі мүмкін, бұл жағдайлар вентромедиалдық дофаминергиялық дисфункциямен сипатталады.

Психоделикалық дәрілер

Роланд Р. Гриффитс және басқа да зерттеушілердің бірқатар зерттеулері псилоцибиннің жоғары дозалары мен басқа классикалық психоделиктер зерттеу қатысушыларының көпшілігінде мистикалық тәжірибелерді тудыратынын көрсетті. Мистикалық тәжірибелер бірқатар психометриялық шкалалар арқылы өлшенді, оның ішінде Худ Мистицизм Шкаласы, Рухани Трансценденция Шкаласы және Мистикалық Тәжірибе Сауалнамасы. Мысалы, Мистикалық Тәжірибе Сауалнамасының жаңартылған нұсқасы қатысушылардан олардың тәжірибесінің төрт өлшемі туралы сұрайды: атап айтқанда, "мистикалық" сапасы, таңғажайып сезім сияқты оң көңіл-күй, уақыт пен кеңістіктің әдеттегі сезімін жоғалту және тәжірибені сөзбен толық жеткізе алмайтындығы туралы сезім. "Мистикалық" сапаға қатысты сұрақтар өз кезегінде бірнеше аспектілерді зерттейді: "таза" болу сезімі, қоршаған ортамен бірлік сезімі, адамның басынан өткеннің нақты екендігі және қасиеттілік сезімі. Кейбір зерттеушілер осы зерттеулердің нәтижелерін түсіндіруге және мистиканың аясы мен терминологиясы ғылыми контекстке сәйкес пе, жоқ па деген мәселені көтерді, ал басқа зерттеушілер бұл сынға жауап беріп, мистикалық тәжірибелердің сипаттамалары ғылыми көзқараспен үйлесімді екенін дәлелдеді.

Діни тәжірибені біріктіру

Бірнеше психологтар діни тәжірибелердің өзін-өзі өзгерту процесінің бір бөлігі болатын модельдерді ұсынды. Карл Юнгтің өзі және оның пациенттері туралы жұмысы оны өмірдің материалдық мақсаттардан асып, рухани мақсаты бар екеніне көндірді. Оның пікірінше, адамның басты міндеті – оның терең жатқан, ішкі әлеуетін тауып, іске асыру, дәл сол сияқты, емен ағашының әуежайында жасырынып тұрған нәрседей, немесе көбелектің құртын өзгерткендей. Христиандық, индуизм, буддизм, гностицизм, даосизм және басқа да дәстүрлерді зерттеу нәтижесінде Юнг бұл трансформация сапарының барлық діндердің мистикалық ядросында жатқанын түсінді. Бұл – өзіңді тану және сонымен бірге Құдайға жақындау сапары. Зигмунд Фрейдтен айырмашылығы, Юнг рухани тәжірибені әл-ауқат үшін қажет деп есептеді. Карл Юнгтің еңбектерінде сандық (нуминоздық) ұғым маңызды орын алды. Юнг сандық тәжірибелерді жекелену процесін түсіну үшін маңызды деп санады, себебі олар архетиптердің сезілімімен байланысты синхрондылық тәжірибелермен байланысты. Макнамара діни тәжірибелердің өзіңді "ортадан сығаруға" көмектесетінін және оны идеалды өзіңе жақын тұтас өзіңе айналдыратынын ұсынады. Трансперсоналдық психология – адамның трансперсоналдық, өзін-өзі асыраңқы немесе рухани аспектілерін зерттейтін психология мектебі. Трансперсоналдық психология журналы трансперсоналдық психологияны "адамзаттың ең жоғары әлеуетін зерттейтін, біртұтас, рухани және трансценденттік сананың күйін танитын, түсінетін және іске асыратын" құрал ретінде сипаттайды. Трансперсоналдық психологияда қарастырылатын мәселелерге рухани өзін-өзі дамыту, шың тәжірибелер, мистикалық тәжірибелер, жүйелік транс және тіршілік әрекетінің басқа метафизикалық тәжірибелері жатады.