Кіріспе

6 ғасырдағы Ирландияның биік патшасы Диармит мак Сербайл (шамамен 565 жылы қайтыс болған) – Тара патшасы немесе Ирландияның биік патшасы. Дәстүрлерге сәйкес, ол жердің құдайымен некелесу рәсімі – бан феис, сондай-ақ, құлшылыққа қатысты бастау рәсімдерін орындаған соңғы Жоғарғы патша болды. Ол ежелгі пұтқа табынушылықты сақтап, үш жылда бір рет Самхайн күні өткізілетін Феис Темарах, яки Тара жиналысына қатысты. Бұл жиналыста заңдар қабылданып, жаңартылып, жылнамалар мен жазбалар бекітілген. Диармит туралы көптеген әңгімелер кейіннен пайда болғанмен, ол тарихи тұлға болды және оның ұрпақтары Орта ғасырлық Ирландияда маңызды рөл атқарды.

Ниаллдың ұрпақтары

Диармайт Фергус Сербельдің, Коналл Крематэйннің, Ниаллдың ұлы еді. Дегенмен, Ниаллдың тарихи тұлға екеніне күмән келтіруге негіз жоқ. Оның ұрпақтары ирланд әулеттерінің көптеген отбасылары сияқты бірін-бірімен үздіксіз дауласып, ортақ ата-тегін ойлап табуға мұқтаж болған жоқ, себебі бірауызды куәлік бойынша Тараның жоғары патшалығы Ниалл заманына дейін ешбір рудың немесе отбасының иелігінде болған емес. Алайда, бесінші ғасырдың соңына қарай жағдай өзгерді. Ниаллдың ұлдары мен немерелері оның батыс туыстарын жоққа шығарып, билікті монополиялау ниеттерін жариялады. Ниаллдың шөбересі Диармайт және оның ұрпақтары «Ниалл ұрпақтары» деген мағынаны білдіретін Уи Неиллге қосылды. Орталық аймақтағы екі ірі Оңтүстік Уи Неилл әулеті – Силь нАэдо Слайн (Слайн Аэдосының ұрпақтары), шығыстағы Брега патшалары және Мидедегі Кланн Чолмайн Маир (Ұлы Колманның балалары), қазіргі Уэстмиттің орталық бөлігінде орналасқан. Біріншілері жетінші ғасырда көбірек танымал болды, бірақ 728 жылы Цинаэд мак Иргалайг қайтыс болғаннан кейін Оңтүстік Уи Неиллдің барлық жоғары патшалары, 944 және 956 жылдар аралығында Knowth патшасы Конгалах Кногба Брега әулетіне билікті қайтаруға қол жеткізгеннен басқа, Чолмайн кланынан шықты. Силь нАэдо Слайн және Кланн Чолмайн Ниалл Ноигиаллахтан емес, оның шөбересі Диармайт мак Сербайлдан тегін алады. Диармайттың жоғары патша ретінде билеген кезеңі шамамен 544-565 жылдарға дейін созылған. Cenél nArdgail-дың ұсақ Уи Неилл патшалары өз тегін Диармайттың інісіне дейін жегізді, бірақ ешқашан жоғары патшалыққа қол жеткізе алмады. Colmáin Már және Áed Sláine-ден басқа, Диармайттың үшінші ұлы Colmáin Bec болды, оның ұрпақтары Caílle Follamain әулеті Миде мен Брега арасындағы Fore барондықтарына сәйкес келетін аймақты басқарды. Диармайттың шығу тегі бұрыңғы және күдік тудыруы мүмкін. Оның әкесінің аты Фергус екені генеалогиялық дәстүрде айтылғанмен (Адоман латын тіліне filius Cerbulis деп аударған), ол Cerrbél немесе «қисық ауыз» деген лақап атымен белгілі болған. Оның атасы Коналл, Ниаллдың ұлы, Крематэйн (бәлкім, Аиргиалланың Уи Крематэйн тайпасында тәрбиеленгенін көрсетеді) деп аталды, оны өзінің ағасы Коналл Гулбаннан, Cenél Conaill-дің атасынан ажырату үшін. Ирландиялық князьдер арасында 16 ғасырға дейін әртүрлі ұлдарға бірдей есім беру кең таралған. Диармайт 560 немесе 561 жылы Куль-Дреймн шайқасында (қазіргі Слиго графтығындағы Бен-Булбен маңында) жеңілді. Бұл «Кітаптар шайқасы» деп аталды, ол Диармайттың Колумба мен Мовилльдің Финнианы арасындағы дауды шешкенінің нәтижесі болды. Колумба Финнианға тиесілі кітапты жасырын түрде көшірген, ал кітаптың меншігі туралы мәселе Диармайтқа жүктелді, ол Финнианның пайдасына шешім шығарды, «әр сиырға өз бұзауы, әр кітапқа өз көшірмесі» деген сөзді айтты. Колумба Cenél Conaill және солтүстік Уи Неиллдің Cenél nEógain руларынан қолдау сұрады, олар Диармайтқа қарсы соғысқа шықты. Бұл кейінгі дәстүр, ал жылнамалық есептерде шайқас Диармайттың Колумбаның қорғауында болған Коннахт патшасы Аэд мак Экахты (575 ж. қайтыс болған) өлтіргені үшін болғаны айтылады. Осы жеңілістен кейін Диармайт Лейнстердегі Тетба королі Аэд мак Бренайнға қарсы Куль-Уинсен шайқасында жеңілді. Диармайт 563 жылы Моин-Дайр-Лотардағы Крутинге қарсы ұлы Уи-Неилл жеңісіне қатыспады. Ол 565 жылы, мүмкін, Маг Линиядағы (Ларнеге жақын Мойлинни) Раит Бекте, Ольстерде, Крутиннің патшасы Аэд Дуб мак Суибнидің қолынан қаза тапты. Кейінгі ирланд тарихшыларының айтуынша, Диармайттан кейін Тараның патшасы ретінде Домналь Ильчегалх пен Форгусс, Мюрчертач мак Эрке ұлдары, Cenél nEógain тағына отырды. Қазіргі заманғы деректерге қарағанда, Диармайттың өлімінен кейінгі жылдары Тараның патшалығы жоғалып кетті және тек Домналь мак Аэдо немесе Фиахнаэ мак Баетайн заманында ғана Ирландияның жоғары патшасы қайтадан пайда болды.

Қасиеттілер мен друидтер

Диармит қайтыс болғаннан кейін 150 жылдан аспаған уақытта жазған Адоманн Айоналық оны "Құдайдың құдіретімен Ирландияның барлық аймағының патшасы етіп тағайындалған" деп сипаттайды. Адамдар баяндамаларында Диармит Тара тойын тойлағаны айтылған, бұл – ежелгі діни дәстүрге сәйкес таққа отыру рәсімі. Осыған орай, Адоманнның сөздері Диармит өмірінің нақты жай-күйін емес, оның патшалыққа қатысты көзқарасын көрсетеді. Көптеген дәстүрлер Диармайтты әулиелер мен қасиетті кісілермен, әсіресе Колумбамен қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Кейінгі ақындардың бірі Диармиттен: "Шіркеу қызметкерлерімен күрескенге жала болсын" деген сөзді келтіреді. "Mairg thochras fri cléirchib cell" ("Шіркеу қызметкерлерімен күрескенге жала болсын") атты өлең Лийнстер кітабында Диармайтқа жатқызылған.

Диармаиттың өлімі туралы пайғамбарлық

Диармайттың билік ету кезеңіндегі табиғаттан тыс құбылыстар тек проза мен өлеңдерде немесе әулиелердің өмірбаянында ғана емес, тіпті ирландия жылнамаларында да кездеседі. Күл-Дреймн шайқасында друидтардың қоршау жасауы туралы да мәлімет бар. Бірақ кейінгі жазушылар мен ақындардың назар аударған басты нәрсесі Диармайттың өмірі емес, қайтысы болды. Бек мак Де Диармайтқа оның асырап алған ұлы Аэд Дуб оны өлтіретінін айтады. Сондықтан Диармайт Аэд Дубты елден қуады. Әулие Руадан Диармайттың Тарадағы сарайының төбесінен құлап өлетінін болжайды. Диармайт сол төбе арқасын теңізге тастап жібереді. Содан кейін Диармайт друидтарынан өлімінің қалай болатынын білуді сұрайды, олар оның үш түрлі өлімге ұшырайтынын – сойылып, суға батып, өртеліп (немесе "темірмен, сумен және отпен") өлетінін, ал өлімінің белгілері бір зығыр тұқымынан өскен көйлек, бір қойдан жасалған мантия, бір тұқымнан пісірілген сыра және ешқашан тумаған шошқаның беконы болатынын айтады. Ирландияны аралап жүрген Диармайт Раит Бектегі Банбанның залына келеді, және осы жерде оған ескертілген тағдыр орындалады. Диармуид үш рет өледі: Тараның төбе арқасын Банбан теңізден тауып, залына орнатады, Диармайт үшін көйлек, мантия, сыра және бекон дайындалады. Диармайт Банбанның залын тастап кетуге асығады, бірақ есікте күтіп тұрған Аэд Дуб оны шауып, залды өртеп жібереді. Диармайт оттан құтылу үшін сыра ваннасына тығылады, бірақ төбеден құлаған арқалықтан қаза табады. Осылайша барлық болжамдар орындалады. Патша Аэдхты тұтқындауға адамдар жібергенде, Ронан оны жасырып алады, сондықтан Диармуид Ронанды тұтқындатып, оның орнына соттайды. Бұл әрекеті үшін Ронан экклезиасттар тарапынан айыпталып, оның өзі "Тара мәңгілікке қирасын!" деген атақты қарғыс айтады. Ұзақ өтпей Тара тасталып, бұрынғы шаттығына ие бола алмады. [Диармуидтің әйелі] Фланмен қарым-қатынаста болғандықтан, Диармуид Фланның бекінісін оның басына өртеп жіберді. Ауыр жараланған Фланн оттан құтылу үшін су ваннасына тығылып, суға батып қайтыс болды. Бек Мак Де [Диармуидтің друид кеңесшісі] Диармуидтің Фланның туысы Аэд Дубтың Банбанның үйінде өлтірілетінін болжады. Оның өлімі сойылу, өртелу, суға бату және төбе арқасының оның үстіне құлауы арқылы болады. Пайғамбарлық соншалықты күмәнді болғандықтан, Диармуид оны жеңілдеп қабылдады, тіпті Банбан оны тойға шақырғанда да. Аэд Дуб сол жерде болды және биік патшаны найзамен жаралады. Жараланған Диармуид үйге қашып кірді. Аэд Дубтың адамдары оны өртеп жіберді. Оттан құтылу үшін Диармуид сыра ваннасына тығылды. Жанып тұрған төбе арқасы оның басына құлап түсті. Пайғамбарлық орындалды (Эллис, 84 жас). Осы Диармуидтің өлімі туралы әңгімеде Эванс талқылаған екі элемент те бар. Бұл оқиғада үш өлім алдын ала айтылады. Шындығында, Диармуидтің өлімін түпнұсқада үш түрлі адам болжаған. Диармуид үш функцияның екеуін де бұзған. Ол діни қызметкердің қасиетті функциясына қарсы күнә жасап, Ронанды соттады. Осы қылмысы үшін Ронан Тарадағы тақты қарғады. Диармуид сонымен қатар Фланды өлтірді, бұл жауынгерлік функциясын бұзу. Диармуид өлімінің үш еселік сипаты арқылы жасаған қылмыстары үшін жазаланды. Мұндай әңгімелер Мюрчертач мак Эрке және Адоманның жазбаларында да кездеседі, олар Колумба Аэд Дубтың жаралануы, құлауы және суға батуы арқылы осындай өлімге ұшырайтынын болжаған. Кельт мифологиясында Proto Indo European-нің үшжақты функцияларымен анық қалыптасқан көптеген әңгімелер бар. Үш өлім тақырыбы ортағасырлық кельт дереккөздерінде бірнеше жерде кездеседі. Аэдтың үшжақты өлімі тағы бір үш есе өлім туралы әңгімемен байланысты, ол Санкт-Колмбаның өмірінен (Vita Columbae) алынған: Аэд, қара лақап атымен белгілі, патшалық отбасынан шыққан және Крутиан нәсілінен. Аэд діни киім киіп, бірнеше жыл монастырда тұру мақсатымен келді. Бұл қара Аэд көптеген адамдарды өлтірген және қасіретке ұшыратқан. Олардың арасында Сербұлдың ұлы Диармуид та бар еді, ол Құдайдың еркімен патша болды. Осыдан кейін сол Аэд зейнетке шыққаннан кейін, арнайы шақырылған епископ оны діни қызметкер етіп тағайындады. Алайда, епископ Финдхан, ол Аэдқа тәндік жағынан қатты байланысты болған, егер ол бірінші оң қолын мақұлдау белгісі ретінде оның басына қоймаса, оның басына қолын қоюға батылы бармады. Кейіннен мұндай тағайындалу туралы білгенде, ол қатты қайғырды және салдарынан бірден осы қорқынышты үкімді жаман тағдырлы Финдхан мен Аэдке шығарды. Аэд, осылайша бұрыс тағайындалған, иттің құсығына оралып, қайтадан қанды өлтіруші болады, содан соң мойнынан найзамен жараланып, ағаштан құлап суға батып қайтыс болады. Бірақ Аэд, діни қызметкер атағын ғана алған, бұрынғы жамандықтарына қайта оралып, найзамен опасыздықпен жараланып, қайықтан көлге құлап суға батып қайтыс болды. Бұл үш өлім туралы әңгіме Эванстың ұқсас әңгімелерде табатын элементтеріне сәйкес келеді. Бұл әңгімелердің барлығында үшжақты өлім алдын ала айтылады. Мұнда әулие Колумба Аэдтың үш өлімін болжайды. Сонымен қатар Колумбаның болжамы – Аэдтың күнәлары үшін оған берген қарғыс немесе жаза. Бұл көптеген "үш өлім" әңгімелеріндегі тағы бір ортақ элементке – жауынгердің күнәларына апарып соқтырады. Дюмезильдің сөзіне сүйенсек, жауынгер көбінесе барлық үш функцияға қарсы күнә жасайды. Ол әрбір күнәсі үшін, оның қылмысына лайық жаза алады. Санкт-Колмбаның өмірінен алынған осы үзіндіде үш нақты күнә айтылады. Аэд шіркеуден тыс діни қызметкер болып тағайындалғандықтан, діни функцияға қарсы күнә жасайды. Аэдтың екінші күнәсі – кісі өлтіру; ол көптеген адамдарды, ең бастысы патша Диармуидты өлтірген. Бұл жауынгерлік функцияға қарсы күнә. Аэдтың үшінші күнәсі – өнімді/жемісті функцияға қарсы, ол басқа адаммен жатқан – табиғаты бойынша өнімсіз әрекет. Бұл тағы да мифтік үш еселік өлім, және бұл Аэд Дуб туралы дәстүрлі есеп болғанын көрсетеді. Адоманның есебінен Аэдтың тақтан түскені немесе қызметтен босатылғаны және, болжамды, Ольстерге қайта оралудан бұрын Ұлыбританияда монастырда уақыт өткізгені көрінеді. 588 жылғы Ольстер жылнамаларындағы Аэд Дубтың өлімі туралы хабарлама – Тигернах жылнамаларында 579 жылға орналасқан – оның кейбір іздерін қамтиды, өйткені ол Аэдтың кемеде өлтірілгенін хабарлайды. Бұл Лох-Негте болған деп есептеледі.