15 ғасыр шотланд ақыны және аудармашысы Гилберт Хэй

Кіріспе

XV ғасырдағы шотланд ақыны және аудармашысы Гилберт Хей (шамамен 1403 жылы туған; 1456 жылы соңғы рет аталған) немесе сэр Гилберт Хей, мүмкін, Эррол үйінің туысы болған. Егер ол 1418-1419 жылдары Сент-Эндрюс университетінің тізіліміндегі студент болса, оның туған жылы шамамен 1403 жыл деп белгіленуі мүмкін. Ол 1432 жылы Францияда болған, мүмкін, одан да ертерек, себебі 1430 жылдың шілдесінде Реймсте Карл VII-нің тәж кию рәсімінде "Гильберт де ла Хей" қатысқандығы айтылады. Ол өзінің "Қару-жарақ заңдары кітабының" (Buke of the Law of Armys) кіріспесінде бұрын Францияның ең құрметті патшасы Карлдың шамыршысы болғанын жазған. 1456 жылы ол Шотландияға оралды және Оркни мен Кейтнес графы, канцлер Уильямның қызметінде Эдинбургтың оңтүстігіндегі "Росселин қамалында" болды. Оның қайтыс болған күні белгісіз. Гей, Дунбардың "Макариге айтылған жоқтаусында" (Lament for the Makaris) және сэр Дэвид Линдсейдің "Папингоның өсиеті мен шағымында" (Testament and Complaynt of the Papyngo) есімдері аталады. Оның жалғыз поэзиялық туындысы – "Александр Басқыншының кітабы" (The Buik of King Alexander the Conquerour), оның бір бөлігі бұрын Таймут қамалында сақталған, қазір Шотландияның Ұлттық мұражайында (National Records of Scotland) сақталуда. Таймут көшірмесіне негіз болған, ертерек нұсқа деп саналатын тағы бір көшірме Британ кітапханасында табылуда. 1986 жылы Шотландия мәтіндік қоғамы (Scottish Text Society) екі нұсқаның да толық талдауын жасаған, қолжетімді басылымын жариялады. Ол үш аударма қалдырған, олар Аббоцфорд жинағында бір томдық (ескі мұқабасы бар) жинақта сақталған: "Қару-жарақ заңдары кітабы" немесе "Шабуылдар кітабы" (The Buke of the Law of Armys or the Buke of Bataillis), Оноре Бонедің "Шабуылдар ағашының" (Arbre des batailles) аудармасы; "Рыцарьлық ордені кітабы" (The Buke of the Order of Knichthood), Рамон Льюлдың "Рыцарьлық ордені кітабынан" (Livre de l'ordre de chevalerie / Llibre qui es de l'ordre de cavalleria) жасалған аударма; "Княздардың басқару кітабы" (The Buke of the Governaunce of Princes), псевдо-Аристотельдің "Құпиялар құпиясының" (Secreta secretorum) француз тіліндегі нұсқасынан аударма. Олардың екіншісі Кэкстонның жеке аудармасынан кем дегенде он жыл бұрын жарық көрген. Александрдың кітабының Таймут қамалындағы қолжазбасының алғашқы түсіндірмесі мен редакцияланған нұсқасын Альберт Херрманн "Сэр Гилберт Хейдің кітабының Таймут қамалы қолжазбасы" (The Taymouth Castle Manuscript of Sir Gilbert Hay's Buik, &c.) деп жазған (Берлин, 1898). Абботтсфорд қолжазбасының толық нұсқасын Шотландия мәтіндік қоғамы (редактор JH Stevenson) қайта басып шығарған. Бірінші том 1901 жылы жарық көрді. "Рыцарьлық ордені" (The Order of Knichthood) 1847 жылы Дэвид Лэйнг Абботтсфорд клубы үшін басып шығарды. Сондай-ақ, STS басылымының "Кіріспесін" және Грегори Смиттің "Орта шотланд тілінің үлгілерін" (Specimens of Middle Scots) қараңыз, онда Абботтсфорд қолжазбасынан түсіндірілген үзінділер берілген, бұл шотланд әдебиетінің ең көне мысалы.

15th century Scottish poet and translator

Gilbert Hay (b. c. 1403; last mentioned in 1456) or Sir Gilbert the Haye, Scottish poet and translator, was perhaps a kinsman of the house of Errol. If he is the student named in the registers of the University of St Andrews in 1418 1419, his birth may be fixed about 1403. He was in France in 1432, perhaps some years earlier, for a "Gilbert de la Haye" is mentioned as present at Reims, in July 1430, at the coronation of Charles VII. He has left it on record, in the Prologue to his Buke of the Law of Armys, that he was "chaumerlayn umquhyle to the maist worthy King Charles of France." In 1456 he was back in Scotland, in the service of the chancellor, William, Earl of Orkney and Caithness, "in his castell of Rosselyn," south of Edinburgh. The date of his death is unknown. Hay is named by Dunbar in his Lament for the Makaris, and by Sir David Lyndsay in his Testament and Complaynt of the Papyngo. His only poetic work is The Buik of King Alexander the Conquerour, of which a portion, in copy, formerly at Taymouth Castle, now lies in the National Records of Scotland. Another copy, believed to be an earlier version, on which the Taymouth copy is based, can be found at the British Library. A more accessible version of both with a detailed textual analysis of the differences was published by the Scottish Text Society in 1986. He has left three translations, extant in one volume (in old binding) in the collection of Abbotsford:
The Buke of the Law of Armys or the Buke of Bataillis, a translation of Honoré Bonet's Arbre des batailles
The Buke of the Order of Knichthood from the Livre de l'ordre de chevalerie (Llibre qui es de l'ordre de cavalleria) of Ramon Llull
The Buke of the Governaunce of Princes, from a French version of the pseudo Aristotelian Secreta secretorum
The second of these precedes Caxton's independent translation by at least ten years. An early commentary and edited version of the Taymouth Castle MS of the Bulk of Alexander was written by Albert Herrmann as The Taymouth Castle Manuscript of Sir Gilbert Hay's Buik, &c., (Berlin, 1898). The complete Abbotsford Manuscript has been reprinted by the Scottish Text Society (ed. JH Stevenson). The first volume, containing The Buke of the Law of Armys, appeared in 1901. The Order of Knichthood was printed by David Laing for the Abbotsford Club (1847). See also STS edition "Introduction" and Gregory Smith's Specimens of Middle Scots, in which annotated extracts are given from the Abbotsford Manuscript, the oldest known example of literary Scots prose.

Шығармалары

Альберт Херрман: Сэр Гилберт Хейстің "Патша Александр Жеңімпаздың Буикі" атты еңбегінің Таймут сарайындағы қолжазбасы. 1898 жылғы цифрлық нұсқа.
Альберт Херрман: Гаддерис Форрае. "Уәделер" – Сэр Гилберт Хейдің "Патша Александр Жеңімпаздың Буикі" еңбегінен алынған үзінділер. 1900 жылғы сандық нұсқа.