Кіріспе

Джордж Джейкоб Холиоак (1817-1906) – ағылшын секулярисі, кооператор және газет редакторы. Ол 1851 жылы «секуляризм» және 1878 жылы «джингоизм» терминдерін ойлап тапты. 1846 жылдан 1861 жылдың маусымына дейін «Reasoner» газетінің, ал 1864-1867 жылдары «The English Leader» кооперативтік газетінің редакторы болды.

Ерте өмір

Джордж Джейкоб Холиоак Бирмингемде дүниеге келді, оның әкесі ақ металл өңдеуші, ал анасы түйме жасаушы болды. Ол халық мектебінде және Веслиан жексенбілік мектебінде оқыды, сегіз жасында әкесімен бірге қорыту зауытында жарты күн жұмыс істей бастады және мамандығын үйренді. 18 жасында ол Бирмингем механика институтында дәрістерге қатыса бастады, онда Роберт Оуэннің социалистік еңбектерімен танысты, кейін көмекші оқытушы болды. 1839 жылы Элеонор Уильямсқа үйленді және толық уақытты мұғалім болуға бекінді, бірақ социалистік көзқарастарына байланысты қабылданбады. Толық уақыт оқытуға мүмкіндік болмағандықтан, Холиоак Оуэннің әлеуметтік миссионері болып жұмыс істеді. Оның алғашқы орны Вустер қаласында болды, бірақ келесі жылы ол Шеффилдтегі маңыздырақ қызметке ауыстырылды.

Оуэндік

Холйоак Чарльз Саутвеллге қосылып, Оуэниттің ресми саясатына қарсылық білдірді, яғни лекторылардың жексенбі күні ақша жинау үшін діни ант беруі керек деген талапқа. Саутвелл атеистік "Ақыл-ойының оракулы" басылымын құрды және осы себеппен жақын арада түрмеге қамалды. Ол өзінің тәжірибесінен кейін атеисттік көзқарасқа келгендіктен, редакторлыққа өтті. Холйоак француз ғалымы Огюст Конттың ықпалында болды, ол әлеуметтануда белгілі және позитивизм ілімімен танымал. Конт өзі дәстүрлі діннің біріктіруші рөлін атқару үшін секулярлы "адамзат дінін" құруға тырысты. Холйоак Конттың көптеген еңбектерін аударған және, мүмкін, алғашқы әйел әлеуметтанушы болған Харриет Мартиномен таныс болды. Ол 1859 жылы Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" еңбегін қарап шығып, оған қуанышты хат жазды.

Қылмыстық іс

1842 жылы Холиоак 1842 жылғы сәуір айында Челтенхэм механика институтында өткен қоғамдық лекция кезінде құдайға қарсы сөз айтқаны үшін сотталған соңғы адамдардың бірі болды. Бірақ лекцияның діни сипаты болған жоқ, ал кінәлі деп танылған сөздер оған кездесу қатысушыларынан қойылған сұраққа жауап ретінде айтылды. Оны Челтенхэмнен Глостер түрмесіне тізгінмен алып кетуге қарсы оның жақтастары араласып, Ішкі істер министріне ресми шағым жасалды, ол қабылданды. Ол сол кездегі "Челтенхэм фри пресс" газетімен қолдауға ие болды, бірақ "Челтенхэм хроникасы" және "Экзаминер" газеттерінде сынға ұшырады. Лекциядағылар, сериядағы екінші лекция болған осы шарада, "саясат, мораль және дін салаларында еркін пікір алмасу теңдей пайдалы" деген ұсыныс жасап, қабылдады. 1842 жылы Холиоак және социалист Эмма Мартин тұтқындалу қаупі төнген еркін ойлаушыларды қолдау үшін Қуғын-сүргінге қарсы одақ құрды.

Секуляризм

Дегенмен, ол алты ай түрмеге жабылып, «Оракул» газетінің редакторы ауысты. 1843 жылдың соңында газет жабылып, Холйоак 1845 жылға дейін сақталған «Қозғалыс» атты бірқалыпты газетті құрды. Ол сондай-ақ «Reasoner» журналын құрды, онда ол секуляризм тұжырымдамасын дамытты, содан кейін 1876 жылдың тамызында «Секулярлық шолу» журналы жарық көрді. Ол мөрсіз газет шығарғаны үшін айыпталуға соңғы болып іліккен, бірақ салық алынғанда қудалау тоқтатылды. Ол Құдайға сенбеуін сақтап, «Оракулдан» кейін «атеизмді» жағымсыз термин деп санап, «секуляризмді» ұнатты. «Агностик» термині пайда болғанда, ол оны қабылдады. 1850 жылдары Холйоак пен Чарльз Саутвелл Шығыс Лондонда лекция оқыды. Сол кезде баптист болған Харриет Лоу олармен пікір алмасып, сенімдерін өзгертті. Ол 1855 жылы «ақылдың нұрына» кенеліп, Холйоактың жақтасы және көрнекті секулярлық спикер болды. 1877 жылы Чарльз Брэдлоу мен Энни Бесанттан, Ұлттық секулярлық қоғамның (NSS) басшыларынан бөлінгеннен кейін Холйоак, Чарльз Уоттс және Харриет Лоу 1884 жылға дейін жұмыс істеген Британдық секулярлық одағын құрды. 1881 жылдың 6 наурызында Холйоак, Харриет Лоу, Энни Бесант және Чарльз Брэдлоумен бірге Хамберстон Гейттегі Лестер секулярлық қоғамының Секулярлық залының ашылуында сөз сөйледі. Ол 1899–1906 жылдары Рационалистік баспасөз қауымдастығының төрағасы болды.

Кооперативтік қозғалыс

Холйоактың соңғы жылдары көбінесе жұмысшы класының кооперативтік қозғалысына арналды. Ол 1887 жылғы кооперативтер конгресінің бірінші күнінің президенті болды. Ол Рочдейл пионерлерінің тарихын (1857), Англиядағы кооперация тарихын (1875; қайта жаңартылған басылымы 1906) және "Қазіргі кооперативтік қозғалыс" (1891) кітаптарын жазды. Сондай-ақ, ол (1892) "Агитатордың өмірінің алпыс жылы" атты автобиографиясын және 1905 жылы "Есте сақтауға лайық өткен оқиғалар" атты екі томдық естеліктер жинағын жариялады. Холйоак 1906 жылдың 22 қаңтарында Суссекс округының Брайтон қаласында қайтыс болды және Лондонның Хайгейт зиратының шығыс бөлігіне жерленді. Қабір солтүстік-шығыс бөлігінде, басты жолдардан алыс орналасқан, оған жеңіл қол жеткізу қиын, бірақ Джордж Элиоттың қабірінің артында, басты орталық солтүстік жолдың шығыс жағындағы қабірлердің арасында көруге болады. Кооперативтік қозғалыс оған мәңгілік ескерткіш орнатуға шешім қабылдады: Манчестердегі Кооперативтік одақтың тұрақты үйі. Холйоак үйі 1911 жылы ашылды және сонымен қатар Ұлттық кооперативтік мұражайға да ие. Екінші жинақ Бишопскейт кітапханасында сақтаулы.

Басқа аспектілер

Холйоак "Джингоизм" терминін 1878 жылғы 13 наурызда The Daily News газетіне жазған хатында G. W. Hunt-тің "Джинго" атты патриоттық әніне сілтеме жасай келіп, оны музыкалық зал әншісі G. H. MacDermott танымал еткенін айтты. Осыған қайта тоқталып, ол былай деп жазды: "Мен, әрине, патриоттардың жаңа түрін анықтап, олардың ерекшелігі – британдықтардың тыныш, бекем, өзін-өзі қорғауын жоққа шығаратын, соғысқа шақыруға құмар өркөкіректілік екенін атағым келді". Холйоак тәуелсіз депутат және сотталған алаяқ Хорацио Боттомлидің сіңілісінің күйеуі болды және 1865 жылы ол жетім қалғаннан кейін Боттомлидің күтімін ұстауға қаржылық көмек көрсетті. Жаңа Зеландияның премьер-министрі Кит Холиоак онымен туыс болды.

Ескерткіштер

Холйоак Лондонның Кенсал Грин зиратындағы Реформаторлар ескерткішінің оңтүстік жағында тізімделген. Ұлттық секулярлық қоғам 2018 жылдың 17 тамызында Холйоакқа арналған көгілдір тақтайшаны ашты. Ол 4 Woburn Walk, Bloomsbury, Лондон, WC1H 0JL мекенжайындағы газет сату орталығының алдына, Marchmont Association-ның жергілікті тарихты еске түсіретін тақтайшалар жобасы аясында орнатылған. Оксфордтың Хедингтон қаласындағы Холйоак көшесі, Лондонның Илинг қаласындағы Холйоак жолы, Камбрияның Пенрит қаласындағы Холйоак террасасы және Кент графтығының Севеноакс қаласындағы Холйоак террасасы Джордж Холйоактың құрметіне аталған.