Ежелгі Грек-Рим қонақжайлылығы – құдайлардың құқығы және қабылдаушының парызы. Hospitium, xenia, проксенія ұғымдары, қонақтардың құқығы туралы мәліметтер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грек-римдік қонақжайлылық тұжырымы
Greco Roman hospitality concept
Hospitium (; , xenia, προξενία) – бұл ежелгі грек-римдік қонақжайлылық тұжырымы, онда қонаққа құдайдан берілген құқық, ал қожайынға – құдайға қарсы міндет қарастырылған. Ұқсас немесе кең мағынадағы әдет-ғұрыптар басқа мәдениеттерде де болған және бар, бірақ олар әрқашан осылай атала бермейді. Гректер мен римдіктер арасында hospitium екі түрлі болды: жеке және мемлекеттік.
Hospitium (; , xenia, προξενία) is the ancient Greco Roman concept of hospitality as a divine right of the guest and a divine duty of the host. Similar or broadly equivalent customs were and are also known in other cultures, though not always by that name. Among the Greeks and Romans, hospitium was of a twofold character: private and public.
Жеке
Гомер заманында барлық жат жұрттықтар, ешбір ерекшеліксіз, жат жұрттықтар мен жалбарынушылардың құдайы Зевс Ксинос қорғауында деп есептелді және қонақжайлылыққа құқылы болды. (Олардың, әдеттегідей, ipso facto жаулары саналғаны күмәнді; олар, керісінше, қонақтар еді.) Жат жұрттық келген бойда киім-кешекпен қамтамасыз етіліп, той-думандарға шақырылатын, ал қонақжайлылық міндеттері орындалғанша оның аты-жөні мен тегі туралы сұрақтар қойылмайтын. Қонақ үй иесінен кеткенде оған көбінесе сыйлықтар (ξένια) сыйланатын, кейде олардың арасында сүйекше (ἀστράγαλος) сындырылатын. Әрқайсысы өз үлесін алып, отбасылық байланыс орнатылып, сынған сүйекше танылу белгісі ретінде қолданылатын; осылайша әр отбасының мүшелері бір-бірінде қажеттілік туғанда үй иесі мен қорғаушыны табатын. Үй иесінің қонақжайлылық міндеттерін бұзуы құдайлардың қаһарын тудыруы мүмкін еді, бірақ саяхатшының құқықтарын қорғау үшін осы діни санкциядан басқа ештеңе болмаған сияқты. Италия халықтарының арасында да осындай әдет-ғұрыптар болған көрінеді. Римдіктерде ерте заманнан бері келе жатқан жеке қонақжайлылық гректерге қарағанда дәлірек және заңды түрде анықталды, үй иесі мен қонақ арасындағы байланыс меценат пен клиент арасындағыдай берік болды. Бұл өзара уәде, қолдасу және жазбаша келісім (tabula hospitalis) немесе белгі (tessera немесе symbolum) алмасу арқылы жасалған келісім-шарт сипатына ие болды және tessera бөлінуі арқылы мұрагерлікке айналды. Осылайша қонаққа берілген мүмкіндіктер – саяхат кезінде қонақжайлылық құқығы және, ең бастысы, сотта оның қамқоршысы ретінде үй иесінің қорғауы болды. Келісім-шарт қасиетті және бұзылмайтын, Юпитер Госпиталис атынан жасалды және оны тек ресми актімен ғана жоюға болады.
In Homeric times, all strangers, without exception, were regarded as being under the protection of Zeus Xenios, the god of strangers and suppliants, and had the right to hospitality. (It is doubtful whether, as is commonly assumed, they were considered as ipso facto enemies; they were rather guests.) Immediately on his arrival, the stranger was clothed and entertained, and no inquiry was made as to his name or antecedents until the duties of hospitality had been fulfilled. When the guest parted from his host he was often presented with gifts (ξένια), and sometimes a die (ἀστράγαλος) was broken between them. Each then took a part, a family connection was established, and the broken die served as a symbol of recognition; thus the members of each family found in the other hosts and protectors in case of need. Violation by the host of the duties of hospitality was likely to provoke the wrath of the gods; but it does not appear that anything beyond this religious sanction existed to guard the rights of a traveler. Similar customs seem to have existed among the Italian peoples. Amongst the Romans, private hospitality, which had existed from the earliest times, was more accurately and legally defined than amongst the Greeks, the tie between host and guest being almost as strong as that between patron and client. It was of the nature of a contract, entered into by mutual promise, the clasping of hands, and exchange of an agreement in writing (tabula hospitalis) or of a token (tessera or symbolum), and was rendered hereditary by the division of the tessera. The advantages thus obtained by the guest were, the right of hospitality when traveling and, above all, the protection of his host (representing him as his patron) in a court of law. The contract was sacred and inviolable, undertaken in the name of Jupiter Hospitalis, and could only be dissolved by a formal act.
Қоғамдық
Бұл жеке байланыс мемлекеттің шетелдік мемлекеттің азаматын өзінің өкілі – проксенос (πρόξενος) ретінде тағайындауына әкелген әдетке айналды, оның міндеті – өз елінде саяхаттап жүрген немесе тұратын азаматтарын қорғау болды. Кейде жеке адам басқа мемлекеттің атынан осы міндеттерді ерікті түрде атқаруға келісетін (ἐθελοπρόξενος). Проксенус әдетте қазіргі консул немесе тұрақты министрмен салыстырылады. Оның міндеттеріне проксин болған мемлекеттен келген жандарға қонақжайлық көрсету, елшілерді таныстыру, оларды мәжіліске және театрға қабылдау, сондай-ақ оны тағайындаған мемлекеттің сауда және саяси мүдделерін қорғау кіретін. Көптеген жағдайларда мұндай лауазым мұрагерлік болып келді; мысалы, Афинадағы Каллий әулеті спарталықтардың проксинусі болды. Бұл лауазымды Коркиралық жазуда б.з.д. 7 ғасырына жататын мәліметтерде кездестіруге болады, және ол грек тарихы бойында маңыздылығы мен таралуы арта түсті. Осы лауазымға тікелей еңбекақы төленгенін көрсететін дәлел жоқ, бірақ оның шығындары мен қиындықтары көбінесе өте зор болған. Бәлкім, ол әкелген құрмет жеткілікті сыйақы болды. Ол проксенусқа көрсетілетін жалпы құрмет пен ықылас, сондай-ақ оның өкілі болған мемлекеттің арнайы жарлығымен берілген нақтырақ құрметтерден – салықтан және қоғамдық жүктемелерден босату, Аттикада мүлік алу құқығы, сенат пен халық жиналыстарына қатысу және тіпті толық азаматтық құқығынан тұрды. Итальяндық тайпалар арасында да қоғамдық қонақжайлық болған, бірақ тарихының ерекшеліктері оның Грециядағыдай маңызды болуына кедергі келтірді. Дегенмен, екі қала арасында (Рим мен Каэр, Ливий V. 50) қоғамдық қонақжайлық орнатуға және қалалардың белгілі бір римдікке тәуелді болуына, ал ол қаланың қамқоршысы болуына мысалдар бар. Шетелдіктерге республиканың соңына дейін сенат жиі қоғамдық қонақжайлық құқығын берді. Қоғамдық қонақжайлық құқығына ие болған адам мемлекеттік есебінен той-думандарға қатысуға, құрбандықтар мен ойындарға қатысуға, өз есебінен тауар сатып алуға және сатуға, сондай-ақ римдік қамқоршының араласуынсыз сотқа шағымдануға құқылы болды. Осы тақырып бойынша толық библиографияны Дармберг пен Саглионың «Ежелгіліктер сөздігінде» табуға болады, оған Рудольф фон Йерингтің «Ежелгі дәуірде қонақжайлылық» (1887) еңбегін де қосуға болады; сондай-ақ Смиттің грек және римдік көнеліктер сөздігінің (3-ші басылым, 1890) қараңыз.
This private connection developed into a custom according to which a state appointed one of the citizens of a foreign state as its representative Proxenos (πρόξενος) to protect any of its citizens travelling or resident in his country. Sometimes an individual came forward voluntarily to perform these duties on behalf of another state etheloproxenos (ἐθελοπρόξενος). The proxenus is generally compared to the modern consul or minister resident. His duties were to afford hospitality to strangers from the state whose proxenus he was, to introduce its ambassadors, to procure them admission to the assembly and seats in the theatre, and in general to look after the commercial and political interests of the state by which he had been appointed to his office. Many cases occur where such an office was hereditary; thus the family of Callias at Athens were proxeni of the Spartans. We find the office mentioned in a Corcyraean inscription dating probably from the 7th century BC, and it continued to grow more important and frequent throughout Greek history. There is no proof that any direct emolument was ever attached to the office, while the expense and trouble entailed by it must often have been very great. Probably the honors which it brought with it were sufficient recompense. These consisted partly in the general respect and esteem paid to a proxenus, and partly in many more substantial honors conferred by special decree of the state whose representative he was, such as freedom from taxation and public burdens, the right of acquiring property in Attica, admission to the senate and popular assemblies, and perhaps even full citizenship. Public hospitium seems also to have existed among the Italian races; but the circumstances of their history prevented it from becoming so important as in Greece. Cases, however, occur of the establishment of public hospitality between two cities (Rome and Caere, Livy v. 50), and of towns entering into a position of clientship to some distinguished Roman, who then became patronus of such a town. Foreigners were frequently granted the right of public hospitality by the senate down to the end of the republic. The public hospes had a right to entertainment at the public expense, admission to sacrifices and games, the right of buying and selling on his own account, and of bringing an action at law without the intervention of a Roman patron. A full bibliography of the subject will be found in the article in Daremberg and Saglio, Dictionnaire des antiquités, to which may be added Rudolf von Jhering. Die Gastfreundschaft im Altertum (1887); see also Smith's Dictionary of Greek and Roman Antiquities (3rd ed., 1890).
Ортағасырлық хоспиция
Орта ғасырларда бұл термин Еуропа бойынша монастырьға жататын ғимарат немесе ғимараттар кешенін – қажылар мен қарапайым қонақтарға жатақхана сияқты тұруға орын және қонақжайлық қызмет көрсететін хоспитиумды білдіру үшін қолданыла бастады.
In the Middle Ages, the term was extended, across Europe, to refer to the building or complex of buildings attached to a monastery, where pilgrims and other lesser guests could find hospitality or hospitium, including dormitory based accommodation.