Кіріспе
Архей эонының төртінші дәуірі – Неоархей ( /n//iː//oʊ//.//ɑr/'/k//iː//ə//n/ NEEoharKEEən; сондай-ақ Неоархей) – 2800 миллион жылдан 2500 миллион жылға дейінгі кезеңді қамтитын Архей эонындағы соңғы геологиялық дәуір. Бұл кезең уақыт бойынша анықталады және Жер бетіндегі тау жыныстарының нақты бір қабатына сілтеме жасамайды. Бұл дәуір күрделі өмір мен құрлықтардың қалыптасуындағы маңызды дамулармен ерекшеленеді.
The Neoarchean (,/n//iː//oʊ//.//ɑr/'/k//iː//ə//n/ NEEoharKEEən; also spelled Neoarchaean) is the last geologic era in the Archean Eon that spans from 2800 to 2500 million years ago—the period being defined chronometrically and not referencing a specific level in a rock section on Earth. The era is marked by major developments in complex life and continental formation.
Күрделі тіршілік
Бұл дәуірде мезоархеан дәуірінде цианобактерияларда оттегілік фотосинтез пайда болғаннан кейін атмосферада оттегінің пайда болуы байқалды. Неоархейде болған қоршаған ортаның өзгеруі, атмосфера мен топырақтың құрамының қалыптасуы сияқты факторлар, микробиалды метаболизмнің дамуы мен әртараптануына жағдай жасау арқылы бұл дәуірді басқалардан ерекшелендірді. Бұл дәуірде метеориттер, кометалар немесе абиотикалық реакциялар арқылы биотикалық емес органикалық молекулалар Жерге жеткен болуы мүмкін. Архей дәуіріндегі жас континенттік қыртыстың өсуі және плиталық тектониканың басталуы, тау жыныстарының түрлерінің көбеюі арқылы микроорганизмдердің кең ауқымды экологиялық орталарды мекендеуіне мүмкіндік берді, соның нәтижесінде жер бетінің химиялық әртүрлілігі арта түсті.
Континенттік құрылым
Осы дәуірде Кенорланд суперконтиненті шамамен 2,7 миллиард жыл бұрын қалыптасқан деп ұсынылады. Кенорленд ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол Канада қалқанында табылған вулкандық кендердегі массивті сульфид, алтын және уран кен орындарын қамтиды. Жаңа зерттеулер Кенорлендтің дұрыстығын күмәндетеді, оның орнына басқа неоархей суперконтиненттері – Суперия немесе Ваальбара ұсыныстарын қолдайды. Геологиялық білімнің жетілуі Кенорлендтің бір бөлігі, атап айтқанда Черчилль провинциясының, неоархей дәуірінен кейін, шамамен 1,9 миллиард жыл бұрын қалыптасқан континенттік даму болғанын көрсетеді. Бұл реконструкцияға қатысты сын солтүстік Кенорлендтің палеопротерозойлық қаптамасын, сондай-ақ Рей және Херн кратондары арасындағы тігісті зерттеуге негізделген. Суперконтиненттік циклді Жер қыртысы мен оның минералды кен орындарының Пангеядан бергі уақыт бойы қалай сақталғанын сипаттайтын үлгілер арқылы зерттеуге болады. Археан эонында дамыған плиталық тектоника метаморфизм және магмалық белсенділікке қажетті күшті жасады, бұл континенттік өзгерістерге зор үлес қосты. Суперконтиненттердің қалай бөлініп, әртүрлі конфигурацияларға біріккенін зерттеу, Жердің терең ішкі және беткі процестерін байланыстыруға, сондай-ақ ерте палеопротерозойлық геодинамикалық белсенділіктің әртүрлі модельдерін бағалауға қатысады.