Кіріспе
Шона халқының музыкалық дәстүрлеріне шолу
Shona music is the music of the Shona people of Zimbabwe. There are several different types of traditional Shona music including mbira, singing, hosho and drumming. Very often, this music will be accompanied by dancing, and participation by the audience. In Shona music, there is little distinction between the performer and the audience, both are often actively involved in the music making, and both are important in the religious ceremonies where Shona music is often heard.
Шона музыкасы – Зимбабведегі шона халқының музыкасы. Шонаның дәстүрлі музыкасының бірнеше түрі бар, оның ішінде мбира, ән салу, хошо және барабан тарту. Көбінесе бұл музыкаға билер қосылып, көрермендер де қатысады. Шона музыкасында орындаушы мен көрермен арасында шектеу аз, екеуі де музыка жасауға белсенді түрде араласады және шона музыкасы жиі орындалатын діни обрядтарда екеуі де маңызды рөл атқарады.
Shona music is the music of the Shona people of Zimbabwe. There are several different types of traditional Shona music including mbira, singing, hosho and drumming. Very often, this music will be accompanied by dancing, and participation by the audience. In Shona music, there is little distinction between the performer and the audience, both are often actively involved in the music making, and both are important in the religious ceremonies where Shona music is often heard.
Мбира
Мбира – шона халқының дәстүрлі аспабы, ол көбінесе діни рәсімдерде қолданылады. Мбираның бірнеше түрі бар, оның ішінде мбира дзавадзиму және мбира нюнга нюнга. Шона музыкасы мбира («бармақ пианиносы») музыкасының көрнекті өкілі ретінде белгілі. «Кушаура» (басты мбира бөлігін) орындайтын адам көбінесе бас вокалист рөлін де атқарады, таңдалған өлең сөздеріне сүйемелдеу үшін белгілі бір әуенді немесе мбира үлгісін таңдайды, әдетте бір фраза немесе мәтіннің бірнеше жолы, содан кейін оларға импровизациялық түсініктеме беріледі. «Кутсинира» (екінші мбира бөлігін) орындайтын адам мбира музыкасын ерекшелейтін қайталама ноталарды құратын «кушаурамен» үйлесетін үлгі ойнайды. «Кутсинира» бөлігі кейде «кушаура» бөлігімен бірдей болуы мүмкін, бірақ «кушаурадан» бір соққы кейін қалады. Мбирада ойнайтын музыканттарға тағы бір әнші сүйемелдейді, ол хошо (қалқалағыш) ойнайды, әншінің импровизацияланған сөздеріне жауап береді және, ең бастысы, бас вокалды әуенді безендіріп, толықтырады. (Гарфиас 1971)
Дауылдау
Барабандар әрдайым бимен байланысты және түрлі билерде қолданылуы мүмкін.
Хошо
Шона музыкасы көбінесе хошомен сүйемелдейді, ол ішіне хота тұқымдары немесе дыбыс шығару үшін шайқалатын басқа да заттар салынған, ойылып жасалған маранка қабағы.
Ежелгі шона музыкасы
Дәстүрлі ежелгі шона музыкасы бірнеше орындаушының ойнайтын мбира дзавадзиму, хошо және нгома барабандарынан құралады. Ежелгі шона музыкасы негізінен бира деп аталатын рухани мерекелерде орындалады.
Қазіргі заманғы
Дәстүрлі шона музыкасы электр гитаралары және батыс барабан тобы сияқты қазіргі аспаптарға бейімделді, мысалы, Томас Мапфумо, Стелла Чивеше және Оливер Мтукудзи сияқты музыканттар осыны істеді. Бұл музыка сондай-ақ Чимуренга қозғалысымен байланысты.
Шона музыкасы батыста
Шона музыкасы Батыста және тіпті Жапония сияқты Шығыс елдерінде кең таралды. Шона мбира британдық және американдық университеттерде музыка тану сабақтарында оқытылады. Далалық зерттеулер аясында транскрипциялар жасалды. АҚШ-та шона музыкасы Колорадо, Калифорния, Тынық мұхитының солтүстік-батысы және Аргентинаның кейбір аймақтарында, негізінен Думисани Марайр, Эфхат Мужуру, Томас Мапфумо және Эрика Азим сияқты музыканттардың ықпалы арқасында танымал болды.
Маримбадағы шона музыкасы
Шона маримбалары диатониялық, және F# пернелерімен де, F# пернелерісіз де жасалады. Олар басқа маримбалардан үлкенірек пернелерімен және пернелердің астындағы резонаторлары (бұрқылдаған дыбыс тудыру үшін) арқылы ерекшеленеді. Топта ойналатын маримбаның төрт түрі бар: бас, баритон, тенор және сопрано. Бас ең үлкен пернелерге және резонаторларға ие, сонымен қатар ең тар диапазонға ие, ойнау үшін үлкен таяқтар қажет. Баритон басқа қарағанда бір октава кеңейтілген. Оның да үлкен резонаторлары мен үлкен таяқтары бар, бірақ басқа қарағанда олар аздап кішкентай. Тенор мен сопранода бірдей таяқтар қолданылады. Тенордың екі октавасы бар, жоғарғы октавасы сопраноның төменгі октавасына сәйкес келеді. Сопрано жетекші партияны орындайды, ал тенор ырғақты қамтамасыз етеді. Бас пен баритон ұқсас партияларды орындайды, әннің негізін құрайды. Маримба Зимбабве мектептерінде өте танымал, көптеген мектептерде кем дегенде бір топ бар.
Жазбалар
Nonesuch Explorer Series 79703 2, Зимбабве: Африкалық мбира: Шона халқының музыкасы (2002). Роберт Гарфиас жазған түсіндірмелер (1971). Nonesuch Explorer Series 79704 Зимбабве: Мбираның руы: Шона халқының дәстүрлері (1973). Продюсері: Пол Берлинер. Музыкалық аспаптар 2: (LP) Қамысты мбира. (1972). Африка музыкасы сериясы. 1 LP диск. 33⅓ айналым. Моно. 12 дюйм. Хью Трейси жазған. Kaleidophone, KMA 2. Родезияның мбира музыкасы, Абрам Думисани Марайр орындаған. (1972). Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы, Этно музыкалық сериясы. Гарфиас, Р. (Редактор). 1 LP диск. 33⅓ айналым. Моно. 12 дюйм. UWP 1001. Бұл дискіде Марайр тек Нюнга Нюнга мбирасында ойнайды. Марайрдің 12 беттік кітапшасы қоса берілген, онда Нюнга Нюнга мбира музыкасының тарихы, құрамы және орындалуы сипатталған.
Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 331/3 rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 331/3 rpm. mono. 12 in. UWP 1001. This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12 page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga nyunga mbira music.