Кіріспе

Бір жынысты адамдардың арасындағы жыныстық тартылыс. Гомоэротизм – бір жынысты адамдардың арасындағы жыныстық тартылыс, оның ішінде еркек-еркек және әйел-әйел тартылысын қамтиды. Бұл ұғым гомосексуализмнен өзгеше: ол уақытша бола алатын сезімнің өзіне қатысты, ал "гомосексуализм" жеке тұлғаның немесе жыныстық бағдарының тұрақты екенін білдіреді. Гомоэротизм бейнелеу өнері мен әдебиет тарихында бейнеленген, сондай-ақ театрдан бастап, бірыңғай киім киген топтардың (мысалы, Wandervogel және Gemeinschaft der Eigenen) көркемдігі сияқты түрлі өнер формаларында кездеседі. Оксфорд ағылшын сөздігінде бұл "бір жынысты адамға эротикалық сезімдер бағыттау немесе гомоэротикалық ерекшеліктерге ие болу" деп түсіндіріледі. Бұл салыстырмалы түрде жаңа екіұштылық, ол ежелгі поэзиядан бастап қазіргі заманғы драмаға дейін зерттелген. Сондықтан ғалымдар классикалық мифология, Ренессанс әдебиеті, ежелгі Грецияның картиналары мен вазалары, сондай-ақ ежелгі Рим керамикасы сияқты гомоэротикалық бейнелердің тарихи контексін талдады. Гомоэротизм жеке адамдар арасындағы гомоэротизмнен өзгеше, ол – өнер және өнер көрсету дәстүрлерінің жиынтығы, онда мұндай сезімдер мәдениетте бейнеленіп, кең қоғамға жеткізіледі.

Жалпы түсінік және талдау

"Гомеоэротика" термині қазіргі заманғы махаббат пен құштарлық жіктемелерінің салмағын көтереді, бұл жіктемелер бұрынғы дәуірлерде болмаған болуы мүмкін. Бүгінгі таңда белгілі гомосексуализм 20 ғасырдың ортасына дейін толыққанды қалыптаспады, бірақ бұл үдеріс әлдеқайда ертерек басталды: Мишель Фуко дәстүрімен жүрген Ева Кософски Седжвик және Дэвид Халперин сияқты ғалымдар Виктория дәуірінің түрлі қоғамдық талқылаулары, әсіресе психиатриялық және құқықтық салалар, "гомосексуал" жеке тұлғалардың ерекше санатын белгілеуге немесе ойлап табуға ықпал еткенін айтты. Бұл санатты сексологтар, мысалы Рихард фон Крафт-Эбинг (1840–1902) және Хавелок Эллис (1859–1939) сияқты мамандардың жарияланымдары бекітті. Олар құбылысты эссенциалистік тұрғыдан дерлік патологиялық тұрғысынан қарастырып, түсіндірді, бұл түсіндіру 1910 жылға дейін Нидерландыда, Германияда және басқа елдерде осы тақырыпта жүзден астам мақала жазылуына әкелді. Осы кеңейіп келе жатқан талқылаудың нәтижесінде "гомосексуал" көбінесе әдепсіздікке ұшыраған жастарды бұзушы ретінде бейнеленді, олар бұзықтыққа және педерастияға бейімді болды – егер Виктория және Эдвард дәуірінің сексологтары "гомосексуалдар" кенеттен көптеп табылатын әлемде "педерасттың" өмір сүруін түсіндіруге тырысса. Қазіргі заманғы жіктемелердің үнемі өзгеріп және дамып отыратын жиынтығына қарамастан, бір жынысты адамдар көбінесе өздерінің шарттары бойынша жақын қарым-қатынастар құрды (олардың көпшілігі эротикалық, сондай-ақ эмоционалды болды), ең әйгілісі – 18-ші және 19-шы ғасырлардағы ерлер мен әйелдердің хаттарында және құжаттарында тіркелген "романтикалық достықтар". Бұл романтикалық достықтар, олар жыныстық қатынасқа қатысқан немесе қатыспаған болуы мүмкін, құштар эмоциялық байланыстармен сипатталды және қазіргі ойшылдар гомоэротикалық нюанстар деп санайды. Эстетикалық философ Томас Манн 1925 жылғы эссесінде гомоэротизм эстетикалық, ал гетеросексуалдық – қарапайым деп мәлімдеді.

Психоанализ

Психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейд жыныстық бағдары туралы көзқарастарды психоанализдік зерттеулерінде, әсіресе нарциссизм және Эдип кешені тақырыптарында ұстанды. Ол "гомосексуал немесе гей деп өзін анықтайтын ерлердің аз ғана тобының мәселесі емес, гомоэротизм – барлық ер адамдардың адам ретінде және әлеуметтік қатысушы ретінде қалыптасуының бір бөлігі" деп есептеді. Фрейд адамдардың табиғатынан бисексуалды екеніне сенді, бірақ сонымен қатар "гомоэротизмнің биологиялық себептерін" зерттеуге қызығушылық танытты.

Ер адам

Көркем өнердегі еркек-еркек мысалдары тарих бойына кездеседі: ежелгі грек вазалары; ежелгі римнің шарап тостағандары (Уоррен кубогы). Итальяндық Ренессанс дәуірінің бірнеше суретшілері гомосексуал болған деп есептеледі, ал сыншылар Леонардо да Винчи мен Микеланджелоның туындыларында еркек денесіне деген гомоэротикалық көзқарас байқалғанын айтады. 16-17 ғасырлардағы маниризм және тенебризм стилінде, әсіресе Агноло Бронзино, Мишель Свиртс, Карло Сарачени және Караваджо сияқты суретшілердің туындыларында одан да ашық сексуалдық бейнелер кездеседі, олардың жұмыстары католик шіркеуі тарапынан кейде қатаң сыналыпты. 19 ғасырдың тарих суреттеріндегі Гиацинт, Ганимед және Нарцисс сияқты классикалық кейіпкерлер де гомоэротикалық тұрғыдан түсіндірілуі мүмкін; 19 ғасыр суретшілерінің туындылары (Фредерик Базиль, Гипполит Фландрин, Теодор Жерико, Томас Икинс, Эжен Жансон, Генри Скотт Тьюк, Обри Бердсли және Магнус Энкел) және Пол Кадмус, Гилберт және Джордж сияқты заманауи суретшілердің жұмыстарына дейін. Карл Хаммер, Вильгельм фон Глоден, Дэвид Хокни, Уилл МакБрайд, Роберт Мапплторп, Пьер және Жилль, Бернар Фокон, Энтони Гойколеа сияқты суретшілер де үлкен үлес қосты, Мапплторп пен МакБрайд галерея цензурасының шектеулерін бұзып, құқықтық қиындықтарға қарсы тұрды. Джеймс Бидгуд 1960 жылдары гомоэротикалық фотосуретті қарапайым деректі фильмдерден алып, көркем өнер сюрреализміне жақын салаларға радикалды түрде жылжытқан маңызды пионер болды. Азияда еркектер эротизмінің тамыры дәстүрлі жапондық шунгада (эротикалық өнерде) жатыр, бұл дәстүр қазіргі жапон суретшілеріне, мысалы, Тамоцу Ято (фотограф), Садао Хасегава (суретші) және Генгоро Тагаме (манга суретшісі) әсер етті.

Әйелдер

Әйелдер арасындағы әйелдерге қатысты мысалдар көбінесе тарихта көрнекті: Сапфоның лирикасы; Билитис әндері; Криста Винслоу, Колетт, Радклиф Холл және Джейн Рул сияқты романдар, сондай-ақ "Мәдениетсіз қыздар" (Mädchen in Uniform) сияқты фильмдер. Жақында лесбияндық гомоэротизм фотосуретте және Патрик Калифия мен Жаннет Винтерсон сияқты авторлардың шығармаларында гүлденді. Лесбиян суретшілердің гомоэротикалық өнері көбінесе лесбиян емес авторлардың лесбияндық эротизмді бейнелеуінен және негізінен лесбиян емес көрермендерге арналған нұсқаларынан мәдени тұрғысынан кем көрінеді. Батыста мұны 1872 жылғы "Кармилла" романында көруге болады, сондай-ақ "Эммануэль", "Аштық", "Шоу қыздары" және, ең бастысы, порнография сияқты танымал фильмдерде де көрінеді. Шығыста, әсіресе Жапонияда, лесбияндық манганың "юри" деген қосалқы түрі тақырыпқа айналған. Ағылшын тіліндегі көптеген мәтіндерде лесбиянкалар өте сексуалды, бірақ сонымен қатар қатыгез және қауіпті (кейде кейіпкерлер вампирлер болып бейнеленеді) деп көрсетіледі, ал гетеросексуалдық әдетте оқиғаның соңында қайта бекітіледі. Бұл гомоэротизмнің кең мәдениеттің өнімі мен гомосексуалды ерлер мен әйелдер жасаған гомосексуалды өнер арасындағы айырмашылықты көрсетеді.

Жазбадағы көрнекті мысалдар

Батыстың ең көрнекті үлгісі – Уильям Шекспирдің сонеттері. Кейбір сыншылар Шекспирдің әдеби беделін сақтау ниетімен оның туындылары эротикалық емес екенін айтса да, Шекспирдің сонеттерінің көпшілігі еркек-еркекке арналған махаббат поэзиясын қамтиды екендігіне ешбір сыншы да дау айтқан жоқ. Ағылшын тілінде жазған тағы бір Ренессанс ақыны – Ричард Барнфилд, ол «Сүйкімді шопан мен Синтия» шығармасында айқын гомоэротикалық өлеңдер жазған. Барнфилдтің өлеңдері, сондай-ақ, Шекспирге зор ықпал еткен деп кеңінен мойындалған. Ерлер арасындағы эротикалық дәстүрде Әбу Нувас, Уолт Уитман, Федерико Гарсия Лорка, Поль Верлен, У. Х. Ауден, Фернандо Пессоа және Аллен Гинзберг сияқты көрнекті ақындардың өлеңдері бар. Элизар фон Купфердің «Либлингминне унд Фройндеслибе ин дер Велтлитератур» (1900) және Эдвард Карпентердің «Иолай: Достық антологиясы» (1902) – «Грек антологиясынан» кейін гомоэротикалық антологиялар жасауға жасалған алғашқы танымал әрекеттер еді. Одан бері көптеген антологиялар жарық көрді. Әйелдер арасындағы дәстүрде Сапфо, «Майкл Филд» және Морин Даффи сияқты ақындар бар. Эмили Дикинсон өзінің қайын сіңілісі Сьюзан Хантингтон Гилбертке гомоэротикалық мән беретін бірнеше өлеңдер мен хаттар жазған. Хаттар да гомоэротикалық сезімдерді күшті жеткізе алады; Вирджиния Вульф пен Вита Саквилл-Уэст арасындағы хаттар, Блумсбери тобының екі белгілі мүшесі, гомоэротикалық көріністерге толы, Витаның Вирджинияға жазған хатынан алынған мына үзінді осыны көрсетеді: «Мен Вирджинияны қажет ететін нәрсеге айналдым [ ] Мен үшін сенің маңыздылығың таң қалдырады [ ] Мен өзімді осылай сыйлап, сенің махаббатыңды арттыра алмаймын. Бірақ, о, жаным, мен сенімен ақылды да, суық та бола алмаймын: мен сені тым жақсы көремін». (1926 жылғы 21 қаңтар)

Дін

Кейбір христиандық орталарда гетеронормативтік емес бағдар күнә деп таратылса да, кейбір теологтар мен тарихшылар Назареттік Исаның гетеронормативтік емес мінез-құлық үлгісі болғанын тұжырымдады, кейде бұл апокрифтік мәтіндерге негізделген. Сондай-ақ, елшілер Жохан мен Шимон Петір де осыған қатысты айтылады. Кейбіреулер Жақияның гомосоциалдық немесе гомоэротикалық мінез-құлқы болғанын болжайды. Жоханның Ізгі хабарында (3:22–36) Жақия өзін "күйеу жігіттің досы" деп атайды, бұл Мәсіхтің күйеу жігітінің (Маттай 9:15) келінін қарсы алуға келе жатқанын білдіреді, бірақ келіннің кім екенін анықтайтын ештеңе жоқ. Иса – раввин, ұстаз болған, ал сол кездегі барлық раввиндер үйленген; оның үйленгені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Кейбір теологтар мен ғалымдар Жақып, Дәуіт және Жонатан сияқты басқа да Киелі кітаптағы кейіпкерлердің гетеросексуалдық емес мінез-құлық танытқанын айтады, сондай-ақ Ассиздік Франциск және Сент-Себастьян сияқты қасиеттілердің де осыған қатысы бар екенін мәлімдейді.

Кинодағы рөлдері

Ең айқын көрініс беретіні – қарым-қатынастағы гомоэротикалық сезімдердің оң бейнеленген түрлері, олар толықметражды фильмдер түрінде жасалып, театрларда көрсетілуге арналған, және оларды бір жынысты адамдар түсірген. Сәтті мысалдар: «Қыздар форма кигенде», Германия (1931); «The Leather Boys», Ұлыбритания (1964); «Scorpio Rising», АҚШ (1964); «Венециядағы өлім», Италия (1971); «Жалаңаш азамат», Ұлыбритания (1975); «Себастьян», Ұлыбритания (1976); «Қауіпті!», Канада (1977); «Менің әдемі кір жуатын орным», Ұлыбритания (1985); «Морис», Ұлыбритания (1987); «Талантты мистер Рипли», АҚШ (1999); «Жазғы демалыс 1999», Жапония (1988); «Мулхолланд драйвы», АҚШ (2001); «Брокбек тауы», АҚШ (2005); «Қара құтан», АҚШ (2010); «Кэрол», Ұлыбритания/АҚШ (2015) және соңғы жұмыстар «Moonlight», АҚШ (2016) және «Менің атымды айт», АҚШ/Италия (2017). Сондай-ақ, 1990 жылы BBC-нің «Апельсин – жалғыз жеміс емес» романы бойынша түсірген толықметражды фильмі де ерекше атауға лайық. Қараңыз: Лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендерлік тақырыбындағы фильмдер тізімі.