Кіріспе

Осман империясында қолданылған үй қамауының түрі – Кафе (قفص), сөзбе-сөз "қосқа", Осман сарайындағы Императорлық гаремнің бөлігі болды, онда таққа талапкер болуға мүмкіндігі бар мұрагерлер үй қамауында және сарай күзетшілерінің үнемі қадағалауында ұсталып тұрды. Осман империясының ерте тарихы қайтыс болған сұлтанның ұлдары арасындағы тақ үшін күрестерге толы. Жаңа сұлтанның өзінің ағаларын, тіпті нәрестелерді де, кейде бірнешеуін бірден өлтіруі жиі кездесетін жағдай еді. Бұл практика таққа үміткерлердің санын азайтты, нәтижесінде Осман әулетінің тоқтауы мүмкін болған бірнеше жағдай туды. Мұрагерлерді қамауда ұстау биліктегі сұлтанның қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, әулеттің жалғасуын сақтап тұрды.

Бірінші рет қолдану

1617 жылы Ахмет I қайтыс болғанда, оның үлкен ұлы 13 жаста еді. 14 буыннан кейін алғаш рет Императорлық кеңес мұрагерлік тәртібін өзгертті, нәтижесінде, қайтыс болған сұлтанның інісі 25 жастағы Мұстафа I таққа отырды. Ол келесі жылы (алғаш рет) тақтан түсірілді және Кафедегі алғашқы тұтқын болды, дегенмен ол және оған дейінгі буындағы басқа да ханзаделер түрлі жайлы жерлерде қамауда ұсталған болатын.

Бастылық ережесі

Келесі мұрагерлік таңдауы 1687 жылы ұл мен кіші іні арасында болды, және тағы да іні артықшылыққа ие болды. Осыдан кейін Осман әулетінде ағалық дәрежесі мұрагерлік ережесі қабылданды, яғни келесі буынның ең үлкен еркегі таққа отыруына дейін үлкен буынның барлық еркектері қарастырылатын болды. Бұл ереже басқа ислам мемлекеттерінде де кеңінен қолданылды. Ағалар, туыстар және жүрекжарлардың «Қапасқа» (түрмеге) қамалуы жиі кездесетін жағдай болды, әдетте олар жас жеткенде гаремнен (әйелдер бөлмесі) шыққаннан кейін. Бұл сонымен қатар олардың біліміне де шек қойды, көптеген сұлтандар билікке дайын емес, үкімет және Қапастың сыртындағы істер туралы тәжірибесіз келді. Олардың серіктері тек құлдар мен гарем әйелдері болды, кейде тақтан түскен сұлтандармен бірге. Қамаудың шаралары патшалыққа қарай өзгеріп отырды. Әбділәзиз (1861–76) өзінің жартылай бауыры Әбділмежит I-нің орнына таққа отырғанда, олардың әкесі, өз жүрекжарларын Қапасқа қамады, бірақ оларға белгілі бір еркіндік берді. 1867 жылы Еуропаға саяхатқа шыққанда ол өзімен бірге екі үлкен жүрекжарын алып кетті. Кейде Қапастағы тұтқындардың тек бала тудыра алмайтын кәніздерге ие болуы саясат ретінде қабылданды. Осының салдарынан кейбір сұлтандар таққа отырғанға дейін ұлдары болмады. Бұл ұлдар, әкелерінің қайтыс болған кездегі жастықтарының арқасында, ағалық дәреже ережесінің нығаюын қамтамасыз етті, сондықтан кейде сұлтанның ұлы әкесі таққа отырмас бұрын, туыстары мен үлкен ағаларының билігі кезінде Қапаста қамалып отырды. Кейбір Қапастағы тұтқындар таққа отыру мүмкіндігінсіз қарттап, қайтыс болды. Қапастағы қамау, Қафедегі тұтқындардың мінез-құлқына зор әсер етті, және олардың көпшілігі психологиялық ауруларға шалдықты. Кем дегенде бір тақтан түскен сұлтан және бір мұрагер Қапаста өз-өзіне қол жұмсады.

Кейінгі жылдар

Соңғы Осман сұлтаны Мехмед VI Вахидеттин (1918–1922) таққа отырғанда 56 жаста болды және өмірінің бар сағатын гаремде немесе Қапта өткізген. Ол өзінің араласқан ағасы (Абдулазиз) тарапынан Қапқа қамалып, үш үлкен ағасының билік кезінде де онда болды. Бұл сұлтанның алдыңғы билеушілермен қамауда өткізген ең ұзақ және соңғы уақыты еді. Осман әулетінің соңғы жылдарында Қап ханзадаларды нақты түрмеге қамау орнынан гөрі, олардың қамауда болуын білдіретін метафора ретінде жиі қолданылатын. Соңғы сұлтанның мұрагері Босфордағы Долмабахче сарайында пәтерде тұрды, онда сұлтан да тұрды. Соңғы сұлтанның тақтан түсірілген үлкен ағасы (Абдулхамит II) өмірінің соңғы жылдарында Бейлербей сарайындағы өз таңдауымен бөлмелерге қамалып, 1918 жылы сол жерде қайтыс болды. Қаптың бастапқы орны – Топкапы сарайы императорлық отбасы үшін ұзақ уақыттан бері пайдаланылмай келді.