Малакка Сұлтандығының тарихы: «Шежарах Мелайю» қолжазбасы

Кіріспе

15-16 ғасырлардағы әдеби шығарма. Малай жылнамалары (малай: Sejarah Melayu, Jawi: سجاره ملايو), бастапқыда «Сулалату-с-Салатин» (Патшалар тегі) деп аталған, Ұлы Малай теңіз империясы – Малака сұлтандығының пайда болуы, дамуы және құлауы туралы көркемделген тарихты баяндайтын әдеби туынды. Бұл шығарма 15-16 ғасырлар аралығында жазылған. Түпнұсқа мәтін көптеген өзгерістерге ұшырады, ең көне сақталған нұсқасы 1612 жылға дейін жетеді, ол сол кездегі Джохор регенті Раджа Абдулланың тапсырысымен қайта жазылған. Ол бастапқыда классикалық малай тілінде, ескі жауи әрпімен дәстүрлі қағазға жазылған, бірақ қазірде 32 түрлі қолжазбада сақталған, оның ішінде руми әрпімен жазылғандары да бар. Мистикалық мазмұнына қарамастан, тарихшылар бұл мәтінді Малай әлеміндегі басқа да тарихи дереккөздермен расталатын өткен оқиғалар туралы маңызды ақпарат көзі деп санайды. 2001 жылы Малай жылнамалары ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік жад» бағдарламасының халықаралық тізіміне енгізілді.

Жинақтау тарихы

Малай жылнамасының қолжазбалары мен оған байланысты мәтіндердің саны жеткілікті көп. Қолжазбалар әртүрлі елдердің кітапханаларында сақталған: Малайзияда (Dewan Bahasa dan Pustaka), Индонезияда (Жакарта, Pusat мұражайы), Ұлыбританияда (көбінесе Лондонда), Нидерландыда (Лейденде). Бұл қолжазбалардың құндылығы бірдей емес: кейбіреулері фрагментті немесе толық емес, ал кейбіреулері – бар қолжазбалардың көшірмелері, тіпті басылған мәтіннің көшірмелері болуы мүмкін. 1612 жылы сэр Стэмфорд Раффлс сатып алған және Raffles MS no.18 немесе Raffles Manuscript 18 деп белгіленген жылнаманың нұсқасы ең көнесі және түпнұсқаға ең жақын деп есептеледі. Raffles MS no.18 нұсқасы билік ету мерзімі мен күндері көрсетілген генеалогиялық патшалар тізімінен дамыған болуы мүмкін. Кейін бұл патшалар тізіміне орынды жерлерге әртүрлі оқиғалар мен тарихи маңызы бар материалдар қосылып, кеңейтілген, бірақ күндері жоғалған. Петрус Ван дер Ворм мен Франсуа Валентин өздерінің 1677 жылғы Collectanea Malaica Vocabularia («Малай сөздігінің жинағы») және 1726 жылғы Oud En New Oost Indien («Шығыс Үндістанның қысқаша тарихы») еңбектерінде айтқан Soelalet Essalatina немесе Sulalatu'l Salatina деп аталатын белгісіз малай мәтіндері патша тізімі түрінде болған болуы мүмкін. Алайда, Raffles MS no.18 кіріспесінде қолжазбаның Хикаят Melayu деп белгіленген басқа қолжазбадан шыққандығы айтылады, оның тамыры Мелака сұлтандығының (1400–1511) кезіне дейін жетеді. Бұл қолжазба 1511 жылы португалдардың шабуылынан қашқан соңғы билеуші Махмуд Шах Кампарға келген кезде жинақталған. 1536 жылы португалдар Жохор-ламаға шабуыл жасағанда, жер аударылған сұлтан базасын орнатқан жерде, қолжазба португалдық сарбаздар тарапынан тартып алынып, португалдық Үндістанның Гоа қаласына жеткізілген. Он жылдардан кейін, 17 ғасырдың басында, қолжазба Гоадан Жохорға Оранг Кая Согох деп танылған дворян арқылы қайтарылған. Алайда, тарихшы Абдул Самад Ахмад қолжазбаның Үндістанның Гоа қаласынан емес, Сулавесидің Гоа қаласынан қайтарылғанын айтады. Оның аргументі Мелаканың маңызды аймақтық порт болған кезінде Гованы қоса алғанда, аймақтық патшалықтармен берік сауда және дипломатиялық байланыстар орнатқаны және португалдар келгенге дейін Сулавесиге Hikayat Melayu-нің бірнеше көшірмелері тараған болуы мүмкін деген фактіге негізделген. Уильям Линеханның тағы бір пікірі бойынша, Гоа сөзі гуа немесе гуа деп жазылуы керек, және бұл Пахангтағы Куала Липистің солтүстігінде орналасқан Гуаға сілтеме. Онда жылнаманың көшірмесі сақталған, кейіннен Жохорға әкелініп, 1612 жылы редакцияланған. 1021 жылдың 12 Рабиғ әл-ауалын күні (1612 жылдың 13 мамырына сәйкес келеді), Пекан-Туада Алауддин Рият Шах III билік еткен кезде Жохор регенті Ян ди Пертуан Ди Хилир Раджа Абдулла, сондай-ақ Раджа Бонгсу деп белгілі, қолжазбаны қайта жазу және жинақтау жұмысын Бендахара Тун Шри Ланға тапсырған. Бір жылдан кейін, 1613 жылы, Жохордың Бату Савар астанасы Ачех басқыншылары тарапынан тоналып, Алауддин Рият Шах пен оның бүкіл сарайы, соның ішінде Тун Шри Ланан мен Раджа Абдулла тұтқындалып, Ачехке жер аударылды. Тун Шри Ланан жылнаманың көп бөлігін Жохорда жасағанмен, жұмысын Ачехтағы тұтқындықта аяқтады. 1821 жылы Джон Лейден жасаған Raffles MS no.18 ағылшын тіліне аудармасы Лондонда жарық көрді. Онда Раффлстің өзінің кіріспесі де бар, ол мәтінді ұсынады және малайлардың британдық билікке деген ықтимал жандасуын көрсетудегі маңыздылығын түсіндіреді. Содан кейін 1831 жылы Сингапурда басылған Абдулла бин Абдул Кадирдің малай тіліндегі редакцияланған нұсқасы және 1849 жылы Эдуард Дулариердің жинағы жарық көрді. 1915 жылы Уильям Шеллабердің басылымы жарық көрді. Ол негізінен Абдулла мен Дулариердің нұсқасына негізделген, бірақ басқа мәтіндерден алынған үзінділерді де қамтитын гибридтік ұзын мәтін ретінде қарастырылады. Содан кейін 1938 жылы Ричард Олаф Винстедт Raffles MS no.18-дің тағы бір аудармасын жасады. 1979 жылы малайзиялық тарихшы Абдул Самад Ахмад құрастырған тағы бір маңызды нұсқа мәтіннің бастапқы атауын – Sulalatus Salatin қолданды. Абдул Самадтың жинағы Куала-Лумпурдағы Dewan Bahasa dan Pustaka кітапханасында сақталған А, В және С деп аталатын үш қолжазбаға негізделген. Екі қолжазба, кейіннен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра бағдарламасының халықаралық тізіміне ұсынылған өтініш нысанында аталды.

The number of manuscripts of the Malay Annals and its related texts is fairly large. The manuscripts are found scattered over libraries in various countries: in Malaysia (Dewan Bahasa dan Pustaka), in Indonesia (Jakarta, Museum Pusat), in the United Kingdom (mainly in London), in the Netherlands (Leiden). Not all of these manuscripts have the same value; some are fragmentary or otherwise incomplete; others are just copies of existing manuscripts, and some are even copies of the printed text. A version of the Annals dated 1612, acquired by Sir Stamford Raffles and coded Raffles MS no.18 or Raffles Manuscript 18, is considered the oldest and most faithful to the original. There is a possibility that Raffles MS no.18 version has developed from a genealogical king list complete with the periods of reigns and dates. This king list subsequently enlarged by various stories and historically relevant material which was inserted into it in suitable places, but at the same time it lost its dates. Unknown Malay texts titled Soelalet Essalatina or Sulalatu'l Salatina, that referred by Petrus Van der Vorm and François Valentijn in their works Collectanea Malaica Vocabularia ("Collection of Malay Vocabulary") (1677) and Oud En New Oost Indien ("A short history of East Indies") (1726) respectively, could have existed in the form of a king list. However, the introduction of Raffles MS no.18 describes that the manuscript originates from another manuscript known as Hikayat Melayu, which may trace its origin to the time of Melaka Sultanate (1400–1511). The manuscript was brought together when the last ruler, Mahmud Shah, fled the Portuguese invasion in 1511 to Kampar. In 1536, during the Portuguese attack on Johor Lama, where the exiled sultan established his base, the manuscript was seized by the Portuguese soldiers and brought to Goa, Portuguese India. Decades later, in the early 17th century, the manuscript was returned to Johor from Goa by a nobleman identified as Orang Kaya Sogoh. However, historian Abdul Samad Ahmad provides an alternative view, suggesting that the manuscript was returned from Gowa, Sulawesi instead of Goa, India. His argument is based on the fact that during Melaka's era as an important regional entreport, it had established a strong trading and diplomatic ties with regional kingdoms, including Gowa, and some copies of Hikayat Melayu could have been spread to Sulawesi long before the arrival of Portuguese. Another view, from William Linehan, tried to argue that Goa ought to read guha or gua, and that the reference was to Gua, a place located north of Kuala Lipis in Pahang, where a copy of the Annals had been preserved and later brought to Johor and edited there in 1612. On Sunday, 12th Rabi' al awwal 1021 AH (corresponds to 13 May 1612 CE), during the reign of Alauddin Riayat Shah III in Pekan Tua, the regent of Johor, Yang di Pertuan Di Hilir Raja Abdullah also known as Raja Bongsu, had commissioned the rewriting and compilation work of the manuscript to the Bendahara Tun Sri Lanang. A year later in 1613, the Johor capital of Batu Sawar was sacked by the Acehnese invaders and Alauddin Riayat Shah, and his entire court, including Tun Sri Lanang and Raja Abdullah was captured and exiled to Aceh. Although Tun Sri Lanang manage to worked a bulk of the Annals in Johor, he completed the work during his captivity in Aceh. In 1821, the English translation of Raffles MS no.18 by John Leyden was posthumously published in London. It included a foreword by Raffles himself, introducing the text and explaining its relevance in highlighting the potential congeniality of Malayans to British rule. It was then followed by the edited version in the Malay language by Abdullah bin Abdul Kadir, published in Singapore in 1831 and the compilation by Édouard Dulaurier in 1849. In 1915, William Shellabear's edition was published. It is considered as a hybrid long text, primarily based on Abdullah and Dulaurier's version but containing extracts from other texts as well. It was then followed by another translation of Raffles MS no.18, this time by Richard Olaf Winstedt in 1938. Another important version, compiled by Malaysian historian Abdul Samad Ahmad in 1979, uses the original title of the text, Sulalatus Salatin. Abdul Samad's compilation was based on three manuscripts that he named as A, B and C, kept in the library of Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur. Two of the manuscripts, alternatively named as MS86 and MS86a by Dewan Bahasa dan Pustaka, were later referred in the nomination form submitted for UNESCO's Memory of the World Programme International Register.

Мазмұны

Малай жылнамасы – бұл повестік проза түрінде жазылған тарихи әдебиет, оның басты тақырыбы Мелаканың ұлылығы мен басымдығын жырлау болып табылады. Бұл әңгіме, көрінеу Мелака сұлтандарының билеу дәуірінің тарихын, 1511 жылы португалдарға сұлтандық құлағанға дейін және одан кейінгі оқиғаларды баяндайтын болса да, малай мемлекеттілігі мен тарихнамасының маңызды мәселесі – билеушілер мен басқарылатындар арақатынасын қамтиды. Жылнамалар Алланың, Оның Пайғамбарының және оның сахабаларының ұлылығын дәріптеумен басталады. Олар Мелаканың алғашқы сұлтанының әулеттік тарихымен басталады, ол Раджа Искандар Зұлқарнайннан тегін алып келгендігі айтылады. Жылнамаларда Мелаканың құрылуы мен билікке жеткен жолы, көршілес мемлекеттермен және алыс елдермен қарым-қатынасы, Исламның пайда болуы мен Мелакада және аймақтағы таралуы, аймақтағы патшалықтардың тарихы, соның ішінде жеңіліс пен жеңіс шайқастары, некелік одалар мен дипломатиялық байланыстар, Мелаканы басқарған әкімшілік жүйе, оның билеушілері мен басшыларының ұлылығы, оның ішінде Бендахара Тун Перак және Лаксмана, Ханг Туа туралы айтылады. Жылнамалар 1511 жылы португал әскерлерінің Мелаканы жеңгені туралы мәліметпен аяқталады, бұл Мелаканың құлауына ғана емес, сонымен қатар Мелака үлгісіндегі сұлтандықтардың аймақтың басқа бөліктерінде, оның ішінде Джохор, Перак және Пахангта қайта жандануына әкелді.

Ерекше оқиғалар

Санг Сапурбаның тегі Раджа Искандар Зулкарнайнға дейін жетеді, оның Букит Сегунтангта керемет түрде пайда болуы және Палембангтың жергілікті басшысы Деманг Лебар Даунмен жасаған белгілі анты. Санг Нила Утаманың Палембангтан Темасекке дейінгі саяқаты және Сингапурдың құрылуы. Бұл жазбаларда Сингапурдың қалай аталғаны да баяндалған. Баданг туралы аңыз, ерекше күш-қуатымен әйгітлі болған ол Шри Рана Викрама сарайында өзінің қабілетін көрсеткен. Ханг Надимнің хикаясы, Сингапурды көптеген қатыгез семсербалықтардың шабуылынан құтқарған батыр. Сингапурдың Маджапахит империясының билігіне өтуі және соңғы билеуші Шри Искандар Шахтың қашуы. Ол өзінің бір әйелін зына жасады деген жалған айыппен жазалап, арал мемлекетін жоғалтты. Оның әкесі, Санг Раджуна Тапа, Шри Искандар Шахтың сарайында лауазымды тұлға болған, отбасылық иеліктерімен әрекет етіп, жақындығын өзгертті және Шри Искандар Шахты құлатып, Маджапахиттың сәтті шабуылына жол ашты. Мелаканың құрылуы. Сингапурдың соңғы билеушісі Шри Искандар Шах солтүстікке қашып, кейін Мелаканы құрып, Мелака басқаруының негізі болған сот рәсімдерін, заңдар мен ережелерді енгізді. Сондай-ақ, Мелаканың қалай аталғаны туралы мәліметтер келтірілген. Мелаканың ең құрметті Бендахарасы Тун Перактың тарихы. "Анналдарда" оның Клангтың асыл басшысынан Мелака сарайындағы ең қуатты екінші адамға дейін жеткен даңқты өмірі баяндалған. Хан Туа және оның серіктерінің аңызы. "Хикаят Хан Туа" бойынша, Хан Туа Мелака Истанасында болған жекпе-жекте өзінің серігі Хан Джебатты өлтірді. Shellabear және Winstedt нұсқаларында Хан Джебаттың орнына Хан Туа Хан Кастуриді өлтіргені жазылған. Путери Гунун Леданг туралы аңыз. Бұл Махмуд Шах тұсында Жохордың Офир тауында тұрған және бір кезде сұлтанның назарына іліккен аңыздық пери туралы айтады. Португалияның Мелаканы басып алуы. "Анналдарға" сәйкес, Афонсу де Альбукерки бастаған португалиялықтар Ахмад Шахтың тұсында Мелакаға екінші шабуыл жасады, алғашқысы марқұм Бендахара Тун Мутахир тарапынан тойтарыс берілді. Бірінші күні қалаға шабуыл жасалып, екінші күні Мелака португалиялықтардың қолына түсті. Алайда португалиялық жазбаларға сәйкес, Альбукеркидің Мелакаға шабуылы 1511 жылдың 25 шілдесінде (Апостол Яков күні) басталды және қала 15 тамызда басып алынғанша 15 күнге созылды. Португалиялық жазбаларда, әсіресе Альбукеркидің ұлы жазғандарда, Мелаканың бас қолбасшысы Ахмад Шахтың шайқас алаңында қаза тапқаны айтылады. Бірақ малайлық "Анналдарда" ол шайқастан аман қалғандығы және қауіпсіз жерге қашқандығы, бірақ кейін әкесінің қолынан қаза тапқандығы жазылған.

The genealogical origin of Sang Sapurba from Raja Iskandar Zulkarnain, his miraculous appearance in Bukit Seguntang, and the famous oath he made with Demang Lebar Daun, the native chief of Palembang. The adventure of Sang Nila Utama from Palembang to Temasek, and the founding of Singapura. The Annals also describes how Singapura got its name. The legend of Badang, a man with an unusual strength who was said to have demonstrated his feat of strength in Sri Rana Wikrama's court. The story of Hang Nadim, the saviour of Singapura when the coastline of the kingdom was infested by numerous fierce swordfish. The fall of Singapura to Majapahit, and the fleeing of the last ruler, Sri Iskandar Shah. He lost the island kingdom after falsely accusing and punishing one of his concubines for adultery. Her father, Sang Rajuna Tapa, who was also an official in Sri Iskandar Shah's court, acted upon his family's holdings, changed sides and opened the way for a successful Majapahit invasion that ousted Sri Iskandar Shah. The founding of Melaka. The last ruler of Singapura, Sri Iskandar Shah fled north and later founded Melaka and introduced court ceremonies, laws and regulations which became the basis of Melaka administration. The Annals also describes how Melaka got its name. The story of Tun Perak, the most revered Bendahara of Melaka. The Annals recounts his illustrious career, from a noble headman of Klang to become the second most powerful man in Melaka' court. The saga of Hang Tuah and his companions. According to the Hikayat Hang Tuah, Hang Tuah killed one of his companions Hang Jebat in a duel that took place at the Istana of Melaka. The Shellabear and Winstedt's versions of the Annals on the other hand records that instead of Hang Jebat, Hang Tuah killed Hang Kasturi. The Legend of Puteri Gunung Ledang. It recounts the story of a legendary fairy princess living on top of Mount Ophir, Johor during the reign of Mahmud Shah and once wooed by the sultan himself. The Portuguese conquest of Melaka. According to the Annals, the Portuguese forces, led by Afonso de Albuquerque, launched a second assault on Melaka during the reign of Ahmad Shah, the first being repulsed by the late Bendahara Tun Mutahir. The assault on the city was great on the first day, and on the second, Melaka fell to the Portuguese. However, according to Portuguese records, Albuquerque's assault on Melaka started on 25 July 1511, (on St. James Day), and the battle lasted for 15 days before the city was captured on 15 August. Also, Portuguese records, especially the ones written by Albuquerque's son, mention that the Melakan Commander In Chief, Ahmad Shah, fell on the field of battle. However, in the Malay Annals account, he survived the battle and retreated to a safer place, only to be put to death by his own father.

Маңыздылығы

Малай жылнамалары ғасырлар бойы үлкен мәдени өзгерістерге ұшыраған малай өркениетінің тарихына, мәдениетіне және дамуына зор ықпал етті. Малай жылнамалары сияқты сарайлық тарихнамалар арқылы 15 ғасырда қалыптасқан Мелака дәстүрі одан әрі жалғастырылып, малайлық ұлттық сананың күшті идеологиясын қалыптастырды. Бұл тарихнамалар Мелаканың ізбасар мемлекеттері үшін маңызды оқу құралы болды, себебі олар малай билеушісінің (даулат) қасиеттілігі мен билігін, мемлекеттік бірлікті сақтаудағы оның рөлін бекітіп, бәсекелестік ортада осы мемлекеттер қабылдаған абсолюттік билік үлгісін заңдастырды. Жохор бұл құжаттарды Малакка мен Жохордың малай мәдениетінің орталығы екенін дәріптеу үшін қолданды, бұл Суматрадағы малай мемлекеттерімен бәсекелестік кезінде маңызды болды. Тун Шри Ланан "Жылнамалардың" басында былай деп жазды:

Белгілі болғандай, Малай жылнамалары және басқа да түрлі малай қолжазбалары, қандай болмасын, жасалған кезден бері "мұрагерлер" үшін зерттеу нысаны болып табылады. Бұл еңбектер "малай патшаларының оқиғалары мен сөздері, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері" туралы ғана емес, одан да терең және кең мәселелерді қамтиды.

Аудармалар

Малай жылнамасының ағылшын тілінде бірнеше аудармасы бар, алғашқысы 1821 жылы Джон Лейден жариялаған, ал кіріспесін сэр Стэмфорд Раффлз жазған. 1952 жылы К.К. Браунның тағы бір аудармасы жарық көрді.