Кіріспе

Сократқа дейінгі грек философы (б.з.д. 490 – б.з.д. 420 жж.)

Протагор (/p//r//ə//ʊ/'/t//æ//g//ə/,/r//æ//s/; Πρωταγόρας; б.з.д. 490 жж. – б.з.д. 420 жж.) – Сократқа дейінгі грек философы және риторикалық теорияның негізін қалаушы. Платон оны софистердің бірі санайды. «Протагор» атты диалогында Платон оған кәсіби софист рөлін ойлап тапқандығын жатқызады. Протагор «Адам – барлық нәрсенің өлшемі» деген мәлімдемесі арқылы ежелгі заманда үлкен дау тудырған деп есептеледі. Платон бұл сөзді объективті шындық жоқ деген мағынада түсіндірді (мүмкін, келіспегендіктен, қате түсіндірді); Протагордың ойынша, әр адамның жеке тарихы, өмір бойы жинаған тәжірибесі мен күтіктері «ақиқат» туралы оның бағалауларын, пікірлерін және тұжырымдамаларын анықтайды (осы мәлімдемесі кітапқа «Ақиқат» деген атау берген). Адам белгілі бір нәрсеге қатысты баға бергенде – жақсы ма, жаман ба, әдемі ме, әділетсіз бе – оның бағасы басқа адамдардан өзгеше болуы мүмкін, себебі олардың тәжірибесі әртүрлі. Бұл жеке салыстырмалылық тұжырымы оятуға бағытталған еді; табиғи түрде ол Платон және басқа философтардың сын-ескертпесіне ұшырады, бұл халықтың пікіріне де, шындық пен оның ақиқаты объективті негізде болуы керек деген философиялық ілімдерге де қайшы келді. Бірақ Протагордың ойынша, бұл тұжырым біршама парадоксалды. Ол, егер біздің шындықты сезінуіміз басқаша болса да, басқалардың әлем туралы пікірлері дұрыс екенін және оларға құрмет көрсету, қоғамның өзін және шешімдерін ашық, демократиялық пікірталасқа негіздеуі үшін қажет деп санайды.

Өмірбаян

Протагор Фракияның Абдера қаласында, Тасос аралының қарсы жағында (қазіргі Ксанти облысының бір бөлігі) дүниеге келген. Аул Геллийдің айтуынша, ол бастапқыда жүк көтеруші болып жұмыс істеген, бірақ бір күні философ Демокрит оны қысқа арқанмен байлаған ұсақ ағаш кесектерін көтеріп бара жатқанын көрді. Демокрит Протагордың жүкті өте дәл геометриялық принциптермен байлағанын, демек ол математикалық дарын иесі болуы керек деп түсінді. Демокрит оны өз үйіне алып, философияны үйретті. Протагор Афинада кеңінен танылып, тіпті Периклдің досы болды. Оның өмір сүрген мерзімі туралы нақты мәліметтер жоқ, бірақ ол сақталған жазбалардан анықталған. «Протагор» еңбегінде Платон Сократ, Продик және Гиппий жиналғанда Протагордың олардың кез келгенінің әкесі бола алатындай ересек екенін айтқанын жазды. Бұл оның б.з.б. 490 жылдан бұрын тумағанын көрсетеді. «Мено» еңбегінде ол 70 жасқа келгенде, софист ретінде 40 жыл қызмет еткеннен кейін қайтыс болғаны айтылады. Оның өлімі шамамен б.з.б. 420 жылы болған деп есептеуге болады, бірақ бұл нақты белгісіз, өйткені болжамдар Афинадағы құдайсыздық (асебея) үшін сотталу туралы күмәнді әңгімеге негізделген. Плутархтың сөзінше, Перикл мен Протагор заңдық жауапкершілікке қатысты қызықты мәселені талқылауға бір күн жұмсады, бұл себеп-салдардың философиялық сұрағымен байланысты болуы мүмкін: «Атлетикалық жарыста бір адам қасақана емес, жазатайым түрде найзамен қаза тапты. Оның өлімі найзаға, оны лақтырған адамға, әлде ойындарды ұйымдастыруға жауапты билік органдарына байланысты ма?» – деп сұрады.»

Философия

Демокрит оған ұстаздық еткенімен, Протагор математикаға деген ынтасын бөліспеді. "Сезімтал сызықтар геометрлер сөйлейтін нәрсе емес, себебі сезімтал ешбір нәрсе тура не қисық болмайды, сондай-ақ шеңбер де ережеге бір нүктеде жанаспайды, бірақ Протагор геометрлерді жоққа шығару үшін осылай айтқан" (Аристотель, Метафизика 997b34 998a4). Протагор теориялық математиканы табиғатқа қолдануға күмәнмен қарады; олардың зерттелуге лайық емес деп ойлады. Филодемнің айтуынша, Протагор "тақырыпты білу мүмкін емес, ал терминологиясы ұнамайды" деген. Дегенмен, математиканы кейбіреулер өте тиімді өнер түрі деп санады, ал Протагор өнер туралы: "өнер (теxне) практикасыз, практика өнерсіз ештеңе емес" дейді (Стобей, Таңдаулар 3.29.80). Протагор ізгілік пен саяси өмірге қатысты мәселелерді оқытқан ұстаз ретінде де танымал болды. Ол әсіресе б.з.д. V ғасырындағы Грекияда кең таралған ізгіліктің оқытылуы мүмкін бе деген сұраққа қатысты, бұл Платонның диалогы арқылы заманауи оқырмандарға жеткен. Риторика немесе қоғамдық сөйлеуде нақты, практикалық оқытуды ұсынған педагогтардан өзгеше, Протагор тіл мен білімді қоса алғанда, адам құбылыстарының кең ауқымын түсінуге ұмтылды, бұл түсінік өте жалпы деңгейде негізделген. Платонның "Протагор" еңбегінде ол "өз ісіңді дұрыс басқаруды, үй шаруашылығын қалай тиімді жүргізуді, қоғамдық істерді басқаруды және сөз бен іс арқылы қаланың ісіне ең пайдалы үлес қосуды" оқытамын деп мәлімдейді. Ол сондай-ақ "ортоэпеяға" – сөздерді дұрыс қолдануға қызығушылық танытқан, бірақ бұл тақырып оның әріптесі, софист Продикпен байланысты. Протагордың аттас Платондық диалогында ол Симонидтің өлеңін түсіндіреді, сөздердің қолданылуына, олардың нақты мағынасына және автордың бастапқы ниетіне назар аударады. Мұндай білім Афина сотында заңдар мен басқа да жазбаша құжаттарды түсіндіруге пайдалы болды. Оның "Эристика өнері" (Technē Eristikōn, сөзбе-сөз "тартыс өнері" – зияткерлік пікірталас метафорасы ретінде қолданылған күрес) сияқты кітаптарының атаулары Протагордың риторика мен дәлелдеу пәнінің шебері болғанын көрсетеді. Диоген Лаерттің айтуынша, ол Олимпиада ойындарында риторикалық жарыстарға қатысқан алғашқылардың бірі болған.

Релятивизм

Протагор сондай-ақ кез келген мәселеде бір-біріне қарама-қайшы екі аргумент (логос) бар екенін айтты. Сондықтан ол Дисои логои, ежелгі софистік мәтіннің, осындай қарама-қарсы аргументтердің авторы болуы мүмкін. Аристотельдің айтуынша, Протагор "әлсіз аргументті күштірек етеді" деп айыпталған. Протагордың ұстанымы туралы біліміміз шектеулі болса да, оның салыстырмалылығы оның ең танымал сөздерінің біріне негізделген: "Адам – барлық нәрсенің өлшемі: бар нәрселердің бар екендігі, жоқ нәрселердің жоқ екендігі". Протагордың пікірінше, әрбір жеке адам – бұл сол адамның дүниеге қабылдауының өлшемі. Сондықтан, нәрселер шындыққа сәйкес келеді немесе келмейді, адам оларды қалай қабылдауына байланысты. Мысалы, Х адамы ауа райы суық деп ойлайды, ал Y адамы ауа райы ыстық деп ойлайды. Протагор философиясына сәйкес температураның табиғатын абсолютті бағалау жоқ, өйткені бағалау оны кім қабылдап отырғанына байланысты болады. Сондықтан, Х адамы үшін ауа райы суық, ал Y адамы үшін ауа райы ыстық. Бұл философия абсолютті "ақиқаттар" жоқ екенін білдіреді. Протагордың пікірінше, шындық салыстырмалы және әр адам үшін әртүрлі болады. Платон Протагорға салыстырмалылықты жатқызады және оның кейіпкері Сократты объективті және трансценденттік шындықтар мен құндылықтарға деген өзінің міндеттемесі үшін контраст ретінде пайдаланады. Платон Протагорға Джон Уайлд феноменализм деп санағанның алғашқы түрін жатқызады. Бұл – бір адам үшін бар немесе көрінетін нәрсе сол адам үшін шындық немесе нақты деген мәлімдеме. Алайда, Платонның "Театет" еңбегінде айтылғандай, Протагордың көзқарастары кейбір пікірлердің дененің немесе сананың ауруынан туындауы мүмкін екендігін мойындайды. Ол барлық пікірлер бірдей шындыққа сәйкес көрінсе де, оларды бірдей құрметтеу керек екенін, бірақ олардың маңыздылығы бірдей емес екенін атап өтті. Бір пікір оған ие болған адамға пайдалы және тиімді болуы мүмкін, ал екіншісі зиянды болуы мүмкін. Сондықтан, Протагор софист оқушыны олардың арасында ажырата білуге, яғни салиқалылыққа үйретуге арналған деп есептеді. Платон да, Аристотель де Протагордың салыстырмалылыққа қатысты кейбір тұжырымдарына қарсы шығады; алайда, олар бұл ұғым Протагорға өзінің теориясынан тым оңай шығуға мүмкіндік береді және салыстырмалылық оған дұрыс, бірақ оған сенбейтіндер үшін жалған деп санайды. Олар шындықтың салыстырмалы екенін айту арқылы Протагор өзі ұсынған кез келген теорияның шындық болуы керек деп мәлімдей алады дейді.

Агностицизм

Протагор агностицизмнің немесе, Тим Уитмарштың айтуынша, атеизмнің жақтаушысы болды, себебі ол егер бір нәрсені білу мүмкін болмаса, онда ол жоқ деп есептеді. Хабарға сенер болсақ, Протагордың жоғалған "Құдайлар туралы" еңбегінде: «Мен құдайлардың бар-жоғын, олардың қандай екенін білуге шамасым жетпейді, себебі бұл мәселе тым күрделі және адам өмірінің қысқалығы соншалық» деп жазған. Диоген Лаерттің мәлімдемесіне қарағанда, Протагордың ашық агностицизм позициясы ашу-ыза тудырып, афиналықтар оны қаладан қуғынға ұшыратқан, ал оның кітаптарының барлық данасы жиналып, базарда өртеліпті. Оның еңбектерін қасақана жою туралы Цицерон да айтқан. Алайда, классик Джон Бернет бұл оқиғаға күмән келтіреді, өйткені Диоген Лаерт және Цицерон бұл туралы жүздеген жылдардан кейін жазған, ал бұл философқа кеңінен сілтеме жасайтын замандастары Протагорға қатысты мұндай қуғын-сүргін туралы ештеңе айтпаған. Бернеттің пікірінше, тіпті Протагордың кітаптарының бір бөлігі өртеліпті десе де, олардың жеткілікті саны сақталып, келесі ғасырда белгілі болып, талқыланған.

Тақырыптар ауқымы

Дегенмен, Протагордың бірнеше түрлі еңбек жазғаны белгілі болғанымен, оның өте аз үзінділері ғана сақталған: «Антилогия» және «Ақиқат». Соңғысы Платонмен айтылған, сондай-ақ «Құлау» (күрестен алынған термин, қарсыласты жерге түсіру әрекетін білдіреді) деп те аталған. Ол «Адам – өлшем» (ἄνθρωπος μέτρον) деген мәлімдемемен басталды. Диоген Лаерцийдің мәліметінше, Протагордың басқа кітаптарына: «Құдайлар туралы», «Эристика өнері», «Бұйрық», «Талпыныс туралы», «Дұрыс емес адамның іс-әрекеттері туралы», «Тозақтағылар туралы», «Ғылымдар туралы», «Жақсы қасиеттер туралы», «Бастапқы жағдай туралы» және «Ақы төлеу жөніндегі сот» кіреді.