Кіріспе

Саксон сарайы (pałac Saski w Warszawie) – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Польшаның Варшава қаласындағы ең танымал ғимараттардың бірі болған. 1944 жылы Варшава көтерілісінен кейін неміс әскерлері Варшаваны жою жоспарының аясында оны қиратқан және содан бері қайта жасамады. Польша үкіметі ғимаратты қайта құру жоспарын жариялағаннан кейін 2022 жылдың тамызында жер жұмыстары басталды. Құрылысы 2030 жылға дейін аяқталуы күтілуде.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін

Саксон сарайының алдында pl. иелігіндегі үйлер (dwór) болған. 1661 жылдан кейін оның інісі және мұрагері Ян Анджей Морстын осы үйлерді төрт мұнаралы барокко сарайымен алмастырды, ол Морстын сарайы (Pałac Morsztynów) деп аталды. 1713 жылы Морстын сарайын Польшаның екі саксон патшасының біріншісі, Август II (Польшада 1697–1706 және 1709–1733 жылдары билік құрған) сатып алды және оны Саксон осінің архитектуралық тұжырымдамасының бір бөлігі ретінде кеңейтіп, қайта жаңартып құрды. Сарайдың құрылысын оның ұлы, Август III 1748 жылы аяқтады. XIX ғасырдың басында Саксон сарайында Варшава лицейі орналасқан, онда Фредерик Шопеннің әкесі Николя Шопен француз тілін оқытқан, ол отбасымен бірге сарай аумағында тұрған. Сарай 1842 жылы қайта жаңғыртылды.

Жақсылық аралығы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Саксон сарайы Польша Бас штабының орналасқан жері болды. 1925 жылы сарайдың екі симметриялық қанатын біріктіретін бағаналы аркада ішінде Белгісіз сарбаздың қабірі орнатылды. Саксон сарайы артында Саксон бағы, ал алдында Саксон алаңы орналасты (Маршалдың 1935 жылы қайтысынан кейін Пилсудский алаңы деп аталды). Осы ғимаратта 1932 жылдың желтоқсанында неміс «Энигма» машинасының шифры алғаш рет бұзылып, содан кейін бірнеше жыл бойы оқылды. 1937 жылы Бас штабтың Шифр бюросының неміс бөлімі Варшаваның оңтүстігіндегі Кабаты орманындағы Пири маңындағы жаңа, арнайы салынған ғимаратқа көшкенше оқылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы Варшава көтерілісін немістер басып алғаннан кейін екі ай өткен соң, немістер Саксон сарайын Варшаваны жою жоспарының бір бөлігі ретінде жарылқады. Белгісіз сарбаздың қабірі орналасқан орталық аркаданың ғимараты ғана бұзылудан аман қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бері

Саксон сарайын қайта жаңғырту жоспарлары бар. 2006 жылы сарайдың шұңқыры қазылып, шамамен 20 000 зат табылды. Сарайды қайта құру 2010 жылға дейін аяқталуға жоспарланған еді. Қайта жаңғыртылған ғимарат Варшава қалалық әкімшілігіне орналастыру жоспарланған, бірақ Варшаваның 2000-жылдардағы Ұлы дағдарыс салдарынан туған бюджеттік қиындықтары мен одан кейінгі кесімдерге байланысты қайта құру тоқтап қалды. 2018 жылдың 11 қарашасында Польшаның Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі тәуелсіздігінің 100 жылдығын мерекелеу кезінде президент Анджей Дуда сарайды қайта құру ниетін растады.